Hiểu đúng về ung thư - Vì sao ung thư hình thành?
Có lẽ đây là một trong những câu hỏi mà BS Kiệm nhận được nhiều nhất từ người bệnh và người nhà. Sau khi biết mình mắc ung thư, rất nhiều bác cố gắng tìm một nguyên nhân để lý giải vì sao căn bệnh lại xuất hiện. Có người nghĩ rằng mình mắc bệnh vì từng hút thuốc nhiều năm. Có người cho rằng nguyên nhân là do ăn uống không lành mạnh, thức khuya hoặc thường xuyên căng thẳng. Cũng có bác không khỏi băn khoăn vì suốt đời sống điều độ, không hút thuốc, không uống rượu nhưng vẫn mắc ung thư.
Những câu hỏi ấy đều rất tự nhiên. Khi đối diện với bệnh tật, con người luôn muốn biết điều gì đã dẫn đến kết quả hôm nay. Tuy nhiên, ung thư không hình thành chỉ vì một nguyên nhân duy nhất. Đây là kết quả của một quá trình rất dài, trong đó nhiều yếu tố khác nhau cùng tác động lên tế bào theo thời gian. Hiểu được quá trình này sẽ giúp bác nhìn nhận bệnh một cách khoa học hơn, tránh tự trách bản thân hoặc tin vào những lời giải thích đơn giản nhưng thiếu cơ sở.
Ung thư không xuất hiện trong một ngày:
Một khối u được phát hiện hôm nay không có nghĩa là bệnh mới xuất hiện trong vài tuần hay vài tháng gần đây. Trong phần lớn trường hợp, quá trình hình thành ung thư đã bắt đầu từ nhiều năm trước, thậm chí có thể kéo dài hàng chục năm.
Cơ thể chúng ta được tạo nên từ hàng chục nghìn tỷ tế bào. Mỗi ngày, rất nhiều tế bào già đi và được thay thế bằng những tế bào mới. Quá trình này diễn ra liên tục và được kiểm soát rất chặt chẽ. Mỗi khi một tế bào chuẩn bị phân chia, cơ thể đều có những "điểm kiểm tra" để đảm bảo mọi thứ diễn ra bình thường. Nếu phát hiện sai sót, tế bào sẽ được sửa chữa hoặc bị loại bỏ.
Tuy nhiên, hệ thống kiểm soát này không phải lúc nào cũng hoàn hảo. Theo thời gian, một số tế bào có thể tích lũy những thay đổi nhỏ trong vật chất di truyền của mình. Ban đầu, những thay đổi này thường không gây ra vấn đề gì. Nhưng khi số lượng thay đổi ngày càng nhiều và rơi đúng vào những gen quan trọng kiểm soát sự phát triển của tế bào, tế bào đó có thể dần thoát khỏi sự kiểm soát bình thường và bắt đầu phát triển theo hướng của ung thư.
Nói cách khác, ung thư không phải là một sự kiện xảy ra đột ngột mà là kết quả của nhiều "bước đi sai hướng" được tích lũy qua thời gian.
Điều gì làm cho những thay đổi đó xuất hiện?
Một trong những hiểu lầm phổ biến là nghĩ rằng phải có một tác nhân đặc biệt mới gây ung thư. Thực tế, những thay đổi trong vật chất di truyền có thể xuất hiện theo nhiều cách khác nhau.
Mỗi lần tế bào phân chia, bộ gen phải được sao chép để truyền lại cho tế bào mới. Đây là một công việc rất phức tạp. Mặc dù cơ thể có nhiều cơ chế giúp việc sao chép đạt độ chính xác rất cao, vẫn có những sai sót nhỏ xảy ra một cách tự nhiên. Phần lớn các sai sót này sẽ được sửa chữa hoặc không gây ảnh hưởng đáng kể. Chỉ một tỷ lệ rất nhỏ có khả năng tồn tại và tích lũy theo thời gian.
Bên cạnh những sai sót tự nhiên, môi trường sống cũng có thể làm tăng khả năng xuất hiện các thay đổi trong tế bào. Khói thuốc lá chứa hàng nghìn chất hóa học, trong đó có nhiều chất có khả năng làm tổn thương vật chất di truyền. Tia cực tím từ ánh nắng mặt trời có thể gây tổn thương tế bào da nếu tiếp xúc kéo dài mà không được bảo vệ. Một số loại virus như virus viêm gan B, virus viêm gan C hay virus HPV có thể làm tăng nguy cơ mắc một số loại ung thư thông qua những cơ chế khác nhau. Ngoài ra còn có nhiều yếu tố khác như bức xạ ion hóa, một số hóa chất nghề nghiệp, rượu bia, béo phì và tình trạng viêm mạn tính kéo dài.
Điều quan trọng cần hiểu là các yếu tố này không trực tiếp tạo ra ung thư ngay lập tức. Chúng làm tăng khả năng xuất hiện và tích lũy các tổn thương trong tế bào. Nếu những tổn thương ấy vượt quá khả năng sửa chữa của cơ thể, nguy cơ hình thành ung thư sẽ tăng lên.
Vì sao không phải ai tiếp xúc với yếu tố nguy cơ cũng mắc ung thư?
Đây là điều khiến nhiều người thắc mắc. Có người hút thuốc nhiều năm nhưng không mắc ung thư phổi. Trong khi đó, một số người chưa từng hút thuốc vẫn được chẩn đoán mắc bệnh.
Câu trả lời nằm ở chỗ ung thư là kết quả của sự tương tác giữa yếu tố môi trường và đặc điểm sinh học của từng người. Mỗi cơ thể có khả năng sửa chữa tổn thương và loại bỏ tế bào bất thường khác nhau. Ngoài ra, mức độ tiếp xúc với yếu tố nguy cơ, thời gian tiếp xúc, tuổi tác và yếu tố di truyền cũng góp phần tạo nên sự khác biệt.
Có thể hình dung quá trình này giống như việc nhiều người cùng đi dưới trời mưa. Có người mang ô lớn, có người mặc áo mưa, có người hoàn toàn không có gì che chắn. Cơn mưa là như nhau nhưng mức độ bị ướt sẽ khác nhau. Các yếu tố nguy cơ cũng tương tự. Chúng làm tăng khả năng mắc bệnh nhưng không quyết định chắc chắn rằng một người sẽ bị ung thư.
Chính vì vậy, trong y học thường sử dụng khái niệm "yếu tố nguy cơ" thay vì "nguyên nhân tuyệt đối". Một yếu tố nguy cơ là điều làm tăng xác suất xảy ra bệnh chứ không phải lúc nào cũng dẫn đến bệnh.
Có phải ung thư là do di truyền?
Khi trong gia đình có nhiều người mắc ung thư, nhiều bác lo lắng rằng con cháu chắc chắn cũng sẽ mắc bệnh. Trên thực tế, phần lớn các trường hợp ung thư không phải do di truyền từ cha mẹ sang con.
Khoảng 5 đến 10 phần trăm ung thư liên quan đến các hội chứng di truyền đã được xác định. Những trường hợp này thường liên quan đến các đột biến gen có thể truyền qua nhiều thế hệ và làm tăng nguy cơ mắc một số loại ung thư. Tuy nhiên, đại đa số trường hợp ung thư còn lại xuất hiện do các thay đổi tích lũy trong suốt cuộc đời của mỗi người và không được truyền lại cho con cái.
Điều này cũng giải thích vì sao một người không có tiền sử gia đình vẫn có thể mắc ung thư, trong khi nhiều gia đình có nhiều thế hệ hoàn toàn khỏe mạnh. Trong bài viết tiếp theo, BS Kiệm sẽ giải thích kỹ hơn về vai trò của đột biến gen và sự khác nhau giữa đột biến di truyền với đột biến mắc phải.
Căng thẳng có gây ung thư không?
Nhiều người cho rằng chỉ cần buồn phiền hoặc căng thẳng kéo dài thì sẽ dẫn đến ung thư. Cho đến nay, chưa có bằng chứng khoa học cho thấy căng thẳng tâm lý đơn thuần là nguyên nhân trực tiếp gây ung thư.
Tuy nhiên, căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, chế độ ăn uống, mức độ vận động và nhiều hành vi khác liên quan đến sức khỏe. Một số người hút thuốc nhiều hơn, uống rượu nhiều hơn hoặc ít vận động hơn khi chịu áp lực trong cuộc sống. Chính những thay đổi này mới có thể gián tiếp làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
Vì vậy, giữ tinh thần ổn định vẫn rất quan trọng đối với sức khỏe, nhưng không nên quy mọi trường hợp ung thư cho yếu tố tâm lý.
Chúng ta có thể làm gì để giảm nguy cơ mắc ung thư?
Không có cách nào giúp loại bỏ hoàn toàn nguy cơ mắc ung thư. Ngay cả những người có lối sống rất lành mạnh vẫn có thể mắc bệnh vì quá trình tích lũy sai sót tự nhiên trong tế bào vẫn diễn ra theo tuổi tác.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chúng ta không thể chủ động bảo vệ sức khỏe của mình. Không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý, vận động thường xuyên, ăn uống cân đối, tiêm vắc xin phòng viêm gan B và HPV khi phù hợp, tránh tiếp xúc không cần thiết với các chất gây ung thư đã được biết đến và tham gia tầm soát ở những nhóm có nguy cơ là những biện pháp đã được chứng minh có thể làm giảm nguy cơ mắc nhiều loại ung thư.
Điều quan trọng là nhìn nhận những biện pháp này như cách giảm nguy cơ chứ không phải "lá chắn" tuyệt đối. Mục tiêu của phòng bệnh là làm giảm xác suất mắc bệnh và tăng khả năng phát hiện sớm nếu bệnh xuất hiện.
Kết luận:
Ung thư hình thành khi một tế bào bình thường tích lũy nhiều thay đổi trong vật chất di truyền đến mức không còn chịu sự kiểm soát của cơ thể. Quá trình này thường diễn ra âm thầm trong nhiều năm và chịu ảnh hưởng của cả yếu tố bên trong lẫn môi trường sống. Không phải lúc nào cũng có thể xác định được một nguyên nhân duy nhất, cũng như không phải ai tiếp xúc với yếu tố nguy cơ đều sẽ mắc bệnh.
Hiểu đúng về quá trình hình thành ung thư giúp bác tránh những quan niệm đơn giản như cho rằng bệnh chỉ do một loại thực phẩm, một lần tiếp xúc hóa chất hay một giai đoạn căng thẳng trong cuộc sống. Đồng thời, điều này cũng cho thấy giá trị của việc xây dựng lối sống lành mạnh và chủ động phòng bệnh. Dù không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ, mỗi lựa chọn tích cực hôm nay đều có thể góp phần bảo vệ sức khỏe của chính mình trong tương lai.
Điều cần nhớ:
✓ Ung thư hình thành do sự tích lũy nhiều thay đổi trong tế bào qua thời gian chứ không xuất hiện trong một ngày.
✓ Phần lớn trường hợp ung thư không có một nguyên nhân duy nhất mà là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động.
✓ Các yếu tố như thuốc lá, rượu bia, tia cực tím, một số virus và béo phì có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư nhưng không quyết định chắc chắn rằng bệnh sẽ xảy ra.
✓ Đa số ung thư không phải là bệnh di truyền từ cha mẹ sang con.
✓ Lối sống lành mạnh và phòng ngừa các yếu tố nguy cơ có thể góp phần làm giảm nguy cơ mắc nhiều loại ung thư.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Vai trò của đột biến gen trong ung thư
Tài liệu tham khảo:
World Health Organization. Cancer Fact Sheets. Cập nhật 2025.
International Agency for Research on Cancer (IARC). World Cancer Report. 2024.
Robbins & Cotran. Pathologic Basis of Disease. 11th Edition. Elsevier. 2025.
National Cancer Institute. What Causes Cancer? Cập nhật 2025.
UpToDate. Molecular biology of cancer. Cập nhật 2026.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Mỗi người bệnh có tình trạng khác nhau và cần được tư vấn trực tiếp bởi nhân viên y tế.