Hiểu đúng về ung thư - Ung thư phát triển và lan rộng trong cơ thể ra sao?
Không ít người khi nhận được kết quả chẩn đoán ung thư đều có chung một thắc mắc. Khối u ban đầu chỉ xuất hiện ở một vị trí rất nhỏ. Vì sao sau một thời gian lại có thể xâm lấn sang các cơ quan xung quanh hoặc xuất hiện ở gan, phổi, xương hay não? Có phải ung thư "chạy" khắp cơ thể chỉ trong vài ngày hay vài tuần? Và tại sao có những trường hợp được phát hiện khi khối u còn khu trú, trong khi một số người khác lại được chẩn đoán khi bệnh đã di căn?
Để trả lời những câu hỏi đó, trước hết chúng ta cần hiểu rằng ung thư không phát triển theo cách của một vật thể vô tri. Đó là quá trình các tế bào bất thường liên tục sinh sôi, thích nghi với môi trường và từng bước vượt qua những hàng rào bảo vệ của cơ thể. Mỗi giai đoạn trong quá trình ấy đều diễn ra theo những cơ chế sinh học nhất định và thường kéo dài trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Hiểu được cách ung thư phát triển sẽ giúp bác hiểu vì sao bệnh được chia thành các giai đoạn khác nhau, vì sao việc phát hiện sớm có ý nghĩa rất lớn và vì sao phương pháp điều trị của mỗi người lại không giống nhau.
***
Nếu ví cơ thể như một thành phố rất lớn thì mỗi cơ quan giống như một khu dân cư với hàng triệu ngôi nhà. Trong mỗi ngôi nhà là những tế bào đang làm đúng công việc của mình. Tế bào gan thực hiện chức năng chuyển hóa. Tế bào phổi tham gia trao đổi oxy. Tế bào da bảo vệ cơ thể khỏi môi trường bên ngoài. Mỗi loại tế bào đều có nhiệm vụ riêng và hoạt động theo những quy luật rất chặt chẽ.
Ở người khỏe mạnh, tế bào chỉ phân chia khi cơ thể cần. Khi một tế bào già đi hoặc bị tổn thương quá nhiều, cơ thể sẽ loại bỏ nó bằng một cơ chế gọi là chết theo chương trình, hay còn gọi là apoptosis. Sau đó, những tế bào mới sẽ được tạo ra để thay thế. Nhờ vậy mà các cơ quan luôn duy trì được cấu trúc và chức năng ổn định.
Ung thư bắt đầu khi một tế bào tích lũy đủ những biến đổi trong vật chất di truyền khiến nó không còn tuân theo các quy luật này nữa. Thay vì chỉ phân chia khi cần thiết, tế bào đó tiếp tục nhân lên dù cơ thể không yêu cầu. Thay vì tự chết khi bị hư hỏng, nó tìm cách tồn tại lâu hơn bình thường. Chính vì vậy, số lượng tế bào bất thường ngày càng tăng lên.
Lúc đầu, số lượng tế bào ung thư rất ít. Một tế bào sau một lần phân chia sẽ tạo thành hai tế bào. Hai tế bào lại tiếp tục tạo thành bốn. Bốn thành tám rồi mười sáu rồi ba mươi hai. Quá trình này lặp đi lặp lại hàng trăm lần. Mặc dù tốc độ tăng theo cấp số nhân nhưng trong giai đoạn đầu khối u vẫn còn rất nhỏ và thường không gây ra bất kỳ triệu chứng nào. Đây là lý do nhiều loại ung thư có thể âm thầm tồn tại trong cơ thể suốt nhiều năm trước khi được phát hiện.
Đến một thời điểm nhất định, số lượng tế bào ung thư đủ lớn để hình thành một khối mô bất thường mà chúng ta gọi là khối u. Tuy nhiên, sự phát triển của khối u không chỉ đơn giản là việc tăng số lượng tế bào. Khi khối u lớn dần, nhu cầu về oxy và chất dinh dưỡng cũng tăng lên rất nhiều. Nếu không có nguồn nuôi dưỡng, các tế bào ở trung tâm khối u sẽ chết vì thiếu máu.
Để giải quyết vấn đề đó, tế bào ung thư có khả năng tiết ra nhiều chất kích thích sự hình thành mạch máu mới. Quá trình này được gọi là tạo mạch, hay angiogenesis. Những mạch máu mới giống như các con đường được xây thêm để cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho khối u. Nhờ có hệ thống mạch máu này mà khối u tiếp tục phát triển lớn hơn và hoạt động mạnh hơn.
Đây cũng là lý do vì sao trong điều trị ung thư hiện nay có một số thuốc được thiết kế nhằm ức chế quá trình tạo mạch. Khi nguồn nuôi dưỡng bị hạn chế, sự phát triển của khối u có thể chậm lại ở một số trường hợp. Tuy nhiên, tạo mạch chỉ là một trong rất nhiều cơ chế mà tế bào ung thư sử dụng để tồn tại.
Trong khi phát triển, khối u không nằm yên tại vị trí ban đầu. Các tế bào ung thư bắt đầu tác động lên mô xung quanh bằng cách tiết ra nhiều loại enzym có khả năng phá vỡ lớp nền nâng đỡ giữa các tế bào. Có thể hình dung lớp nền này giống như phần xi măng giữ các viên gạch trong một bức tường. Khi lớp nền bị phá hủy, tế bào ung thư có thể len lỏi qua các khoảng trống và xâm nhập vào những mô kế cận.
Đó chính là quá trình xâm lấn tại chỗ. Ví dụ, ung thư phổi có thể lan vào màng phổi hoặc thành ngực. Ung thư đại trực tràng có thể xuyên qua thành ruột và lan sang lớp mỡ xung quanh. Ung thư dạ dày có thể xâm lấn các lớp sâu hơn của thành dạ dày rồi đến những cơ quan lân cận. Mức độ xâm lấn này là một trong những yếu tố quan trọng để xác định giai đoạn bệnh và lựa chọn phương pháp điều trị.
Tuy nhiên, khả năng đáng chú ý nhất của tế bào ung thư là không chỉ xâm lấn tại chỗ mà còn có thể rời khỏi khối u ban đầu để di chuyển đến những vùng rất xa trong cơ thể. Đây là quá trình mà nhiều người gọi là "ung thư lan rộng". Trong y học, hiện tượng này được gọi là di căn.
Một tế bào ung thư muốn di căn phải trải qua một hành trình rất phức tạp. Khác với suy nghĩ của nhiều người rằng chỉ cần một tế bào rơi ra khỏi khối u là có thể hình thành một khối u mới ở nơi khác, trên thực tế phần lớn tế bào ung thư không thể sống sót trong quá trình này. Để tạo được một ổ di căn, tế bào ung thư phải vượt qua nhiều "cửa ải" liên tiếp và chỉ một tỷ lệ rất nhỏ có thể làm được điều đó.
Sau khi phá vỡ lớp mô bao quanh khối u, một số tế bào ung thư tiếp cận được các mạch máu hoặc mạch bạch huyết. Mạch máu là hệ thống đưa máu đi khắp cơ thể để cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho các cơ quan. Mạch bạch huyết là một mạng lưới khác có vai trò dẫn lưu dịch mô và tham gia vào hoạt động của hệ miễn dịch. Đây chính là hai "con đường" mà tế bào ung thư thường sử dụng để di chuyển đến những vị trí khác.
Nếu đi theo đường bạch huyết, tế bào ung thư thường gặp hạch bạch huyết đầu tiên nằm trên đường dẫn lưu của cơ quan đó. Hạch bạch huyết là những cấu trúc nhỏ có chức năng lọc dịch bạch huyết và giúp cơ thể nhận diện, tiêu diệt các tác nhân bất thường. Vì vậy, nhiều loại ung thư trước hết sẽ di căn đến các hạch lân cận rồi mới tiếp tục lan rộng. Chẳng hạn, ung thư vú thường di căn đến hạch nách. Ung thư phổi có thể di căn đến các hạch rốn phổi hoặc hạch trung thất. Ung thư đại trực tràng thường di căn đến các hạch nằm dọc theo mạch máu nuôi ruột.
Nếu đi theo đường máu, tế bào ung thư sẽ theo dòng tuần hoàn đến nhiều cơ quan khác nhau. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là tế bào ung thư sẽ phát triển ở bất kỳ nơi nào chúng đi qua. Phần lớn tế bào sẽ bị lực dòng máu làm tổn thương, bị hệ miễn dịch nhận diện và tiêu diệt hoặc không thể thích nghi với môi trường mới. Chỉ những tế bào có khả năng bám dính vào thành mạch, chui ra khỏi lòng mạch và thích nghi với mô đích mới có cơ hội tiếp tục phát triển.
Có thể hình dung quá trình này giống như một hạt giống được gió mang đi rất xa. Không phải hạt giống nào cũng nảy mầm. Muốn phát triển thành cây, hạt giống cần rơi xuống mảnh đất phù hợp, có đủ nước, ánh sáng và điều kiện dinh dưỡng. Tế bào ung thư cũng vậy. Chúng chỉ có thể hình thành ổ di căn khi gặp được một môi trường thuận lợi để tiếp tục sinh trưởng. Chính vì lý do này mà mỗi loại ung thư lại có xu hướng di căn đến những cơ quan khác nhau.
Ví dụ, ung thư đại trực tràng thường di căn đến gan vì máu từ ruột được dẫn trực tiếp về gan qua hệ tĩnh mạch cửa. Ung thư phổi có thể di căn đến não, xương, gan hoặc tuyến thượng thận do các cơ quan này có hệ thống mạch máu phong phú và phù hợp với sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư. Ung thư tiền liệt tuyến lại có xu hướng di căn đến xương nhiều hơn các cơ quan khác. Những đặc điểm này đã được ghi nhận qua rất nhiều nghiên cứu và giúp bác sĩ lựa chọn các phương pháp theo dõi cũng như điều trị phù hợp cho từng loại ung thư.
Khi đến được cơ quan mới, tế bào ung thư vẫn chưa thể ngay lập tức tạo thành một khối u. Chúng cần thích nghi với môi trường hoàn toàn khác nơi mình xuất phát. Nhiều tế bào sẽ rơi vào trạng thái "ngủ yên", nghĩa là vẫn còn sống nhưng gần như không phân chia. Trạng thái này có thể kéo dài nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm. Sau một thời gian, dưới tác động của nhiều yếu tố chưa được hiểu hoàn toàn, một số tế bào có thể hoạt động trở lại, tiếp tục phân chia và hình thành ổ di căn có kích thước đủ lớn để phát hiện trên các phương tiện chẩn đoán hình ảnh.
Đây là một trong những lý do vì sao một số người bệnh sau khi điều trị thành công khối u nguyên phát vẫn cần tái khám định kỳ trong nhiều năm. Mục đích của việc theo dõi không phải vì chắc chắn bệnh sẽ tái phát mà để kịp thời phát hiện nếu xuất hiện những thay đổi mới, từ đó có kế hoạch điều trị phù hợp.
Một điều rất quan trọng mà bác cần phân biệt là xâm lấn và di căn không phải là một. Xâm lấn là khi khối u phát triển trực tiếp sang các mô nằm sát bên. Trong khi đó, di căn là khi tế bào ung thư tách khỏi khối u ban đầu, di chuyển qua đường máu hoặc đường bạch huyết rồi hình thành một khối u mới ở cơ quan khác. Hai quá trình này đều phản ánh khả năng lan rộng của ung thư nhưng có ý nghĩa khác nhau trong đánh giá giai đoạn bệnh và lựa chọn phương pháp điều trị.
Cũng cần hiểu rằng tốc độ phát triển của ung thư không giống nhau ở tất cả mọi người. Có những loại ung thư tiến triển rất chậm và có thể tồn tại nhiều năm trước khi gây triệu chứng. Ngược lại, cũng có những loại ung thư phát triển nhanh hơn do đặc điểm sinh học của tế bào hoặc do mang những đột biến gen đặc biệt. Ngay cả hai người cùng mắc một loại ung thư ở cùng một cơ quan cũng có thể có tốc độ tiến triển hoàn toàn khác nhau. Điều này giải thích vì sao bác sĩ không thể dự đoán chính xác thời gian phát triển của bệnh chỉ dựa vào tên gọi của loại ung thư.
Ngoài đặc điểm của chính tế bào ung thư, môi trường xung quanh khối u cũng có vai trò rất quan trọng. Khối u không tồn tại một mình mà luôn tương tác với mạch máu, mô liên kết, tế bào miễn dịch và nhiều loại tế bào khác. Tập hợp các thành phần này được gọi là vi môi trường khối u. Ngày nay, nhiều nghiên cứu cho thấy vi môi trường khối u có thể ảnh hưởng đến tốc độ phát triển, khả năng xâm lấn, đáp ứng với điều trị và nguy cơ tái phát. Đây cũng là một trong những hướng nghiên cứu rất sôi động của ung thư học hiện đại nhằm tìm ra các phương pháp điều trị mới.
Khi hiểu được cách ung thư phát triển, bác sẽ thấy vì sao việc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm lại có ý nghĩa rất lớn. Trong giai đoạn đầu, tế bào ung thư thường chỉ khu trú tại cơ quan nơi chúng xuất hiện. Khi đó, nhiều trường hợp có thể được điều trị bằng phẫu thuật hoặc kết hợp thêm các phương pháp khác nhằm loại bỏ hoàn toàn khối u và giảm nguy cơ tái phát. Ngược lại, nếu tế bào ung thư đã lan đến nhiều cơ quan, mục tiêu điều trị sẽ thay đổi. Thay vì chỉ tập trung vào một vị trí, bác sĩ cần lựa chọn các phương pháp có khả năng tác động lên toàn bộ cơ thể như hóa trị, điều trị nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch hoặc các phương pháp điều trị toàn thân khác tùy từng loại ung thư.
Đây cũng là lý do bác sĩ luôn đánh giá rất kỹ giai đoạn bệnh trước khi quyết định điều trị. Hai người cùng mắc ung thư phổi hoặc cùng mắc ung thư đại trực tràng chưa chắc đã được điều trị giống nhau. Một người có thể chỉ cần phẫu thuật, trong khi người khác cần kết hợp nhiều phương pháp. Sự khác biệt này không có nghĩa là bệnh nặng hay nhẹ hơn hoàn toàn, mà phản ánh mức độ lan rộng của ung thư, đặc điểm sinh học của khối u và tình trạng sức khỏe chung của từng người bệnh.
Một hiểu lầm khá phổ biến là nhiều người cho rằng ung thư chỉ bắt đầu lan khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt. Trên thực tế, triệu chứng không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác giai đoạn của bệnh. Có những khối u còn rất nhỏ nhưng nằm ở vị trí quan trọng nên gây biểu hiện sớm. Ngược lại, cũng có những khối u phát triển âm thầm trong thời gian dài mà người bệnh hầu như không cảm thấy bất thường. Vì vậy, việc đánh giá giai đoạn ung thư không thể chỉ dựa vào triệu chứng mà cần kết hợp nhiều thông tin như khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh, giải phẫu bệnh và các xét nghiệm cần thiết.
Một quan niệm khác cũng thường gặp là cho rằng khi ung thư đã di căn thì tế bào ung thư "biến thành" loại ung thư của cơ quan mới. Điều này không đúng. Ví dụ, ung thư phổi di căn lên não vẫn là ung thư phổi. Các tế bào tại ổ di căn mang đặc điểm của ung thư phổi chứ không phải ung thư não. Tương tự, ung thư đại trực tràng di căn đến gan vẫn là ung thư đại trực tràng. Chính vì vậy, bác sĩ sẽ lựa chọn phác đồ điều trị dựa trên loại ung thư nguyên phát chứ không dựa vào vị trí mà bệnh đã di căn đến.
Ngày nay, nhờ những tiến bộ của y học, hiểu biết về quá trình phát triển của ung thư ngày càng sâu sắc hơn. Các nhà khoa học không chỉ nghiên cứu tế bào ung thư mà còn tìm hiểu cách chúng tương tác với hệ miễn dịch, mạch máu và các tế bào bình thường xung quanh. Những kiến thức này đã góp phần tạo nên nhiều phương pháp điều trị mới như thuốc ức chế tạo mạch, liệu pháp miễn dịch hay các thuốc nhắm trúng đích vào những bất thường đặc hiệu của tế bào ung thư. Điều đó cho thấy việc hiểu đúng cơ chế phát triển của bệnh không chỉ có ý nghĩa về mặt lý thuyết mà còn là nền tảng cho những tiến bộ trong điều trị.
Điều quan trọng nhất mà BS Kiệm mong bác ghi nhớ là ung thư không phải là một khối u đột nhiên xuất hiện rồi ngay lập tức lan khắp cơ thể. Đó là kết quả của một quá trình phát triển từng bước, trong đó mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm riêng. Hiểu được quá trình này sẽ giúp bác bình tĩnh hơn khi tiếp cận thông tin, hiểu vì sao bác sĩ chỉ định các xét nghiệm khác nhau và hiểu mục tiêu của từng phương pháp điều trị trong từng giai đoạn của bệnh.
Điều cần nhớ
✓ Ung thư thường bắt đầu từ một nhóm nhỏ tế bào bất thường và phát triển dần theo thời gian.
✓ Khối u lớn lên nhờ sự phân chia liên tục của tế bào ung thư và khả năng tạo ra hệ thống mạch máu nuôi dưỡng.
✓ Tế bào ung thư có thể xâm lấn mô lân cận hoặc theo đường máu và đường bạch huyết để hình thành ổ di căn.
✓ Không phải mọi tế bào ung thư đều có khả năng di căn. Chỉ một tỷ lệ rất nhỏ có thể sống sót và phát triển ở cơ quan mới.
✓ Hiểu quá trình phát triển của ung thư giúp giải thích vì sao cần phát hiện sớm và vì sao phương pháp điều trị khác nhau giữa từng người bệnh.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Di căn là gì và xảy ra như thế nào?
Tài liệu tham khảo
Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease. 11th Edition. Elsevier. 2023.
Hanahan D. Hallmarks of Cancer: New Dimensions. Cancer Discovery. 2022.
WHO. Cancer Fact Sheets. Cập nhật năm 2025.
National Cancer Institute. Understanding Cancer. Cập nhật năm 2025.
AJCC Cancer Staging Manual. 9th Edition.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Mỗi người bệnh có tình trạng khác nhau và cần được tư vấn trực tiếp bởi nhân viên y tế.