Hiểu đúng về ung thư - Thế nào là khỏi bệnh ung thư?
Có lẽ đây là câu hỏi mà BS Kiệm nhận được nhiều nhất trong quá trình khám bệnh. Sau khi hoàn thành phẫu thuật, kết thúc hóa trị hoặc xạ trị, rất nhiều bác sẽ hỏi: "Như vậy là tôi đã khỏi bệnh chưa?" Có người nhìn vào kết quả chụp cắt lớp không còn thấy khối u và tin rằng ung thư đã hoàn toàn biến mất. Ngược lại, cũng có người dù đã điều trị thành công nhiều năm vẫn luôn sống trong tâm trạng lo lắng vì nghĩ rằng bệnh có thể quay trở lại bất cứ lúc nào. Thực tế, khái niệm "khỏi bệnh ung thư" không đơn giản như việc hết sốt sau một đợt viêm họng hay liền xương sau một lần gãy xương. Trong ung thư học, bác sĩ thường sử dụng những khái niệm chính xác hơn để mô tả kết quả điều trị và khả năng bệnh tái phát.
Vì sao rất khó khẳng định một người đã khỏi hoàn toàn ung thư?
Đối với nhiều bệnh lý thông thường, sau khi điều trị xong và triệu chứng biến mất, bác sĩ có thể xác nhận người bệnh đã khỏi. Chẳng hạn, một người mắc viêm phổi do vi khuẩn sau khi dùng kháng sinh đầy đủ, phim phổi trở về bình thường và không còn triệu chứng thì có thể coi là đã khỏi bệnh.
Ung thư lại khác. Đây là bệnh lý xuất phát từ sự biến đổi của chính các tế bào trong cơ thể. Mặc dù các phương pháp điều trị hiện nay có thể loại bỏ toàn bộ khối u nhìn thấy được trên phim chụp và kết quả xét nghiệm không còn phát hiện dấu hiệu của bệnh, nhưng y học vẫn chưa có phương pháp nào khẳng định tuyệt đối rằng trong cơ thể không còn bất kỳ tế bào ung thư nào.
Một số tế bào ung thư có thể tồn tại với số lượng rất nhỏ sau điều trị. Chúng quá ít để các phương pháp chẩn đoán hiện nay phát hiện được. Những tế bào này có thể bị hệ miễn dịch kiểm soát trong thời gian dài hoặc cũng có thể tiếp tục phát triển sau nhiều tháng, nhiều năm, thậm chí hàng chục năm. Chính vì khả năng này mà bác sĩ thường thận trọng khi sử dụng từ "khỏi bệnh".
Khi kết thúc điều trị, bác sĩ sẽ đánh giá kết quả như thế nào?
Sau mỗi giai đoạn điều trị, bác sĩ sẽ đánh giá đáp ứng của khối u thông qua khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và một số xét nghiệm cần thiết. Kết quả thường được mô tả bằng các thuật ngữ chuẩn quốc tế.
Nếu tất cả các tổn thương do ung thư biến mất trên các phương pháp đánh giá hiện có, bác sĩ gọi là đáp ứng hoàn toàn hay lui bệnh hoàn toàn (Complete Response, viết tắt là CR). Điều này có nghĩa là tại thời điểm đánh giá, không còn bằng chứng của khối u trên các phương tiện chẩn đoán hiện có.
Nếu khối u nhỏ đi đáng kể nhưng vẫn còn tồn tại, bác sĩ gọi là đáp ứng một phần (Partial Response, PR).
Nếu kích thước khối u gần như không thay đổi, bệnh được gọi là bệnh ổn định (Stable Disease, SD).
Nếu khối u tiếp tục lớn lên hoặc xuất hiện thêm tổn thương mới, đó là bệnh tiến triển (Progressive Disease, PD).
Điều quan trọng là đáp ứng hoàn toàn không đồng nghĩa với khỏi bệnh vĩnh viễn. Đây chỉ là kết quả đánh giá ở một thời điểm nhất định bằng các phương pháp chẩn đoán hiện có.
Không còn thấy khối u trên phim chụp có nghĩa là đã khỏi chưa?
Câu trả lời là chưa thể khẳng định.
Các kỹ thuật như CT, MRI hoặc PET/CT có độ chính xác rất cao nhưng vẫn có giới hạn. Chúng chỉ phát hiện được tổn thương khi đạt đến một kích thước hoặc mức độ hoạt động nhất định. Nếu còn sót lại một số lượng rất nhỏ tế bào ung thư thì các phương tiện này có thể chưa phát hiện được.
Có thể hình dung việc này giống như dọn sạch một khu vườn có cỏ dại. Sau khi nhổ hết những bụi cỏ nhìn thấy được, khu vườn trông hoàn toàn sạch sẽ. Tuy nhiên, nếu dưới đất vẫn còn vài hạt giống chưa nảy mầm thì sau một thời gian chúng vẫn có thể mọc trở lại. Điều này không có nghĩa việc làm cỏ thất bại mà chỉ phản ánh rằng việc loại bỏ hoàn toàn mọi "mầm bệnh" luôn là điều rất khó.
Trong ung thư cũng vậy. Mục tiêu của điều trị là loại bỏ tối đa tế bào ung thư. Tuy nhiên, việc có còn sót lại một số lượng rất nhỏ tế bào hay không đôi khi nằm ngoài khả năng phát hiện của các phương pháp hiện nay.
Vì sao nhiều người được điều trị khỏi nhưng nhiều năm sau vẫn tái phát?
Tái phát là tình trạng ung thư xuất hiện trở lại sau một khoảng thời gian bệnh đã được kiểm soát.
Nguyên nhân thường gặp nhất là một số tế bào ung thư còn tồn tại sau điều trị ban đầu. Những tế bào này có thể ở trạng thái "ngủ yên" trong thời gian dài. Khi gặp điều kiện thuận lợi, chúng tiếp tục phân chia và hình thành khối u mới.
Khả năng tái phát không giống nhau giữa các loại ung thư. Có những bệnh ung thư nếu không tái phát sau 5 năm thì nguy cơ về sau rất thấp. Ngược lại, một số loại ung thư như ung thư vú có thụ thể nội tiết dương tính vẫn có thể tái phát sau hơn 10 năm. Chính vì vậy, thời gian theo dõi sau điều trị sẽ khác nhau giữa từng bệnh.
Điều này cũng giải thích vì sao ngay cả khi người bệnh đã hoàn thành điều trị và sức khỏe hoàn toàn bình thường, bác sĩ vẫn hẹn tái khám định kỳ trong nhiều năm.
Có phải sau 5 năm sẽ được coi là khỏi bệnh?
Con số 5 năm được sử dụng khá phổ biến trong ung thư học nhưng nhiều người hiểu chưa đúng ý nghĩa.
Nếu một người bệnh sống ít nhất 5 năm kể từ thời điểm chẩn đoán thì được gọi là tỷ lệ sống thêm 5 năm. Đây là chỉ số thống kê dùng để đánh giá hiệu quả điều trị của một nhóm người bệnh, chứ không phải tiêu chuẩn để khẳng định từng cá nhân đã khỏi bệnh.
Đối với nhiều loại ung thư, nếu sau 5 năm không có dấu hiệu tái phát thì nguy cơ tái phát về sau giảm đi rất nhiều. Tuy nhiên, điều này không đúng với tất cả các bệnh ung thư. Một số loại ung thư vẫn có thể tái phát sau mốc thời gian này. Vì vậy, bác sĩ sẽ quyết định thời gian theo dõi dựa trên từng loại bệnh chứ không chỉ dựa vào một con số cố định.
Khi nào bác sĩ có thể nói người bệnh đã khỏi ung thư?
Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ thường thận trọng hơn khi sử dụng từ "khỏi". Thay vào đó, các thuật ngữ như "không còn bằng chứng của bệnh", "đáp ứng hoàn toàn", "lui bệnh hoàn toàn" hoặc "đang được theo dõi sau điều trị" được sử dụng phổ biến hơn vì phản ánh chính xác tình trạng của người bệnh.
Ở một số bệnh ung thư giai đoạn sớm, sau khi điều trị triệt căn và theo dõi nhiều năm không ghi nhận tái phát, khả năng bệnh quay trở lại rất thấp. Khi đó, có thể xem người bệnh đã đạt được kết quả tương đương với khỏi bệnh trên thực tế. Tuy nhiên, bác sĩ vẫn sẽ khuyến khích tiếp tục theo dõi sức khỏe định kỳ, bởi tuổi tác và các yếu tố nguy cơ khác vẫn có thể làm xuất hiện một bệnh ung thư mới không liên quan đến bệnh cũ.
Người bệnh nên làm gì sau khi hoàn thành điều trị?
Hoàn thành điều trị không có nghĩa là hành trình chăm sóc sức khỏe đã kết thúc. Đây là thời điểm bắt đầu giai đoạn theo dõi lâu dài.
Người bệnh cần tái khám đúng lịch hẹn để bác sĩ phát hiện sớm nếu bệnh tái phát hoặc xuất hiện tác dụng phụ muộn của điều trị. Đồng thời, việc duy trì lối sống lành mạnh như không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia, ăn uống cân đối, duy trì cân nặng hợp lý, tập luyện đều đặn và ngủ đủ giấc cũng góp phần cải thiện sức khỏe lâu dài. Mặc dù không có biện pháp nào bảo đảm ung thư sẽ không tái phát nhưng những thói quen này giúp giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính khác và hỗ trợ quá trình phục hồi sau điều trị.
Một điều quan trọng khác là không nên sống trong tâm trạng lo sợ quá mức. Việc lo lắng trước mỗi lần tái khám là điều dễ hiểu, nhưng nếu những lần kiểm tra đều ổn định thì bác có thể yên tâm tiếp tục cuộc sống bình thường. Mục tiêu của điều trị không chỉ là kéo dài thời gian sống mà còn giúp người bệnh sống tốt hơn sau khi điều trị.
Điều cần nhớ:
✓ "Khỏi bệnh ung thư" không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc không còn nhìn thấy khối u trên phim chụp.
✓ Đáp ứng hoàn toàn có nghĩa là không còn bằng chứng của bệnh bằng các phương pháp đánh giá hiện có, nhưng vẫn cần tiếp tục theo dõi định kỳ.
✓ Nguy cơ tái phát khác nhau giữa từng loại ung thư và từng người bệnh.
✓ Mốc 5 năm là chỉ số thống kê quan trọng nhưng không phải tiêu chuẩn tuyệt đối để khẳng định đã khỏi bệnh.
✓ Tái khám đúng lịch và duy trì lối sống lành mạnh là một phần quan trọng của quá trình điều trị ung thư.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Thế nào là tái phát ung thư?
Tài liệu tham khảo
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Survivorship. Version 2026.
ESMO Clinical Practice Guidelines. Cancer Survivorship. Cập nhật 2025.
ASCO Guideline. Surveillance After Curative-Intent Cancer Treatment. Cập nhật 2025.
UpToDate. Long-term follow-up after treatment for cancer. Cập nhật 2026.
AJCC Cancer Staging Manual. 9th Edition.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Mỗi người bệnh có tình trạng khác nhau và cần được tư vấn trực tiếp bởi nhân viên y tế.