Ung thư phổi tế bào nhỏ
1. Tổng quan
"Mới vài tháng trước phim chụp phổi vẫn bình thường, sao bây giờ đã phát hiện ung thư lan rộng?"
Đây là điều khiến rất nhiều người bệnh và gia đình bất ngờ khi được chẩn đoán ung thư phổi tế bào nhỏ. Không ít người cho rằng bệnh chắc hẳn đã bị bỏ sót hoặc chẩn đoán muộn. Thực tế, đặc điểm nổi bật của loại ung thư này là tốc độ phát triển rất nhanh. Trong một khoảng thời gian ngắn, khối u có thể lớn lên đáng kể và lan đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể.
Ung thư phổi tế bào nhỏ là một trong hai nhóm chính của ung thư phổi. Nhóm còn lại là ung thư phổi không tế bào nhỏ, chiếm khoảng 85% số trường hợp. Ung thư phổi tế bào nhỏ chỉ chiếm khoảng 10 đến 15% tổng số ca ung thư phổi nhưng lại có đặc điểm sinh học rất khác biệt.
Khối u xuất phát từ các tế bào thần kinh nội tiết nằm trong biểu mô phế quản. Đây là những tế bào có khả năng sản xuất một số hormon và chất dẫn truyền thần kinh. Khi chuyển thành tế bào ung thư, chúng sinh sản rất nhanh, phân chia liên tục và dễ xâm nhập vào mạch máu cũng như hệ bạch huyết. Chính vì vậy, bệnh thường lan rộng từ rất sớm.
Dưới kính hiển vi, các tế bào ung thư có kích thước nhỏ, nhân tế bào lớn so với lượng bào tương rất ít và sắp xếp dày đặc. Hình ảnh này là cơ sở để các bác sĩ giải phẫu bệnh đặt tên là "ung thư tế bào nhỏ".
Một đặc điểm rất quan trọng của ung thư phổi tế bào nhỏ là bệnh đáp ứng khá tốt với hóa trị và xạ trị trong giai đoạn đầu điều trị. Tuy nhiên, nhiều trường hợp sau một thời gian lại xuất hiện tình trạng kháng thuốc và tái phát. Vì vậy, việc điều trị cần được tiến hành sớm, đúng phác đồ và theo dõi chặt chẽ.
Mức độ phổ biến
Theo GLOBOCAN và Tổ chức Y tế Thế giới, ung thư phổi vẫn là một trong những loại ung thư được chẩn đoán nhiều nhất trên thế giới và cũng là nguyên nhân gây tử vong do ung thư hàng đầu.
Trong số các trường hợp ung thư phổi, ung thư tế bào nhỏ chiếm khoảng một phần mười đến một phần bảy. Tỷ lệ này đã giảm dần trong nhiều năm gần đây tại nhiều quốc gia, một phần nhờ tỷ lệ hút thuốc lá giảm xuống.
Tại Việt Nam, ung thư phổi tiếp tục nằm trong nhóm ung thư thường gặp ở cả nam và nữ. Mặc dù chưa có thống kê quốc gia riêng cho từng nhóm mô bệnh học, ung thư phổi tế bào nhỏ vẫn gặp khá thường xuyên trong thực hành lâm sàng, đặc biệt ở những người có tiền sử hút thuốc lá kéo dài.
Vì sao cần phân biệt với ung thư phổi không tế bào nhỏ?
Nhiều người bệnh chỉ nghe đến tên "ung thư phổi" mà không biết mình thuộc nhóm nào. Tuy nhiên, việc xác định chính xác loại mô bệnh học là bước rất quan trọng vì gần như toàn bộ kế hoạch điều trị sẽ thay đổi.
Ở ung thư phổi không tế bào nhỏ, nhiều người bệnh có thể được phẫu thuật, điều trị bằng thuốc nhắm trúng đích hoặc liệu pháp miễn dịch tùy từng trường hợp.
Trong khi đó, ung thư phổi tế bào nhỏ thường được điều trị chủ yếu bằng hóa trị kết hợp xạ trị. Phẫu thuật chỉ áp dụng cho một tỷ lệ rất nhỏ người bệnh được phát hiện ở giai đoạn rất sớm.
Chính vì vậy, bác sĩ luôn cần có kết quả giải phẫu bệnh trước khi xây dựng kế hoạch điều trị.
Đặc điểm tiến triển của bệnh
Điều khiến ung thư phổi tế bào nhỏ khác biệt nhất là tốc độ phát triển.
Thời gian nhân đôi của khối u thường ngắn hơn nhiều so với ung thư phổi không tế bào nhỏ. Điều này có nghĩa là số lượng tế bào ung thư có thể tăng lên rất nhanh trong thời gian ngắn.
Bệnh cũng có xu hướng di căn sớm đến hạch trung thất, gan, tuyến thượng thận, xương và đặc biệt là não.
Chính vì nguy cơ di căn não cao nên ở một số người bệnh đáp ứng tốt với điều trị ban đầu, bác sĩ còn có thể chỉ định xạ trị dự phòng não nhằm giảm nguy cơ xuất hiện di căn trong tương lai.
Mặc dù tiến triển nhanh, ung thư phổi tế bào nhỏ lại có một đặc điểm tích cực là khá nhạy cảm với hóa trị và xạ trị trong giai đoạn đầu. Điều này giúp nhiều người bệnh giảm triệu chứng nhanh chóng sau khi bắt đầu điều trị.
Điều người bệnh cần hiểu
Khi được chẩn đoán ung thư phổi tế bào nhỏ, nhiều người cảm thấy lo lắng vì đọc thấy bệnh thường tiến triển nhanh.
Điều quan trọng là không nên chỉ nhìn vào đặc điểm này mà mất đi niềm tin vào điều trị.
Hiện nay, hóa trị phối hợp với liệu pháp miễn dịch, xạ trị hiện đại và các phương pháp chăm sóc hỗ trợ đã giúp cải thiện đáng kể kết quả điều trị so với trước đây. Nhiều người bệnh có thể kiểm soát bệnh trong thời gian dài, giảm rõ rệt các triệu chứng và duy trì chất lượng cuộc sống tốt.
Điều quan trọng nhất là được chẩn đoán sớm, điều trị đúng phác đồ và tái khám đầy đủ theo hướng dẫn của bác sĩ.
2. Yếu tố nguy cơ
"Khi biết mình mắc ung thư phổi tế bào nhỏ, nhiều người bệnh thường đặt câu hỏi: Vì sao tôi lại mắc bệnh này?"
Đây là một câu hỏi rất tự nhiên nhưng không phải lúc nào cũng có câu trả lời đơn giản. Ung thư không hình thành chỉ vì một nguyên nhân duy nhất mà thường là kết quả của nhiều yếu tố tác động lên tế bào trong thời gian dài. Có người hút thuốc lá nhiều năm nhưng không mắc bệnh. Có người hút ít hơn lại phát hiện ung thư. Điều đó cho thấy nguy cơ ung thư là sự kết hợp giữa yếu tố môi trường, cơ địa và những biến đổi ngẫu nhiên xảy ra trong tế bào.
Tuy nhiên, đối với ung thư phổi tế bào nhỏ, khoa học đã xác định được một yếu tố nguy cơ nổi bật hơn hẳn tất cả các yếu tố khác. Đó là thuốc lá.
Thuốc lá là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất
Ung thư phổi tế bào nhỏ là loại ung thư liên quan rất chặt chẽ với việc hút thuốc lá.
Theo nhiều nghiên cứu, phần lớn người mắc bệnh có tiền sử hút thuốc kéo dài nhiều năm. Tỷ lệ người chưa từng hút thuốc nhưng mắc ung thư phổi tế bào nhỏ thấp hơn nhiều so với ung thư phổi không tế bào nhỏ.
Khói thuốc lá chứa hàng nghìn chất hóa học khác nhau. Trong số đó có hàng chục chất đã được xác nhận là chất gây ung thư như benzopyrene, nitrosamine, arsenic, formaldehyde và nhiều hợp chất khác.
Khi những chất này được hít vào phổi mỗi ngày, chúng liên tục làm tổn thương ADN của tế bào biểu mô phế quản. ADN có thể hiểu đơn giản là "bản hướng dẫn hoạt động" của tế bào. Nếu những tổn thương tích lũy quá nhiều, tế bào có thể mất khả năng kiểm soát sự phân chia và trở thành tế bào ung thư.
Đặc biệt, ung thư phổi tế bào nhỏ thường mang nhiều đột biến gen liên quan trực tiếp đến tác động của khói thuốc.
Nguy cơ mắc bệnh tăng theo:
Số lượng thuốc hút mỗi ngày.
Tổng số năm hút thuốc.
Tổng lượng thuốc tích lũy trong cuộc đời.
Tuy nhiên, không có mức hút thuốc nào được xem là an toàn.
Khói thuốc thụ động cũng làm tăng nguy cơ
Không chỉ người trực tiếp hút thuốc mới chịu ảnh hưởng.
Những người sống cùng người hút thuốc trong nhiều năm hoặc làm việc trong môi trường có nhiều khói thuốc cũng có nguy cơ cao hơn.
Khói thuốc trong môi trường chứa nhiều chất độc tương tự như khói thuốc mà người hút trực tiếp hít vào.
Việc xây dựng môi trường không khói thuốc không chỉ giúp bảo vệ người hút thuốc mà còn bảo vệ cả gia đình và cộng đồng.
Tuổi tác
Ung thư phổi tế bào nhỏ thường gặp ở người lớn tuổi hơn là người trẻ.
Nguy cơ tăng dần theo tuổi vì các tổn thương ADN có xu hướng tích lũy qua thời gian.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là người trẻ hoàn toàn không mắc bệnh. Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ vẫn có thể gặp những trường hợp tuổi còn tương đối trẻ, đặc biệt nếu có tiền sử hút thuốc nhiều.
Giới tính
Trước đây, bệnh thường gặp ở nam giới hơn do tỷ lệ hút thuốc lá cao hơn.
Trong những năm gần đây, khoảng cách này có xu hướng giảm dần ở nhiều quốc gia vì tỷ lệ hút thuốc ở nữ giới tăng lên.
Điều này cho thấy yếu tố quan trọng nhất vẫn là mức độ tiếp xúc với khói thuốc hơn là giới tính.
Yếu tố nghề nghiệp
Một số nghề nghiệp có thể làm tăng nguy cơ ung thư phổi nếu người lao động tiếp xúc lâu dài với các chất độc hại.
Các yếu tố đã được nghiên cứu bao gồm:
Amiăng.
Arsenic.
Niken.
Crom.
Silica tinh thể.
Khí thải động cơ diesel.
Một số hóa chất công nghiệp khác.
Nếu đồng thời vừa hút thuốc vừa tiếp xúc với các chất trên, nguy cơ có thể tăng cao hơn nữa.
Đó là lý do các biện pháp bảo hộ lao động và khám sức khỏe định kỳ rất quan trọng đối với những người làm việc trong môi trường nguy cơ cao.
Ô nhiễm không khí
Ô nhiễm không khí được xem là yếu tố nguy cơ của ung thư phổi nói chung.
Bụi mịn và các chất ô nhiễm có thể gây viêm kéo dài trong nhu mô phổi và làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào.
Tuy nhiên, đối với ung thư phổi tế bào nhỏ, tác động của ô nhiễm không khí được cho là thấp hơn nhiều so với thuốc lá.
Tiền sử bệnh phổi mạn tính
Một số bệnh lý phổi kéo dài như:
COPD.
Viêm phế quản mạn.
Khí phế thũng.
Xơ phổi.
Lao phổi cũ.
Có thể liên quan đến nguy cơ ung thư phổi cao hơn.
Điều này một phần vì nhiều người mắc các bệnh trên cũng có tiền sử hút thuốc lâu năm.
Yếu tố di truyền
Khác với một số loại ung thư khác như ung thư vú hoặc ung thư đại trực tràng, vai trò của yếu tố di truyền trong ung thư phổi tế bào nhỏ không nổi bật.
Phần lớn các đột biến xuất hiện trong khối u là đột biến mắc phải trong quá trình sống chứ không phải đột biến di truyền từ cha mẹ.
Điều này có nghĩa là đa số người mắc bệnh không truyền nguy cơ cho tất cả con cái.
Có thể phòng ngừa được không?
Mặc dù không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ mắc ung thư, nhiều yếu tố nguy cơ của ung thư phổi tế bào nhỏ là những yếu tố có thể thay đổi.
Không hút thuốc lá, bỏ thuốc càng sớm càng tốt, tránh khói thuốc thụ động, tuân thủ bảo hộ lao động và duy trì lối sống lành mạnh đều là những biện pháp có thể giúp giảm nguy cơ.
BS Kiệm luôn chia sẻ rằng phòng bệnh không phải là tìm kiếm một phương pháp đặc biệt hay một loại thực phẩm "chống ung thư". Điều quan trọng hơn là giảm tiếp xúc với những yếu tố nguy cơ đã được khoa học chứng minh, đặc biệt là thuốc lá.
3. Dấu hiệu và triệu chứng
Một trong những khó khăn của ung thư phổi tế bào nhỏ là bệnh thường phát triển âm thầm trong giai đoạn đầu.
Nhiều người chỉ nghĩ mình bị viêm phế quản, cảm cúm hoặc bệnh hô hấp thông thường vì các triệu chứng ban đầu khá giống nhau.
Do khối u phát triển nhanh và dễ di căn sớm, không ít trường hợp được phát hiện khi bệnh đã lan rộng.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là mọi triệu chứng đều là ung thư. Phần lớn các triệu chứng hô hấp vẫn do các bệnh lý lành tính gây ra. Điều quan trọng là nhận biết những dấu hiệu bất thường kéo dài để đi khám đúng thời điểm.
Triệu chứng tại phổi và đường thở
Ho kéo dài là triệu chứng thường gặp nhất.
Người bệnh có thể xuất hiện ho mới kéo dài nhiều tuần hoặc tình trạng ho mạn tính thay đổi tính chất.
Ví dụ, người hút thuốc lá nhiều năm vốn có ho buổi sáng nhưng gần đây ho nhiều hơn, kéo dài hơn hoặc xuất hiện thêm các triệu chứng khác.
Ho ra máu cũng là dấu hiệu cần được chú ý.
Lượng máu có thể rất ít, chỉ là vài vệt máu lẫn trong đờm nhưng cũng có thể nhiều hơn.
Khó thở là triệu chứng khá phổ biến.
Nguyên nhân có thể do khối u gây hẹp phế quản, xẹp phổi, tràn dịch màng phổi hoặc ảnh hưởng đến chức năng hô hấp.
Đau ngực có thể xuất hiện nếu khối u xâm lấn màng phổi hoặc thành ngực.
Một số người bệnh cảm thấy đau âm ỉ, trong khi người khác có thể đau nhiều hơn.
Khàn tiếng có thể xảy ra khi khối u hoặc hạch trung thất chèn ép dây thần kinh quặt ngược thanh quản.
Triệu chứng toàn thân
Ung thư phổi tế bào nhỏ có thể gây ra các biểu hiện toàn thân như:
Mệt mỏi kéo dài.
Chán ăn.
Sụt cân không chủ ý.
Cảm giác yếu sức.
Những triệu chứng này không đặc hiệu nhưng nếu xuất hiện kéo dài, đặc biệt ở người hút thuốc lâu năm, cần được đánh giá cẩn thận.
Triệu chứng do di căn
Do bệnh dễ lan rộng sớm, nhiều người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng từ các cơ quan khác.
Di căn não có thể gây:
Đau đầu.
Chóng mặt.
Yếu tay chân.
Co giật.
Rối loạn ý thức.
Di căn xương có thể gây:
Đau xương kéo dài.
Đau lưng.
Đau vùng hông hoặc chi.
Di căn gan có thể gây:
Đau tức vùng hạ sườn phải.
Vàng da.
Mệt mỏi.
Hội chứng cận ung thư
Đây là đặc điểm khá đặc biệt của ung thư phổi tế bào nhỏ.
Hội chứng cận ung thư là những rối loạn do khối u tiết ra hormon hoặc các chất sinh học bất thường, không phải do khối u chèn ép trực tiếp.
Một số hội chứng thường gặp gồm:
Hội chứng SIADH
SIADH là tình trạng cơ thể tiết quá nhiều hormon chống bài niệu, làm giảm natri máu.
Người bệnh có thể xuất hiện:
Mệt mỏi.
Buồn nôn.
Lú lẫn.
Co giật trong trường hợp nặng.
Hội chứng Cushing
Khối u có thể tiết ACTH bất thường, làm tăng cortisol trong cơ thể.
Người bệnh có thể:
Tăng huyết áp.
Tăng đường máu.
Yếu cơ.
Giữ nước.
Hội chứng Lambert-Eaton
Đây là bệnh lý tự miễn ảnh hưởng đến dẫn truyền thần kinh cơ.
Biểu hiện có thể gồm:
Yếu cơ.
Khó đi lại.
Mệt khi vận động.
Đôi khi các hội chứng này xuất hiện trước cả khi phát hiện khối u phổi.
Khi nào nên đi khám?
Bác nên đi khám nếu có:
Ho kéo dài trên vài tuần.
Ho ra máu.
Khó thở tăng dần.
Đau ngực kéo dài.
Khàn tiếng không rõ nguyên nhân.
Sụt cân không chủ ý.
Đau đầu hoặc đau xương kéo dài.
Đặc biệt, những người hút thuốc lá nhiều năm cần chú ý hơn với các triệu chứng trên.
Việc đi khám sớm không có nghĩa chắc chắn là ung thư nhưng có thể giúp phát hiện nguyên nhân và điều trị kịp thời nếu cần.
4. Chẩn đoán
Sau khi bác sĩ nghi ngờ ung thư phổi qua triệu chứng hoặc hình ảnh chụp phổi, câu hỏi tiếp theo mà hầu như người bệnh nào cũng đặt ra là: "Làm thế nào để biết chắc chắn đây là ung thư phổi tế bào nhỏ?"
Thực tế, không có một xét nghiệm đơn lẻ nào có thể trả lời đầy đủ câu hỏi này. Việc chẩn đoán là một quá trình gồm nhiều bước liên tiếp. Bác sĩ sẽ kết hợp triệu chứng lâm sàng, các phương tiện chẩn đoán hình ảnh, kết quả giải phẫu bệnh và các xét nghiệm bổ sung để xác định chính xác loại ung thư, mức độ lan rộng và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Điều quan trọng mà BS Kiệm luôn giải thích với người bệnh là mục tiêu của chẩn đoán không chỉ để biết "có ung thư hay không" mà còn phải trả lời nhiều câu hỏi khác như khối u thuộc loại nào, đã lan đến đâu và người bệnh có đủ điều kiện cho từng phương pháp điều trị hay không.
Khám lâm sàng
Bước đầu tiên luôn là khai thác bệnh sử và khám lâm sàng.
Bác sĩ sẽ hỏi về thời gian xuất hiện triệu chứng, tiền sử hút thuốc lá, nghề nghiệp, bệnh phổi mạn tính, tiền sử ung thư trong gia đình và các bệnh lý khác.
Khám lâm sàng giúp đánh giá thể trạng chung, cân nặng, chức năng hô hấp, tình trạng hạch ngoại vi và tìm các dấu hiệu gợi ý di căn như gan to, đau xương hoặc các biểu hiện thần kinh.
Mặc dù khám lâm sàng không thể khẳng định chẩn đoán nhưng đây là bước rất quan trọng để định hướng các xét nghiệm tiếp theo.
Chụp X-quang phổi
X-quang ngực thường là phương tiện đầu tiên được thực hiện.
Phim X-quang có thể phát hiện khối mờ trong phổi, xẹp phổi, tràn dịch màng phổi hoặc hạch trung thất lớn.
Tuy nhiên, X-quang có độ phân giải còn hạn chế. Những khối u nhỏ hoặc nằm ở vị trí khó quan sát có thể không được phát hiện.
Vì vậy, nếu bác sĩ vẫn nghi ngờ dù phim X-quang chưa rõ ràng, người bệnh thường sẽ được chỉ định chụp cắt lớp vi tính.
Chụp cắt lớp vi tính (CT)
CT ngực có tiêm thuốc cản quang là phương tiện chẩn đoán hình ảnh quan trọng nhất trong đánh giá ban đầu.
So với X-quang, CT cho hình ảnh chi tiết hơn rất nhiều. Bác sĩ có thể xác định kích thước khối u, vị trí, mức độ xâm lấn, tình trạng hạch trung thất và các tổn thương khác trong lồng ngực.
Ngoài ra, CT còn giúp lựa chọn vị trí thích hợp để sinh thiết và hỗ trợ lập kế hoạch điều trị.
Trong nhiều trường hợp, bác sĩ sẽ chỉ định chụp CT ngực kết hợp với CT bụng trên vì gan và tuyến thượng thận là hai vị trí di căn khá thường gặp của ung thư phổi tế bào nhỏ.
Chụp cộng hưởng từ (MRI) não
Ung thư phổi tế bào nhỏ có nguy cơ di căn não cao hơn nhiều loại ung thư khác.
Chính vì vậy, MRI não có tiêm thuốc đối quang từ thường được thực hiện ngay từ khi chẩn đoán, ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng thần kinh.
MRI có độ nhạy cao hơn CT sọ não trong việc phát hiện các tổn thương nhỏ và giúp bác sĩ xây dựng kế hoạch điều trị đầy đủ hơn.
PET/CT
PET/CT là phương pháp kết hợp giữa chẩn đoán hình ảnh và đánh giá chuyển hóa của khối u.
Tế bào ung thư thường tiêu thụ nhiều glucose hơn mô bình thường. PET/CT sử dụng một chất đánh dấu phóng xạ gắn với glucose để xác định những vùng có hoạt động chuyển hóa tăng cao.
Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong việc phát hiện các ổ di căn mà CT thông thường có thể chưa nhận thấy.
Tuy nhiên, PET/CT không phải lúc nào cũng cần thiết. Việc chỉ định sẽ phụ thuộc vào điều kiện của người bệnh, mục tiêu điều trị và khả năng tiếp cận của từng cơ sở y tế.
Nội soi phế quản
Phần lớn ung thư phổi tế bào nhỏ phát triển gần các phế quản lớn ở trung tâm lồng ngực.
Vì vậy, nội soi phế quản là phương pháp rất thường được sử dụng.
Bác sĩ sẽ đưa một ống soi mềm có gắn camera đi qua mũi hoặc miệng xuống khí quản và các phế quản để quan sát trực tiếp tổn thương.
Nếu phát hiện khối u, bác sĩ sẽ lấy một mảnh mô nhỏ để gửi làm giải phẫu bệnh.
Trong nhiều trường hợp, đây là phương pháp giúp xác định chẩn đoán nhanh và chính xác.
Sinh thiết xuyên thành ngực
Nếu khối u nằm ở ngoại vi phổi và không thể tiếp cận bằng nội soi phế quản, bác sĩ có thể thực hiện sinh thiết xuyên thành ngực dưới hướng dẫn của CT hoặc siêu âm.
Một kim sinh thiết sẽ được đưa qua thành ngực vào đúng vị trí khối u để lấy mẫu mô.
Nhiều người bệnh lo ngại việc chọc kim sẽ làm ung thư lan rộng. Đến nay, chưa có bằng chứng cho thấy sinh thiết đúng kỹ thuật làm tăng nguy cơ lan tràn ung thư trong đa số trường hợp.
Sinh thiết hạch hoặc vị trí di căn
Nếu người bệnh có hạch cổ, hạch thượng đòn hoặc các vị trí di căn dễ tiếp cận, bác sĩ có thể lấy mẫu tại đây thay vì sinh thiết trực tiếp khối u phổi.
Điều này vừa giúp xác định chẩn đoán vừa giảm mức độ xâm lấn của thủ thuật.
Trong một số trường hợp, nội soi siêu âm qua phế quản có chọc hút kim nhỏ (EBUS-TBNA) được sử dụng để lấy mẫu các hạch trung thất. Đây hiện là kỹ thuật rất quan trọng trong chẩn đoán ung thư phổi.
Giải phẫu bệnh là tiêu chuẩn vàng
Dù hình ảnh CT có điển hình đến đâu, bác sĩ vẫn cần có kết quả giải phẫu bệnh trước khi bắt đầu điều trị.
Giải phẫu bệnh là quá trình bác sĩ chuyên khoa quan sát mẫu mô dưới kính hiển vi để xác định loại tế bào ung thư.
Đây được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán ung thư.
Ở ung thư phổi tế bào nhỏ, các tế bào thường có kích thước nhỏ, nhân tăng sắc, bào tương rất ít và tốc độ phân chia rất cao.
Hóa mô miễn dịch
Trong một số trường hợp, hình ảnh dưới kính hiển vi chưa đủ để phân biệt với các loại ung thư khác.
Khi đó, bác sĩ giải phẫu bệnh sẽ sử dụng hóa mô miễn dịch.
Đây là kỹ thuật sử dụng các kháng thể đặc hiệu để nhận diện những protein đặc trưng của tế bào ung thư.
Ở ung thư phổi tế bào nhỏ, một số dấu ấn thường dương tính gồm:
Synaptophysin.
Chromogranin A.
CD56.
INSM1.
Ngoài ra, chỉ số Ki-67 thường rất cao, phản ánh tốc độ tăng sinh mạnh của tế bào ung thư. Không ít trường hợp Ki-67 vượt trên 70 đến 90%, phù hợp với đặc điểm phát triển nhanh của bệnh.
Có cần xét nghiệm gen không?
Khác với ung thư phổi không tế bào nhỏ, xét nghiệm gen hiện chưa đóng vai trò thường quy trong ung thư phổi tế bào nhỏ.
Lý do là cho đến nay vẫn chưa có nhiều thuốc nhắm trúng đích được chứng minh mang lại hiệu quả rõ rệt cho bệnh này như ở NSCLC.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt hoặc trong khuôn khổ các thử nghiệm lâm sàng, bác sĩ vẫn có thể chỉ định xét nghiệm sinh học phân tử để tìm thêm cơ hội điều trị.
Đánh giá trước điều trị
Sau khi đã xác định chẩn đoán, người bệnh thường cần thực hiện thêm một số xét nghiệm nhằm đánh giá khả năng điều trị.
Các xét nghiệm này có thể bao gồm công thức máu, chức năng gan, chức năng thận, điện giải, đông máu, điện tâm đồ, siêu âm tim và đánh giá chức năng hô hấp nếu cần.
Những thông tin này giúp bác sĩ lựa chọn phác đồ điều trị an toàn và phù hợp nhất.
Chẩn đoán chính xác là nền tảng của điều trị
BS Kiệm luôn chia sẻ với người bệnh rằng điều trị ung thư không nên bắt đầu khi chưa có chẩn đoán đầy đủ. Việc dành thêm thời gian để thực hiện đúng các xét nghiệm cần thiết không phải là trì hoãn điều trị mà là bước chuẩn bị quan trọng để lựa chọn phương pháp hiệu quả nhất.
Một kết quả giải phẫu bệnh chính xác, kết hợp với đánh giá đầy đủ mức độ lan rộng của bệnh, sẽ giúp bác sĩ xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp ngay từ đầu và tránh những quyết định có thể ảnh hưởng đến kết quả lâu dài.
5. Phân giai đoạn
Sau khi xác định người bệnh mắc ung thư phổi tế bào nhỏ, bước tiếp theo là đánh giá giai đoạn bệnh.
Nhiều người cho rằng phân giai đoạn chỉ đơn giản là xác định bệnh đang ở giai đoạn I, II, III hay IV. Thực tế, đối với ung thư phổi tế bào nhỏ, bác sĩ có thể sử dụng hai hệ thống phân giai đoạn khác nhau.
Hệ thống thứ nhất là hệ thống TNM của Ủy ban Liên hợp về Ung thư Hoa Kỳ (AJCC). Đây là hệ thống phân giai đoạn được áp dụng cho hầu hết các loại ung thư đặc và cũng được sử dụng trong nghiên cứu khoa học.
Hệ thống thứ hai là phân loại thành giai đoạn khu trú (Limited-stage) và giai đoạn lan rộng (Extensive-stage). Đây là cách phân loại đã được sử dụng trong nhiều thập kỷ và hiện vẫn là hệ thống phổ biến nhất trong thực hành lâm sàng vì giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị nhanh chóng và phù hợp.
Vì sao ung thư phổi tế bào nhỏ có cách phân giai đoạn riêng?
Khác với ung thư phổi không tế bào nhỏ, ung thư phổi tế bào nhỏ thường phát triển rất nhanh và có xu hướng lan rộng từ giai đoạn sớm.
Ngay khi được chẩn đoán, nhiều người bệnh đã có hạch trung thất lớn hoặc xuất hiện di căn đến các cơ quan khác.
Do đặc điểm này, việc phân chia quá chi tiết thành nhiều giai đoạn đôi khi không làm thay đổi chiến lược điều trị.
Điều quan trọng hơn là xác định xem toàn bộ vùng bệnh còn có thể điều trị trong một trường chiếu xạ hay bệnh đã lan rộng vượt quá khả năng điều trị tại chỗ.
Đó là lý do hệ thống Limited-stage và Extensive-stage vẫn giữ vai trò rất quan trọng cho đến ngày nay.
Hệ thống TNM
Nếu áp dụng hệ thống TNM, nguyên tắc vẫn giống các loại ung thư khác.
T (Tumor) mô tả khối u nguyên phát.
Bác sĩ đánh giá kích thước khối u, vị trí và mức độ xâm lấn vào các cấu trúc lân cận như màng phổi, thành ngực, cơ hoành, tim hoặc các mạch máu lớn.
Khối u càng lớn hoặc xâm lấn càng nhiều thì mức T càng cao.
N (Node) đánh giá tình trạng hạch bạch huyết.
Nếu chưa phát hiện hạch di căn sẽ được xếp là N0.
Khi xuất hiện hạch quanh phế quản, hạch rốn phổi hoặc hạch trung thất, mức N sẽ tăng dần tùy vị trí và phạm vi lan rộng.
M (Metastasis) đánh giá tình trạng di căn xa.
Nếu chưa phát hiện di căn đến các cơ quan ngoài lồng ngực thì được xếp là M0.
Nếu đã có di căn đến gan, xương, não, tuyến thượng thận hoặc các cơ quan khác thì được xếp là M1.
Sau khi kết hợp ba thành phần T, N và M, bác sĩ sẽ xác định giai đoạn I, II, III hoặc IV theo AJCC.
Mặc dù hệ thống này rất có giá trị trong nghiên cứu và tiên lượng, nó ít được sử dụng để quyết định điều trị hằng ngày đối với ung thư phổi tế bào nhỏ.
Giai đoạn khu trú (Limited-stage)
Đây là nhóm người bệnh mà toàn bộ tổn thương vẫn còn nằm trong một bên lồng ngực và có thể bao phủ trong một trường chiếu xạ hợp lý.
Nói một cách đơn giản hơn, bệnh vẫn còn giới hạn trong phạm vi mà hóa trị kết hợp xạ trị có thể điều trị đồng thời.
Thông thường, giai đoạn này có thể bao gồm:
Khối u nguyên phát trong phổi.
Hạch rốn phổi.
Hạch trung thất cùng bên.
Một số trường hợp có hạch thượng đòn cùng bên hoặc đối bên vẫn có thể được xếp vào giai đoạn khu trú nếu toàn bộ vùng bệnh vẫn có thể đưa vào kế hoạch xạ trị.
Điều quan trọng không phải là kích thước khối u mà là khả năng điều trị toàn bộ tổn thương bằng hóa xạ trị.
Khoảng một phần ba số người bệnh được phát hiện ở giai đoạn này.
Giai đoạn lan rộng (Extensive-stage)
Nếu bệnh đã vượt ra ngoài phạm vi có thể điều trị bằng một trường chiếu xạ hoặc đã xuất hiện di căn xa thì được xếp vào giai đoạn lan rộng.
Các vị trí di căn thường gặp bao gồm:
Gan.
Não.
Xương.
Tuyến thượng thận.
Màng phổi đối bên.
Phổi đối bên.
Ngoài ra, tràn dịch màng phổi hoặc tràn dịch màng tim có tế bào ung thư cũng thường được xem là bệnh lan rộng.
Đa số người bệnh ung thư phổi tế bào nhỏ được chẩn đoán ở giai đoạn này.
Vì sao việc phân giai đoạn rất quan trọng?
Việc xác định đúng giai đoạn không chỉ giúp tiên lượng mà còn quyết định phương pháp điều trị.
Ở giai đoạn khu trú, mục tiêu điều trị là cố gắng kiểm soát bệnh tối đa bằng hóa trị kết hợp xạ trị đồng thời. Một số người bệnh đáp ứng rất tốt có thể được cân nhắc xạ trị dự phòng não sau khi hoàn thành điều trị.
Ở giai đoạn lan rộng, điều trị chủ yếu là hóa trị kết hợp liệu pháp miễn dịch nếu phù hợp. Xạ trị sẽ được sử dụng trong những tình huống cụ thể như giảm triệu chứng hoặc điều trị các ổ di căn.
Chính vì vậy, việc đánh giá đầy đủ bằng CT, MRI não và các phương tiện chẩn đoán khác trước khi bắt đầu điều trị là rất quan trọng.
Giai đoạn có thể thay đổi trong quá trình điều trị không?
Giai đoạn của bệnh chỉ được xác định tại thời điểm chẩn đoán ban đầu.
Sau khi điều trị, nếu bệnh tiến triển hoặc xuất hiện tổn thương mới, bác sĩ sẽ mô tả đây là tình trạng tái phát hoặc tiến triển chứ không thay đổi giai đoạn ban đầu.
Điều này giúp thống nhất cách đánh giá kết quả điều trị và so sánh giữa các nghiên cứu trên thế giới.
Người bệnh không nên quá lo lắng vì tên gọi của giai đoạn
Khi nghe bác sĩ thông báo mình mắc ung thư phổi tế bào nhỏ giai đoạn lan rộng, nhiều người bệnh cảm thấy rất hoang mang.
Tuy nhiên, giai đoạn chỉ là một trong nhiều yếu tố giúp xây dựng kế hoạch điều trị.
Ngày nay, với sự kết hợp giữa hóa trị, liệu pháp miễn dịch, xạ trị hiện đại và chăm sóc hỗ trợ, nhiều người bệnh vẫn đạt được đáp ứng tốt và duy trì chất lượng cuộc sống trong thời gian dài.
BS Kiệm luôn mong người bệnh hiểu rằng phân giai đoạn không phải là một bản án. Mục đích của việc phân giai đoạn là giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp nhất cho từng người bệnh. Khi hiểu rõ ý nghĩa của giai đoạn, người bệnh sẽ dễ dàng phối hợp với bác sĩ hơn và có cái nhìn bình tĩnh, thực tế hơn trong suốt quá trình điều trị.
6. Điều trị
Khi nhận được chẩn đoán ung thư phổi tế bào nhỏ, điều đầu tiên nhiều người bệnh quan tâm là liệu bệnh có còn điều trị được hay không và nên bắt đầu từ đâu.
Khác với nhiều loại ung thư khác, điều trị ung thư phổi tế bào nhỏ thường cần được tiến hành sớm sau khi hoàn tất các bước chẩn đoán. Nguyên nhân là do khối u có tốc độ phát triển nhanh và có khả năng lan rộng trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, một đặc điểm rất quan trọng của bệnh là các tế bào ung thư thường nhạy cảm với hóa trị và xạ trị hơn nhiều loại ung thư khác trong giai đoạn đầu điều trị. Điều này giúp nhiều người bệnh giảm triệu chứng nhanh và đạt được đáp ứng rõ rệt chỉ sau vài chu kỳ điều trị.
Trong những năm gần đây, sự xuất hiện của liệu pháp miễn dịch cũng đã góp phần cải thiện kết quả điều trị ở một số nhóm người bệnh. Vì vậy, mặc dù ung thư phổi tế bào nhỏ vẫn là một bệnh lý khó điều trị, cơ hội kiểm soát bệnh hiện nay đã tốt hơn đáng kể so với trước đây.
Điều quan trọng nhất là kế hoạch điều trị luôn được xây dựng dựa trên giai đoạn bệnh, thể trạng của người bệnh, chức năng các cơ quan và mục tiêu điều trị trong từng trường hợp cụ thể.
Mục tiêu điều trị
Không phải tất cả người bệnh đều có chung một mục tiêu điều trị.
Ở giai đoạn khu trú, mục tiêu là kiểm soát toàn bộ khối u và các hạch trong lồng ngực, hướng đến điều trị triệt căn nếu có thể.
Ở giai đoạn lan rộng, mục tiêu thường là kiểm soát sự phát triển của bệnh, kéo dài thời gian sống, giảm triệu chứng và duy trì chất lượng cuộc sống. Mặc dù việc điều trị triệt căn ở giai đoạn này hiếm gặp, nhiều người bệnh vẫn có thể đạt được đáp ứng tốt và sinh hoạt bình thường trong thời gian dài.
Việc xác định rõ mục tiêu điều trị giúp người bệnh hiểu được ý nghĩa của từng phương pháp và phối hợp tốt hơn với bác sĩ trong suốt quá trình điều trị.
Phẫu thuật có vai trò rất hạn chế
Một trong những khác biệt lớn nhất giữa ung thư phổi tế bào nhỏ và ung thư phổi không tế bào nhỏ là vai trò của phẫu thuật.
Đối với ung thư phổi không tế bào nhỏ, phẫu thuật thường là lựa chọn điều trị quan trọng ở giai đoạn sớm.
Ngược lại, ung thư phổi tế bào nhỏ hiếm khi được điều trị bằng phẫu thuật.
Nguyên nhân là vì bệnh thường đã lan đến hạch hoặc xuất hiện các ổ vi di căn ngay từ giai đoạn rất sớm, mặc dù các ổ này có thể chưa nhìn thấy trên phim chụp. Nếu chỉ cắt bỏ khối u trong phổi mà không điều trị toàn thân, nguy cơ tái phát sẽ rất cao.
Chỉ một tỷ lệ rất nhỏ người bệnh được phát hiện ở giai đoạn rất sớm, khối u còn khu trú và chưa có hạch mới có thể được cân nhắc phẫu thuật sau khi đã được hội chẩn đầy đủ.
Ngay cả trong những trường hợp này, người bệnh vẫn thường cần hóa trị bổ trợ sau mổ để tiêu diệt các tế bào ung thư còn sót lại ở mức vi thể.
Hóa trị là nền tảng của điều trị
Nếu phải chọn phương pháp quan trọng nhất trong điều trị ung thư phổi tế bào nhỏ thì đó chính là hóa trị.
Lý do là hóa trị có khả năng tác động đến tế bào ung thư trên toàn cơ thể, bao gồm cả những ổ vi di căn chưa thể phát hiện bằng chẩn đoán hình ảnh.
Phác đồ tiêu chuẩn hiện nay thường sử dụng một thuốc nhóm platinum, gồm cisplatin hoặc carboplatin, kết hợp với etoposide.
Thông thường, thuốc được truyền theo chu kỳ, mỗi chu kỳ cách nhau khoảng ba tuần. Số chu kỳ điều trị phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, đáp ứng điều trị và khả năng dung nạp của người bệnh. Phần lớn người bệnh được điều trị từ bốn đến sáu chu kỳ.
Sau mỗi vài chu kỳ, bác sĩ sẽ chụp CT để đánh giá mức độ đáp ứng của khối u trước khi quyết định điều trị tiếp theo.
Cisplatin và carboplatin khác nhau như thế nào?
Đây là câu hỏi khá phổ biến.
Cả hai đều thuộc nhóm thuốc platinum và đều có hiệu quả trong điều trị ung thư phổi tế bào nhỏ.
Cisplatin thường được lựa chọn cho những người bệnh còn trẻ, chức năng thận tốt và thể trạng tốt vì có thể mang lại hiệu quả hơi cao hơn trong một số tình huống. Tuy nhiên, thuốc cũng dễ gây buồn nôn, độc tính trên thận và ảnh hưởng đến thính lực hơn.
Carboplatin thường được sử dụng ở người lớn tuổi hoặc những người có bệnh lý đi kèm vì dung nạp tốt hơn và ít độc tính trên thận hơn. Bác sĩ sẽ cân nhắc ưu điểm và hạn chế của từng thuốc để lựa chọn phù hợp.
Vai trò của xạ trị
Xạ trị sử dụng các tia năng lượng cao để tiêu diệt tế bào ung thư tại chỗ.
Ở ung thư phổi tế bào nhỏ giai đoạn khu trú, xạ trị lồng ngực phối hợp với hóa trị là một trong những phương pháp điều trị tiêu chuẩn.
Nhiều nghiên cứu cho thấy việc bắt đầu xạ trị sớm, thường ngay từ chu kỳ hóa trị đầu tiên hoặc thứ hai, có thể giúp cải thiện kết quả điều trị ở những người bệnh phù hợp.
Khác với hóa trị tác động trên toàn cơ thể, xạ trị chủ yếu có tác dụng tại vùng được chiếu xạ. Vì vậy, hai phương pháp này bổ sung cho nhau thay vì thay thế cho nhau.
Hóa xạ trị đồng thời
Đối với đa số người bệnh giai đoạn khu trú có đủ điều kiện sức khỏe, hóa trị và xạ trị thường được tiến hành đồng thời.
Điều này có nghĩa là người bệnh vừa truyền hóa chất theo chu kỳ vừa được xạ trị hằng ngày trong một khoảng thời gian nhất định.
Mặc dù phương pháp này có thể làm tăng một số tác dụng không mong muốn như viêm thực quản hoặc viêm phổi do tia xạ, nhiều nghiên cứu đã chứng minh đây là chiến lược giúp tăng khả năng kiểm soát bệnh và cải thiện thời gian sống.
Không phải người bệnh nào cũng phù hợp với hóa xạ trị đồng thời. Ở những người thể trạng yếu hoặc có nhiều bệnh lý đi kèm, bác sĩ có thể lựa chọn hóa trị trước rồi mới xạ trị sau.
Liệu pháp miễn dịch
Một trong những tiến bộ quan trọng trong điều trị ung thư phổi tế bào nhỏ giai đoạn lan rộng là sự bổ sung của liệu pháp miễn dịch.
Hiện nay, atezolizumab và durvalumab là hai thuốc đã được chứng minh giúp cải thiện thời gian sống khi kết hợp với hóa trị bước một ở người bệnh giai đoạn lan rộng.
Các thuốc này hoạt động bằng cách giúp hệ miễn dịch nhận diện và tấn công tế bào ung thư hiệu quả hơn.
Sau khi hoàn thành các chu kỳ hóa trị ban đầu, nếu bệnh đáp ứng và người bệnh dung nạp tốt, liệu pháp miễn dịch thường được tiếp tục dưới dạng điều trị duy trì cho đến khi bệnh tiến triển hoặc xuất hiện tác dụng không mong muốn không thể chấp nhận.
Đây là một bước tiến đáng kể trong điều trị ung thư phổi tế bào nhỏ vì trong nhiều năm trước đó, hóa trị gần như là lựa chọn toàn thân duy nhất.
Đánh giá đáp ứng điều trị
Trong quá trình điều trị, bác sĩ sẽ không chỉ dựa vào cảm giác của người bệnh mà còn đánh giá khách quan bằng chẩn đoán hình ảnh.
Thông thường, sau hai đến ba chu kỳ hóa trị, người bệnh sẽ được chụp CT để xem khối u đã thu nhỏ đến mức nào.
Kết quả có thể là đáp ứng hoàn toàn, đáp ứng một phần, bệnh ổn định hoặc bệnh tiến triển theo các tiêu chuẩn quốc tế.
Việc đánh giá này giúp bác sĩ quyết định tiếp tục phác đồ hiện tại hay cần thay đổi chiến lược điều trị.
Tác dụng không mong muốn của điều trị
Hóa trị và xạ trị đều có thể gây ra tác dụng không mong muốn nhưng không phải ai cũng gặp giống nhau.
Trong quá trình hóa trị, người bệnh có thể buồn nôn, mệt mỏi, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu hoặc rụng tóc. Hiện nay, nhiều thuốc chống nôn và các biện pháp hỗ trợ đã giúp kiểm soát tốt hơn các tác dụng này.
Xạ trị vùng lồng ngực có thể gây đau rát khi nuốt do viêm thực quản hoặc gây viêm phổi do tia xạ ở một số trường hợp. Phần lớn các tác dụng này đều có thể được theo dõi và xử trí nếu phát hiện sớm.
Liệu pháp miễn dịch có cơ chế hoàn toàn khác nên cũng có các tác dụng không mong muốn riêng. Thuốc có thể làm hệ miễn dịch hoạt động quá mức và tấn công vào các cơ quan bình thường như phổi, gan, ruột, tuyến giáp hoặc da. Tuy tỷ lệ gặp không cao nhưng người bệnh cần thông báo ngay cho bác sĩ nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường.
Điều trị cần sự phối hợp lâu dài
Điều trị ung thư phổi tế bào nhỏ không chỉ là truyền thuốc hoặc xạ trị.
Dinh dưỡng hợp lý, phục hồi chức năng hô hấp, kiểm soát đau, chăm sóc tâm lý, phòng ngừa nhiễm trùng và điều trị các bệnh lý đi kèm đều góp phần quan trọng vào kết quả cuối cùng.
BS Kiệm luôn mong người bệnh hiểu rằng điều trị ung thư là một hành trình cần sự phối hợp giữa người bệnh, gia đình và đội ngũ y tế. Việc tuân thủ đúng lịch điều trị, tái khám đầy đủ và trao đổi kịp thời khi có triệu chứng bất thường sẽ giúp bác sĩ xử trí sớm các vấn đề phát sinh và tối ưu hóa hiệu quả điều trị.
Xạ trị dự phòng não
Trong quá trình điều trị ung thư phổi tế bào nhỏ, nhiều người bệnh cảm thấy ngạc nhiên khi bác sĩ đề nghị xạ trị não mặc dù phim chụp cộng hưởng từ hoàn toàn bình thường.
"Nếu não chưa có khối u thì vì sao vẫn phải xạ trị?"
Đây là một câu hỏi rất hợp lý và cũng là nội dung BS Kiệm luôn dành nhiều thời gian để giải thích.
Ung thư phổi tế bào nhỏ có một đặc điểm rất khác so với nhiều loại ung thư khác là nguy cơ di căn não rất cao. Ngay từ giai đoạn đầu của bệnh, một số tế bào ung thư có thể đã theo đường máu đến não nhưng số lượng còn quá ít nên các phương tiện chẩn đoán hiện nay chưa thể phát hiện được.
Có thể hình dung giống như những hạt giống rất nhỏ đã rơi xuống đất nhưng chưa nảy mầm. Chúng chưa tạo thành cây nên mắt thường chưa thể nhìn thấy. Nếu chờ đến khi xuất hiện khối u trên phim chụp thì bệnh đã tiến triển thêm một bước.
Xạ trị dự phòng não, còn gọi là Prophylactic Cranial Irradiation (PCI), được thực hiện với mục đích tiêu diệt những tế bào ung thư vi thể có thể đang tồn tại trong não trước khi chúng phát triển thành ổ di căn.
Nhiều nghiên cứu lớn đã chứng minh rằng ở những người bệnh đáp ứng tốt với điều trị ban đầu, đặc biệt là giai đoạn khu trú, PCI giúp giảm rõ rệt nguy cơ xuất hiện di căn não và có thể cải thiện thời gian sống.
Tuy nhiên, PCI không phải là phương pháp áp dụng cho tất cả mọi người.
Trước khi quyết định điều trị, bác sĩ sẽ đánh giá nhiều yếu tố như tuổi, thể trạng, kết quả cộng hưởng từ não, mức độ đáp ứng với hóa trị và các bệnh lý thần kinh kèm theo.
Ở người cao tuổi hoặc những người đã có suy giảm nhận thức từ trước, bác sĩ sẽ cân nhắc rất kỹ giữa lợi ích và nguy cơ vì xạ trị não có thể ảnh hưởng đến trí nhớ và khả năng tập trung ở một số trường hợp.
Trong những năm gần đây, với sự phát triển của kỹ thuật cộng hưởng từ não định kỳ, một số trung tâm trên thế giới lựa chọn theo dõi sát bằng MRI thay vì PCI ở một số người bệnh được lựa chọn cẩn thận. Tuy nhiên, PCI vẫn là một phương pháp điều trị tiêu chuẩn trong nhiều hướng dẫn quốc tế đối với nhóm người bệnh phù hợp.
Điều trị khi bệnh tái phát
Một trong những đặc điểm khó khăn nhất của ung thư phổi tế bào nhỏ là mặc dù đáp ứng rất tốt với điều trị ban đầu nhưng nhiều trường hợp sau đó vẫn xuất hiện tái phát.
Điều này không có nghĩa là điều trị ban đầu thất bại.
Ở giai đoạn đầu, hóa trị có thể tiêu diệt phần lớn tế bào ung thư. Tuy nhiên, vẫn có thể còn một số lượng rất nhỏ tế bào sống sót. Theo thời gian, những tế bào này tiếp tục phát triển và hình thành khối u mới.
Khi bệnh tái phát, bác sĩ sẽ đánh giá nhiều yếu tố trước khi quyết định phương án điều trị tiếp theo.
Quan trọng nhất là khoảng thời gian từ khi kết thúc hóa trị đến khi bệnh tiến triển trở lại.
Tái phát nhạy cảm với platinum
Nếu bệnh tái phát sau khoảng sáu tháng hoặc lâu hơn kể từ khi hoàn thành hóa trị chứa platinum, khối u thường vẫn còn tương đối nhạy với thuốc.
Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng lại phác đồ platinum kết hợp etoposide hoặc lựa chọn một phác đồ phù hợp khác.
Khả năng đáp ứng ở nhóm này thường tốt hơn so với những người tái phát sớm.
Tái phát kháng platinum
Nếu bệnh tiến triển trong vòng sáu tháng sau khi kết thúc điều trị hoặc thậm chí ngay trong quá trình hóa trị, khả năng khối u đã kháng với platinum sẽ cao hơn.
Lúc này, việc tiếp tục sử dụng cùng một phác đồ thường không còn mang lại hiệu quả mong muốn.
Bác sĩ sẽ cân nhắc các thuốc điều trị bước tiếp theo như topotecan hoặc lurbinectedin tại những quốc gia đã được cấp phép. Ngoài ra, người bệnh cũng có thể được xem xét tham gia các nghiên cứu lâm sàng nếu phù hợp.
Trong một số trường hợp, nếu thể trạng không còn cho phép điều trị tích cực, mục tiêu sẽ chuyển sang kiểm soát triệu chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Điều trị tại chỗ khi bệnh tái phát
Không phải tất cả trường hợp tái phát đều cần hóa trị ngay.
Nếu chỉ có một hoặc một vài vị trí tiến triển trong khi phần còn lại của bệnh vẫn được kiểm soát tốt, bác sĩ có thể chỉ định xạ trị vào vị trí đó.
Ví dụ, xạ trị xương giúp giảm đau do di căn xương.
Xạ trị não giúp kiểm soát các triệu chứng thần kinh do di căn não.
Một số trường hợp chèn ép tủy sống hoặc chèn ép đường thở cũng cần được xạ trị khẩn cấp nhằm hạn chế các biến chứng nặng.
Chăm sóc giảm nhẹ không đồng nghĩa với ngừng điều trị
Nhiều người khi nghe đến cụm từ "chăm sóc giảm nhẹ" thường nghĩ rằng bác sĩ đã hết phương pháp điều trị.
Đây là một hiểu lầm rất phổ biến.
Chăm sóc giảm nhẹ là một chuyên ngành y học giúp kiểm soát các triệu chứng như đau, khó thở, ho, mệt mỏi, mất ngủ, lo âu hoặc suy dinh dưỡng.
Các biện pháp này có thể được thực hiện song song với hóa trị, miễn dịch hoặc xạ trị ngay từ đầu chứ không phải chỉ áp dụng ở giai đoạn cuối.
Nhiều nghiên cứu cho thấy chăm sóc giảm nhẹ sớm không chỉ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn giúp người bệnh dung nạp điều trị tốt hơn và trong một số trường hợp còn góp phần kéo dài thời gian sống.
Điều trị ngày càng được cá thể hóa
Trước đây, hầu hết người bệnh ung thư phổi tế bào nhỏ đều được điều trị gần như giống nhau.
Hiện nay, cùng với sự phát triển của miễn dịch, sinh học phân tử và các thuốc mới, việc điều trị đang dần được cá thể hóa hơn.
Bác sĩ không chỉ dựa vào giai đoạn bệnh mà còn đánh giá tuổi, thể trạng, chức năng tim phổi, bệnh lý đi kèm, khả năng dung nạp thuốc và mong muốn của người bệnh để xây dựng kế hoạch phù hợp nhất.
Điều này giúp cân bằng giữa hiệu quả điều trị và chất lượng cuộc sống.
Điều trị không kết thúc sau chu kỳ hóa trị cuối cùng
Nhiều người nghĩ rằng sau khi hoàn thành hóa trị là đã kết thúc quá trình điều trị.
Thực tế, đây mới là giai đoạn bắt đầu của quá trình theo dõi lâu dài.
Sau mỗi đợt điều trị, bác sĩ sẽ tiếp tục đánh giá đáp ứng, theo dõi tác dụng không mong muốn, phát hiện sớm tái phát và xử trí các vấn đề phát sinh nếu có.
Chính vì vậy, việc tái khám đúng hẹn có ý nghĩa không kém so với việc truyền đủ các chu kỳ hóa trị.
BS Kiệm luôn chia sẻ với người bệnh rằng ung thư phổi tế bào nhỏ là một bệnh lý có nhiều thách thức nhưng cũng là loại ung thư đáp ứng khá tốt với điều trị trong giai đoạn đầu. Điều quan trọng là không nên bỏ dở điều trị khi các triệu chứng đã giảm và cũng không nên mất hy vọng nếu bệnh tái phát. Y học hiện nay vẫn còn nhiều phương pháp giúp kiểm soát bệnh và mỗi giai đoạn đều có những lựa chọn điều trị phù hợp với từng người bệnh.
7. Theo dõi sau điều trị
Nhiều người bệnh cho rằng sau khi hoàn thành hóa trị hoặc xạ trị là quá trình điều trị đã kết thúc. Thực tế, đối với ung thư phổi tế bào nhỏ, việc theo dõi sau điều trị có ý nghĩa rất quan trọng và là một phần không thể tách rời của toàn bộ kế hoạch chăm sóc.
Lý do là mặc dù nhiều người bệnh đạt được đáp ứng rất tốt sau điều trị ban đầu, ung thư phổi tế bào nhỏ vẫn có nguy cơ tái phát tương đối cao, đặc biệt trong những năm đầu. Việc tái khám định kỳ giúp bác sĩ phát hiện sớm những thay đổi của bệnh, đánh giá các tác dụng không mong muốn kéo dài và hỗ trợ người bệnh phục hồi sức khỏe sau điều trị.
BS Kiệm thường ví quá trình điều trị giống như việc dập một đám cháy lớn. Khi ngọn lửa đã được khống chế, người ta vẫn cần tiếp tục quan sát để phát hiện sớm nếu còn những tàn lửa âm ỉ. Theo dõi sau điều trị cũng có ý nghĩa tương tự.
Mục tiêu của việc tái khám
Mỗi lần tái khám không chỉ nhằm trả lời câu hỏi "bệnh có tái phát hay không" mà còn giúp đánh giá nhiều vấn đề khác.
Bác sĩ sẽ xem xét tình trạng đáp ứng điều trị, phát hiện sớm các tổn thương mới nếu có, theo dõi các biến chứng do hóa trị hoặc xạ trị, đánh giá chức năng hô hấp, kiểm soát các triệu chứng còn tồn tại và tư vấn cho người bệnh về dinh dưỡng, vận động cũng như các biện pháp phục hồi sức khỏe.
Đối với những người đang điều trị duy trì bằng liệu pháp miễn dịch, việc tái khám còn giúp phát hiện sớm các tác dụng không mong muốn liên quan đến hệ miễn dịch.
Lịch tái khám
Không có một lịch tái khám áp dụng cho tất cả mọi người.
Thời gian tái khám sẽ được điều chỉnh tùy theo giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị và tình trạng cụ thể của từng người.
Thông thường, trong hai năm đầu sau điều trị, người bệnh sẽ được hẹn tái khám với khoảng cách ngắn hơn vì đây là giai đoạn nguy cơ tái phát cao nhất.
Sau đó, nếu bệnh ổn định, khoảng cách giữa các lần tái khám có thể được kéo dài hơn.
Điều quan trọng là người bệnh nên tuân thủ đúng lịch hẹn ngay cả khi cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh, bởi nhiều trường hợp tái phát ở giai đoạn đầu chưa gây ra triệu chứng rõ rệt.
Những nội dung được đánh giá khi tái khám
Ở mỗi lần tái khám, bác sĩ sẽ hỏi kỹ về các triệu chứng mới xuất hiện.
Những biểu hiện như ho tăng lên, khó thở, đau ngực, đau xương, đau đầu kéo dài, sụt cân hoặc mệt mỏi nhiều hơn trước đều cần được thông báo đầy đủ.
Khám lâm sàng giúp đánh giá cân nặng, thể trạng, chức năng hô hấp, tình trạng hạch ngoại vi và các dấu hiệu gợi ý bệnh tiến triển.
Nếu người bệnh từng được xạ trị lồng ngực, bác sĩ cũng sẽ chú ý đến các biểu hiện của viêm phổi do tia xạ hoặc xơ hóa phổi.
Chụp cắt lớp vi tính
CT ngực vẫn là phương pháp theo dõi quan trọng nhất.
Hình ảnh CT giúp đánh giá vùng khối u cũ, phát hiện các tổn thương mới trong phổi, hạch trung thất hoặc các cơ quan lân cận.
Kết quả sẽ được so sánh với các phim chụp trước để xác định bệnh đang ổn định, tiếp tục đáp ứng hay có dấu hiệu tiến triển.
Không phải mỗi lần tái khám đều cần chụp PET/CT vì CT thông thường đã đủ để theo dõi trong đa số trường hợp.
Theo dõi não bằng cộng hưởng từ
Não là một trong những vị trí di căn thường gặp của ung thư phổi tế bào nhỏ.
Ở những người chưa được xạ trị dự phòng não hoặc có nguy cơ cao, bác sĩ có thể chỉ định chụp cộng hưởng từ não định kỳ.
Nếu người bệnh xuất hiện đau đầu kéo dài, yếu tay chân, nói khó, nhìn mờ hoặc co giật, việc chụp cộng hưởng từ cần được thực hiện sớm hơn thay vì chờ đến lịch hẹn định kỳ.
Xét nghiệm máu
Các xét nghiệm máu được thực hiện nhằm đánh giá sức khỏe chung và theo dõi tác dụng của điều trị.
Bác sĩ có thể chỉ định công thức máu, chức năng gan, chức năng thận, điện giải hoặc một số xét nghiệm khác tùy từng trường hợp.
Khác với một số loại ung thư khác, hiện chưa có dấu ấn sinh học trong máu được sử dụng thường quy để theo dõi ung thư phổi tế bào nhỏ. Vì vậy, việc đánh giá chủ yếu vẫn dựa vào triệu chứng lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh.
Phát hiện tái phát không có nghĩa là hết cơ hội điều trị
Đây là điều BS Kiệm luôn nhấn mạnh với người bệnh.
Nếu trong quá trình theo dõi phát hiện bệnh tái phát, điều đó không đồng nghĩa với việc không còn phương pháp điều trị.
Bác sĩ sẽ đánh giá vị trí tái phát, thời gian từ khi kết thúc điều trị ban đầu, thể trạng của người bệnh và các yếu tố khác để lựa chọn phương án phù hợp. Nhiều trường hợp vẫn có thể tiếp tục hóa trị, sử dụng thuốc khác hoặc phối hợp xạ trị để kiểm soát bệnh.
Phục hồi sức khỏe sau điều trị
Theo dõi sau điều trị không chỉ tập trung vào khối u.
Nhiều người bệnh sau hóa trị hoặc xạ trị có thể gặp tình trạng mệt mỏi kéo dài, giảm sức cơ, giảm khả năng gắng sức hoặc ảnh hưởng tâm lý.
Việc duy trì chế độ ăn cân đối, tập luyện phù hợp với thể trạng, ngủ đủ giấc và kiểm soát tốt các bệnh lý mạn tính sẽ góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống.
Đối với người đã từng hút thuốc lá, việc tiếp tục cai thuốc vẫn mang lại lợi ích rõ rệt. Ngừng hút thuốc giúp giảm nguy cơ mắc thêm các bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và cả nguy cơ xuất hiện một ung thư nguyên phát mới.
Người bệnh nên chủ động theo dõi sức khỏe của mình
Bên cạnh các lần tái khám định kỳ, người bệnh cũng đóng vai trò rất quan trọng trong việc theo dõi bệnh.
Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng bất thường nào kéo dài hoặc tiến triển nhanh, bác không nên tự chờ đến lịch hẹn tiếp theo mà nên liên hệ với bác sĩ điều trị để được hướng dẫn.
Việc phát hiện sớm những thay đổi của bệnh sẽ giúp bác sĩ có thêm cơ hội lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp và hạn chế các biến chứng không mong muốn.
BS Kiệm luôn mong người bệnh hiểu rằng hoàn thành hóa trị hay xạ trị không phải là dấu chấm hết của quá trình điều trị mà là bước chuyển sang giai đoạn theo dõi lâu dài. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và đội ngũ y tế trong giai đoạn này có ý nghĩa rất lớn đối với kết quả điều trị cũng như chất lượng cuộc sống về sau.
8. Tiên lượng
"Khi bác sĩ nói tôi bị ung thư phổi tế bào nhỏ thì tôi còn sống được bao lâu?"
Đây có lẽ là câu hỏi khó trả lời nhất trong thực hành lâm sàng. Không chỉ vì người bệnh rất lo lắng mà còn vì không có ai có thể đưa ra một con số chính xác cho từng cá nhân.
BS Kiệm luôn chia sẻ với người bệnh rằng tiên lượng không phải là một lời tiên đoán về tương lai. Tiên lượng chỉ là sự ước lượng dựa trên kết quả của rất nhiều người bệnh đã được điều trị trước đây. Những con số này giúp bác sĩ xây dựng kế hoạch điều trị và tư vấn cho người bệnh, nhưng không thể dự đoán chính xác diễn biến của từng trường hợp.
Trong thực tế, luôn có những người đáp ứng điều trị tốt hơn nhiều so với dự kiến và cũng có những trường hợp bệnh tiến triển nhanh hơn mặc dù đã được điều trị đầy đủ. Chính vì vậy, điều quan trọng nhất là tập trung vào những yếu tố có thể cải thiện được thay vì quá lo lắng về một con số thống kê.
Giai đoạn bệnh là yếu tố quan trọng nhất
Trong tất cả các yếu tố ảnh hưởng đến tiên lượng, giai đoạn bệnh tại thời điểm chẩn đoán có ý nghĩa lớn nhất.
Những người được phát hiện ở giai đoạn khu trú thường có cơ hội kiểm soát bệnh tốt hơn vì toàn bộ tổn thương vẫn còn nằm trong phạm vi có thể điều trị bằng hóa trị kết hợp xạ trị.
Ở nhóm này, mục tiêu điều trị có thể hướng tới kiểm soát bệnh lâu dài và một số người bệnh có thể sống nhiều năm sau điều trị.
Ngược lại, nếu bệnh đã lan rộng đến các cơ quan khác như gan, não hoặc xương, việc điều trị sẽ tập trung nhiều hơn vào kiểm soát bệnh trên toàn cơ thể, giảm triệu chứng và kéo dài thời gian sống.
Điều này không có nghĩa là người bệnh giai đoạn lan rộng không còn cơ hội điều trị. Với các phương pháp hiện nay, nhiều người vẫn có thể đáp ứng tốt và duy trì chất lượng cuộc sống trong thời gian dài.
Mức độ đáp ứng với điều trị
Ung thư phổi tế bào nhỏ là một trong những loại ung thư có khả năng đáp ứng khá tốt với hóa trị trong giai đoạn đầu.
Nhiều người bệnh giảm ho, giảm khó thở và khối u thu nhỏ rõ rệt chỉ sau vài chu kỳ điều trị.
Những trường hợp đạt đáp ứng hoàn toàn hoặc đáp ứng một phần rõ rệt thường có tiên lượng thuận lợi hơn so với những trường hợp bệnh tiến triển ngay trong quá trình điều trị.
Tuy nhiên, đáp ứng tốt ở giai đoạn đầu không đồng nghĩa với việc bệnh sẽ không tái phát. Đó là lý do người bệnh vẫn cần được theo dõi định kỳ ngay cả khi các kết quả ban đầu rất khả quan.
Thể trạng của người bệnh
Không chỉ khối u mà chính tình trạng sức khỏe của người bệnh cũng ảnh hưởng lớn đến kết quả điều trị.
Một người có thể trạng tốt, còn tự chăm sóc bản thân, ăn uống và sinh hoạt bình thường thường có khả năng dung nạp hóa trị, xạ trị hoặc miễn dịch tốt hơn.
Trong ung thư học, bác sĩ thường sử dụng thang điểm ECOG để đánh giá mức độ hoạt động hằng ngày của người bệnh.
Điểm ECOG càng thấp thì thể trạng càng tốt và cơ hội hoàn thành đầy đủ phác đồ điều trị thường cao hơn.
Tuổi không phải là yếu tố quyết định duy nhất
Nhiều người cho rằng tuổi càng cao thì tiên lượng chắc chắn càng xấu.
Thực tế không hoàn toàn như vậy.
Một người 75 tuổi nhưng còn khỏe mạnh, ít bệnh lý đi kèm và sinh hoạt độc lập có thể điều trị thuận lợi hơn một người trẻ tuổi nhưng mắc nhiều bệnh mạn tính hoặc có thể trạng suy kiệt.
Ngày nay, bác sĩ quan tâm nhiều hơn đến tuổi sinh học, tức là tình trạng sức khỏe thực tế của người bệnh, thay vì chỉ dựa vào số tuổi trên giấy tờ.
Các bệnh lý đi kèm
Những bệnh như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, suy tim, đái tháo đường, bệnh thận mạn hoặc suy gan có thể ảnh hưởng đến khả năng lựa chọn và dung nạp điều trị.
Điều này không có nghĩa là người bệnh sẽ không được điều trị mà bác sĩ cần điều chỉnh phác đồ hoặc tăng cường theo dõi để đảm bảo an toàn.
Một số xét nghiệm cũng phản ánh tiên lượng
Trong quá trình đánh giá ban đầu, bác sĩ có thể quan tâm đến một số chỉ số xét nghiệm như lactate dehydrogenase (LDH), albumin máu, số lượng bạch cầu hoặc tình trạng thiếu máu.
Những xét nghiệm này không dùng để chẩn đoán ung thư nhưng có thể phản ánh phần nào mức độ hoạt động của bệnh và tình trạng toàn thân của người bệnh.
Chúng luôn được đánh giá kết hợp với nhiều yếu tố khác chứ không bao giờ được sử dụng riêng lẻ để dự đoán tiên lượng.
Tiên lượng đã thay đổi nhờ những tiến bộ của y học
Nếu nhìn lại cách đây vài chục năm, lựa chọn điều trị cho ung thư phổi tế bào nhỏ còn rất hạn chế.
Hiện nay, ngoài hóa trị và xạ trị, người bệnh còn có thêm liệu pháp miễn dịch, kỹ thuật xạ trị chính xác hơn, thuốc hỗ trợ giảm tác dụng không mong muốn hiệu quả hơn và hệ thống chăm sóc giảm nhẹ toàn diện hơn.
Những tiến bộ này đã góp phần cải thiện cả thời gian sống và chất lượng cuộc sống của nhiều người bệnh.
Bên cạnh đó, việc phát hiện sớm hơn nhờ chẩn đoán hình ảnh hiện đại và điều trị theo hướng đa chuyên khoa cũng mang lại kết quả tốt hơn so với trước đây.
Người bệnh có thể làm gì để cải thiện tiên lượng?
Mặc dù không thể thay đổi giai đoạn bệnh tại thời điểm chẩn đoán, vẫn có nhiều yếu tố mà người bệnh có thể chủ động thực hiện.
Tuân thủ đầy đủ phác đồ điều trị, tái khám đúng hẹn, thông báo sớm các tác dụng không mong muốn, duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, tập luyện phù hợp với thể trạng và tiếp tục cai thuốc lá nếu trước đây từng hút đều có thể góp phần nâng cao hiệu quả điều trị.
Tinh thần hợp tác tích cực giữa người bệnh, gia đình và đội ngũ y tế cũng có ý nghĩa rất lớn trong suốt quá trình điều trị.
Không nên so sánh với trường hợp của người khác
Một điều BS Kiệm thường gặp là người bệnh tìm kiếm thông tin trên mạng hoặc nghe kể về một người quen rồi cho rằng mình cũng sẽ có diễn biến giống như vậy.
Thực tế, mỗi người bệnh là một trường hợp riêng.
Ngay cả hai người cùng được chẩn đoán ung thư phổi tế bào nhỏ ở cùng một giai đoạn cũng có thể đáp ứng điều trị rất khác nhau do khác biệt về tuổi, thể trạng, bệnh lý đi kèm, đặc điểm sinh học của khối u và nhiều yếu tố khác.
Vì vậy, việc so sánh với kinh nghiệm của người khác thường không giúp dự đoán chính xác tình trạng của bản thân mà đôi khi còn làm tăng thêm lo lắng không cần thiết.
Tiên lượng là để định hướng điều trị chứ không phải để mất hy vọng
Ý nghĩa lớn nhất của tiên lượng là giúp bác sĩ và người bệnh lựa chọn kế hoạch điều trị phù hợp, chuẩn bị cho quá trình theo dõi và trao đổi rõ ràng về mục tiêu điều trị.
Tiên lượng không phải là lời khẳng định chắc chắn điều gì sẽ xảy ra trong tương lai.
BS Kiệm luôn mong người bệnh hiểu rằng điều quan trọng nhất không phải là cố gắng đoán trước mình sẽ sống được bao lâu mà là tập trung điều trị tốt nhất trong hiện tại. Mỗi chu kỳ hóa trị được hoàn thành, mỗi lần tái khám đúng hẹn, mỗi thay đổi tích cực trong lối sống đều có thể góp phần cải thiện kết quả điều trị. Chính những điều đó mới là yếu tố mà cả người bệnh và bác sĩ đều có thể cùng nhau thực hiện.
9. Phòng bệnh
Khi nhắc đến ung thư phổi tế bào nhỏ, nhiều người thường nghĩ rằng đây là căn bệnh không thể phòng tránh. Thực tế không hoàn toàn như vậy.
Đúng là không có biện pháp nào có thể đảm bảo phòng ngừa tuyệt đối ung thư, bởi sự hình thành của tế bào ung thư là kết quả của nhiều yếu tố phức tạp. Tuy nhiên, đối với ung thư phổi tế bào nhỏ, khoa học đã chứng minh được rằng phần lớn các trường hợp có liên quan trực tiếp đến thuốc lá. Điều này đồng nghĩa với việc một tỷ lệ đáng kể trường hợp mắc bệnh hoàn toàn có thể giảm nguy cơ nếu hạn chế được yếu tố nguy cơ quan trọng nhất.
BS Kiệm luôn chia sẻ rằng phòng bệnh không phải là tìm kiếm một loại thuốc bổ, một loại thực phẩm đặc biệt hay một phương pháp "thải độc" nào đó. Phòng bệnh bắt đầu từ việc giảm tiếp xúc với những yếu tố đã được chứng minh là gây ung thư và xây dựng một lối sống lành mạnh.
Không hút thuốc lá là biện pháp quan trọng nhất
Trong tất cả các biện pháp phòng ngừa, không hút thuốc lá luôn là yếu tố có hiệu quả rõ rệt nhất.
Hầu hết người mắc ung thư phổi tế bào nhỏ đều có tiền sử hút thuốc trong nhiều năm. Nguy cơ mắc bệnh tăng lên theo số lượng thuốc hút mỗi ngày và thời gian hút thuốc.
Điều đáng mừng là nguy cơ này không cố định suốt đời.
Ngay sau khi ngừng hút thuốc, cơ thể bắt đầu quá trình hồi phục. Theo thời gian, nguy cơ mắc ung thư phổi sẽ giảm dần so với những người tiếp tục hút thuốc. Mặc dù nguy cơ không trở về bằng người chưa từng hút thuốc nhưng việc cai thuốc ở bất kỳ thời điểm nào cũng mang lại lợi ích.
Nhiều người cho rằng đã hút thuốc vài chục năm thì bỏ cũng không còn tác dụng. Đây là một quan niệm không đúng.
Các nghiên cứu cho thấy ngừng hút thuốc giúp giảm nguy cơ mắc thêm các bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và nhiều loại ung thư khác. Đối với người đã được chẩn đoán ung thư phổi, việc cai thuốc còn giúp cải thiện khả năng đáp ứng điều trị, giảm biến chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Tránh hít phải khói thuốc thụ động
Không chỉ người trực tiếp hút thuốc mới chịu ảnh hưởng.
Những người thường xuyên sống hoặc làm việc trong môi trường có khói thuốc cũng có nguy cơ mắc ung thư phổi cao hơn.
Trẻ em, phụ nữ mang thai và người cao tuổi đặc biệt nhạy cảm với tác hại của khói thuốc.
Việc xây dựng môi trường sống và nơi làm việc không khói thuốc là một trong những biện pháp bảo vệ sức khỏe hiệu quả cho cả gia đình và cộng đồng.
Bảo vệ bản thân trong môi trường làm việc
Một số ngành nghề có nguy cơ tiếp xúc với amiăng, bụi silica, arsenic, niken, crom hoặc các hóa chất công nghiệp khác.
Nếu phải làm việc trong những môi trường này, người lao động cần tuân thủ đầy đủ các quy định về an toàn lao động như sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân, hệ thống thông khí và khám sức khỏe định kỳ.
Việc giảm thời gian tiếp xúc với các chất độc hại cũng góp phần làm giảm nguy cơ mắc ung thư phổi.
Hạn chế ô nhiễm không khí khi có thể
Ô nhiễm không khí là vấn đề ngày càng được quan tâm tại nhiều thành phố lớn.
Mặc dù tác động của ô nhiễm đối với ung thư phổi tế bào nhỏ không mạnh bằng thuốc lá, việc hạn chế tiếp xúc với bụi mịn và khói bụi vẫn mang lại lợi ích cho sức khỏe hô hấp nói chung.
Trong những ngày chất lượng không khí ở mức kém, bác có thể cân nhắc giảm thời gian hoạt động ngoài trời hoặc sử dụng khẩu trang đạt tiêu chuẩn khi cần thiết.
Duy trì lối sống lành mạnh
Không có loại thực phẩm nào được chứng minh có thể ngăn ngừa hoàn toàn ung thư phổi.
Điều quan trọng hơn là duy trì một chế độ ăn cân đối với nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp.
Bên cạnh đó, hoạt động thể lực đều đặn, ngủ đủ giấc và kiểm soát cân nặng cũng giúp nâng cao sức khỏe tổng thể.
Những biện pháp này không chỉ góp phần giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính mà còn giúp cơ thể có khả năng hồi phục tốt hơn nếu không may phải điều trị bệnh.
Không tự ý sử dụng thực phẩm chức năng để phòng ung thư
Hiện nay có nhiều sản phẩm được quảng cáo với những lời hứa như "phòng ung thư", "làm sạch phổi", "đào thải độc tố" hoặc "ức chế tế bào ung thư".
Cho đến nay, chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy chứng minh các sản phẩm này có thể phòng ngừa ung thư phổi tế bào nhỏ.
Một số sản phẩm còn có thể gây tương tác với thuốc điều trị hoặc ảnh hưởng đến chức năng gan và thận.
Nếu có nhu cầu sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào, bác nên trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng.
Có nên tầm soát ung thư phổi?
Không phải tất cả mọi người đều cần tầm soát ung thư phổi.
Hiện nay, nhiều hướng dẫn quốc tế khuyến cáo chụp CT liều thấp hằng năm cho những người có nguy cơ rất cao, đặc biệt là người lớn tuổi có tiền sử hút thuốc lá nhiều năm.
Mục tiêu của tầm soát là phát hiện ung thư khi chưa có triệu chứng, từ đó tăng cơ hội điều trị hiệu quả.
Nếu bác từng hút thuốc lá lâu năm hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, hãy trao đổi với bác sĩ để được tư vấn xem mình có phù hợp với chương trình tầm soát hay không.
Chủ động quan tâm đến những dấu hiệu bất thường
Một trong những cách phát hiện bệnh sớm là không bỏ qua các triệu chứng kéo dài.
Ho kéo dài nhiều tuần, ho ra máu, khó thở tăng dần, đau ngực kéo dài hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân đều là những dấu hiệu cần được thăm khám.
Phần lớn các triệu chứng này không phải do ung thư gây ra nhưng chỉ có thăm khám và các xét nghiệm phù hợp mới giúp xác định chính xác nguyên nhân.
Phòng bệnh là một quá trình lâu dài
Không có một biện pháp đơn lẻ nào có thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ mắc ung thư phổi tế bào nhỏ.
Tuy nhiên, việc không hút thuốc lá, tránh khói thuốc thụ động, bảo vệ bản thân trước các yếu tố nguy cơ nghề nghiệp, duy trì lối sống lành mạnh và đi khám khi có triệu chứng bất thường đều là những việc mà mỗi người có thể chủ động thực hiện.
BS Kiệm luôn mong rằng thay vì tìm kiếm những phương pháp phòng bệnh chưa được kiểm chứng, mỗi người sẽ ưu tiên những biện pháp đã được khoa học chứng minh. Đó là cách thiết thực nhất để bảo vệ sức khỏe của bản thân và những người thân trong gia đình.
10. Những câu hỏi thường gặp
1. Ung thư phổi tế bào nhỏ có chữa khỏi được không?
Có thể, nhưng chỉ ở một tỷ lệ người bệnh nhất định.
Nếu bệnh được phát hiện ở giai đoạn khu trú và điều trị đầy đủ bằng hóa trị kết hợp xạ trị theo đúng chỉ định, một số người bệnh có thể kiểm soát bệnh lâu dài và đạt được thời gian sống nhiều năm.
Đối với giai đoạn lan rộng, mục tiêu điều trị thường là kiểm soát bệnh, kéo dài thời gian sống và duy trì chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, với những tiến bộ của hóa trị, liệu pháp miễn dịch và chăm sóc hỗ trợ, kết quả điều trị hiện nay đã tốt hơn đáng kể so với trước đây.
2. Vì sao ung thư phổi tế bào nhỏ ít khi được phẫu thuật?
Đặc điểm của loại ung thư này là phát triển rất nhanh và có xu hướng lan rộng từ rất sớm.
Ngay cả khi khối u trong phổi còn nhỏ, vẫn có thể đã tồn tại các ổ vi di căn ở những vị trí khác mà các phương tiện chẩn đoán chưa phát hiện được.
Do đó, hóa trị và xạ trị thường mang lại hiệu quả toàn diện hơn so với chỉ phẫu thuật cắt bỏ khối u.
3. Có phải tất cả người bệnh đều phải hóa trị?
Trong phần lớn trường hợp, có.
Hóa trị là nền tảng điều trị của ung thư phổi tế bào nhỏ vì thuốc có khả năng tác động đến tế bào ung thư trên toàn cơ thể.
Tuy nhiên, phác đồ cụ thể sẽ được điều chỉnh tùy theo giai đoạn bệnh, tuổi, thể trạng và các bệnh lý đi kèm.
4. Liệu pháp miễn dịch có thay thế được hóa trị không?
Không.
Ở thời điểm hiện nay, liệu pháp miễn dịch thường được phối hợp với hóa trị trong điều trị bước một ở người bệnh giai đoạn lan rộng.
Hai phương pháp này có cơ chế tác dụng khác nhau và bổ sung cho nhau.
5. Sau vài chu kỳ hóa trị thấy khối u nhỏ lại thì có thể ngừng điều trị không?
Không nên.
Khối u thu nhỏ cho thấy thuốc đang có hiệu quả nhưng không đồng nghĩa với việc toàn bộ tế bào ung thư đã biến mất.
Việc tự ý dừng điều trị có thể làm tăng nguy cơ bệnh tiến triển hoặc tái phát sớm.
6. Nếu bệnh tái phát thì còn điều trị được không?
Có.
Khi bệnh tái phát, bác sĩ sẽ đánh giá thời gian từ khi kết thúc điều trị trước đó, vị trí tái phát, thể trạng và nhiều yếu tố khác để lựa chọn phương pháp phù hợp.
Một số người bệnh vẫn đáp ứng tốt với điều trị lần tiếp theo.
7. Ung thư phổi tế bào nhỏ có di truyền cho con không?
Đa số không.
Phần lớn các trường hợp là do những đột biến xuất hiện trong quá trình sống, đặc biệt liên quan đến hút thuốc lá, chứ không phải đột biến di truyền từ cha mẹ.
Nếu trong gia đình có nhiều người mắc ung thư ở độ tuổi trẻ, bác sĩ có thể cân nhắc đánh giá thêm nguy cơ di truyền.
8. Bệnh có lây sang người khác không?
Không.
Ung thư không phải là bệnh truyền nhiễm.
Việc sống chung, ăn chung, bắt tay hoặc chăm sóc người bệnh không làm lây ung thư.
9. Người bệnh có nên tiếp tục bỏ thuốc lá nếu đã mắc ung thư?
Có.
Đây là một trong những việc quan trọng nhất.
Ngừng hút thuốc giúp giảm nguy cơ biến chứng trong điều trị, cải thiện chức năng hô hấp, giảm nguy cơ mắc thêm một ung thư nguyên phát khác và nâng cao sức khỏe tổng thể.
Không bao giờ là quá muộn để cai thuốc lá.
10. Có cần kiêng hoàn toàn thịt đỏ không?
Không.
Người bệnh nên duy trì chế độ ăn cân đối, đa dạng và phù hợp với tình trạng dinh dưỡng.
Không có bằng chứng cho thấy việc kiêng hoàn toàn thịt đỏ sẽ giúp điều trị ung thư phổi tế bào nhỏ hiệu quả hơn.
Điều quan trọng là hạn chế thịt chế biến sẵn, ăn lượng vừa phải và ưu tiên các nguồn đạm đa dạng.
11. Có nên uống thực phẩm chức năng để hỗ trợ điều trị?
Hiện chưa có thực phẩm chức năng nào được chứng minh có thể tiêu diệt tế bào ung thư phổi tế bào nhỏ.
Nếu muốn sử dụng bất kỳ sản phẩm nào, bác nên trao đổi với bác sĩ điều trị để tránh tương tác với thuốc hoặc ảnh hưởng đến gan, thận.
12. Có nên dùng thuốc nam hoặc thuốc gia truyền?
Cho đến nay, chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy cho thấy thuốc nam có thể thay thế các phương pháp điều trị chuẩn như hóa trị, xạ trị hoặc miễn dịch.
Việc tự ý bỏ điều trị để sử dụng các phương pháp chưa được kiểm chứng có thể làm mất cơ hội kiểm soát bệnh.
13. Sau điều trị có thể đi làm trở lại không?
Điều này phụ thuộc vào thể trạng, công việc và mức độ hồi phục.
Nhiều người bệnh sau khi hoàn thành điều trị vẫn có thể quay lại làm việc hoặc sinh hoạt gần như bình thường.
Bác sĩ sẽ tư vấn cụ thể dựa trên tình trạng sức khỏe của từng người.
14. Có nên tập thể dục không?
Có.
Hoạt động thể lực phù hợp giúp cải thiện sức cơ, giảm mệt mỏi, tăng khả năng gắng sức và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Người bệnh nên lựa chọn mức độ vận động phù hợp với thể trạng và trao đổi với bác sĩ nếu có bệnh lý tim mạch hoặc hô hấp đi kèm.
15. Có nên tiêm vaccine cúm và vaccine phế cầu?
Trong nhiều trường hợp, có.
Người bệnh ung thư có nguy cơ cao mắc các bệnh nhiễm trùng hô hấp.
Việc tiêm vaccine có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh nặng.
Tuy nhiên, thời điểm tiêm cần được trao đổi với bác sĩ điều trị để phù hợp với lịch hóa trị hoặc miễn dịch.
16. Sau điều trị bao lâu thì cần tái khám?
Người bệnh cần tái khám theo đúng lịch hẹn của bác sĩ.
Trong hai năm đầu, khoảng cách giữa các lần tái khám thường ngắn hơn vì nguy cơ tái phát cao hơn.
Không nên tự ý kéo dài thời gian tái khám nếu chưa có ý kiến của bác sĩ.
17. Nếu không còn triệu chứng thì có cần chụp CT định kỳ không?
Có.
Một số trường hợp tái phát ở giai đoạn đầu chưa gây ra triệu chứng rõ rệt.
Chẩn đoán hình ảnh định kỳ giúp phát hiện sớm những thay đổi của bệnh và tạo điều kiện để can thiệp kịp thời nếu cần.
18. Ung thư phổi tế bào nhỏ có khác ung thư phổi không tế bào nhỏ không?
Có.
Đây là hai nhóm bệnh có đặc điểm sinh học, tốc độ phát triển và phương pháp điều trị rất khác nhau.
Ung thư phổi tế bào nhỏ thường tiến triển nhanh hơn, ít chỉ định phẫu thuật hơn và điều trị chủ yếu bằng hóa trị kết hợp xạ trị hoặc liệu pháp miễn dịch.
19. Có nên tìm hiểu quá nhiều thông tin trên mạng?
Việc tìm hiểu kiến thức là cần thiết nhưng nên ưu tiên những nguồn thông tin đáng tin cậy như các bệnh viện, tổ chức y khoa hoặc trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị.
Không nên đưa ra quyết định điều trị chỉ dựa trên kinh nghiệm của người khác hoặc các thông tin chưa được kiểm chứng.
20. Điều quan trọng nhất sau khi được chẩn đoán là gì?
Điều quan trọng nhất là bình tĩnh, thực hiện đầy đủ các xét nghiệm cần thiết, điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ và duy trì sự hợp tác trong suốt quá trình điều trị.
Ung thư phổi tế bào nhỏ là một bệnh lý phức tạp nhưng hiện nay đã có nhiều phương pháp điều trị giúp kiểm soát bệnh hiệu quả hơn trước. Việc phát hiện sớm, điều trị đúng phác đồ và tái khám đầy đủ vẫn là những yếu tố quan trọng nhất góp phần cải thiện tiên lượng.
Mời bác đọc bài tiếp theo: U trung thất
Tài liệu tham khảo
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Small Cell Lung Cancer. Version 2.2026. National Comprehensive Cancer Network, 2026.
ESMO Clinical Practice Guideline. Small-cell lung cancer: diagnosis, treatment and follow-up. European Society for Medical Oncology. Cập nhật 2023 (đang được áp dụng trong thực hành lâm sàng).
ASCO–Ontario Health Guideline. Systemic Therapy for Small-Cell Lung Cancer. Journal of Clinical Oncology. Cập nhật mới nhất.
IASLC Staging Manual in Thoracic Oncology. International Association for the Study of Lung Cancer. Phiên bản mới nhất.
AJCC Cancer Staging Manual. 9th Edition. American Joint Committee on Cancer, 2025.
WHO Classification of Thoracic Tumours. 5th Edition. World Health Organization, 2021.
WHO Cancer Fact Sheets – Lung Cancer. World Health Organization. Cập nhật 2025.
DeVita, Hellman, and Rosenberg's Cancer: Principles & Practice of Oncology. 12th Edition. Wolters Kluwer, 2023.
Abeloff's Clinical Oncology. 7th Edition. Elsevier, 2024.
UpToDate. Small Cell Lung Cancer: Clinical Presentation, Diagnosis, Staging and Treatment. Cập nhật định kỳ.
National Cancer Institute (NCI). Small Cell Lung Cancer Treatment (PDQ®) – Health Professional Version. Cập nhật định kỳ.
Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease. 11th Edition. Elsevier, 2022.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý
Bài viết được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức y khoa chính xác và dễ hiểu cho cộng đồng. Nội dung trong bài không thay thế cho việc khám bệnh, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Mỗi người bệnh có đặc điểm lâm sàng, giai đoạn bệnh và tình trạng sức khỏe khác nhau. Vì vậy, mọi quyết định điều trị cần được trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa.
Nếu bác hoặc người thân có các triệu chứng nghi ngờ ung thư phổi như ho kéo dài, ho ra máu, đau ngực, khó thở hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, hãy đến cơ sở y tế có chuyên khoa hô hấp hoặc ung bướu để được thăm khám và tư vấn kịp thời.