Hiểu về dấu ấn ung thư – AFP nói lên điều gì?
Khi làm xét nghiệm máu, đặc biệt ở những người có bệnh lý về gan hoặc đang được theo dõi ung thư gan, bác có thể nhìn thấy một chỉ số có tên AFP. Khi AFP tăng, không ít người lập tức nghĩ rằng mình đã mắc ung thư gan hoặc ung thư đang tiến triển. Ngược lại, nếu AFP nằm trong giới hạn tham chiếu, một số người lại cho rằng gan chắc chắn không có ung thư.
Thực tế không đơn giản như vậy.
AFP là một dấu ấn sinh học quan trọng trong ung thư gan, nhưng AFP không phải là xét nghiệm có thể tự mình chẩn đoán ung thư gan. AFP có thể tăng trong ung thư biểu mô tế bào gan, nhưng cũng có thể tăng trong một số bệnh lý gan không phải ung thư và một số tình trạng sinh lý đặc biệt. Ngược lại, một tỷ lệ đáng kể người bệnh ung thư gan có thể có AFP không tăng.
Vì vậy, khi đọc kết quả AFP, điều quan trọng không phải chỉ là nhìn xem con số cao hay thấp, mà phải hiểu AFP đang được sử dụng để trả lời câu hỏi gì và được đặt trong bối cảnh nào.
1. AFP là gì?
AFP là viết tắt của Alpha-fetoprotein, tiếng Việt thường gọi là alpha-fetoprotein.
AFP là một loại protein được sản xuất chủ yếu trong thời kỳ bào thai. Trong quá trình phát triển của thai nhi, AFP có vai trò sinh lý nhất định và nồng độ trong máu có thể khá cao.
Sau khi sinh, nồng độ AFP giảm dần và ở người trưởng thành khỏe mạnh thường chỉ còn một lượng rất thấp.
Tuy nhiên, AFP có thể tăng trở lại trong một số tình trạng bệnh lý. Trong ung thư học, AFP đặc biệt được quan tâm vì có thể tăng ở một số người mắc ung thư biểu mô tế bào gan (hepatocellular carcinoma, HCC), là loại ung thư gan nguyên phát thường gặp nhất.
AFP cũng có thể được sử dụng trong một số u tế bào mầm, đặc biệt là những khối u có thành phần tạo AFP.
Do đó, AFP không phải là một dấu ấn chỉ dành riêng cho ung thư gan và cũng không phải là một chất chỉ xuất hiện khi cơ thể có ung thư.
2. AFP phản ánh điều gì?
AFP phản ánh nồng độ alpha-fetoprotein có thể đo được trong mẫu máu tại thời điểm xét nghiệm.
Ở một số người mắc ung thư biểu mô tế bào gan, tế bào ung thư có thể sản xuất AFP với lượng lớn hơn bình thường, khiến AFP trong máu tăng.
Vì vậy, AFP có thể cung cấp thêm thông tin về bệnh trong một số tình huống, đặc biệt khi người bệnh đã có bệnh gan hoặc đã được phát hiện tổn thương nghi ngờ ở gan.
Tuy nhiên, mức AFP không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận với kích thước khối u. Một khối u nhỏ vẫn có thể có AFP tăng, trong khi một khối u lớn lại có thể không làm AFP tăng đáng kể.
Điều này phụ thuộc vào đặc điểm sinh học của từng khối u và khả năng sản xuất AFP của tế bào ung thư.
Vì vậy, không thể nhìn vào một con số AFP rồi suy ra chính xác kích thước, giai đoạn hoặc mức độ nặng của ung thư gan.
3. AFP tăng có phải là ung thư gan không?
Không.
Đây là điều quan trọng nhất cần nhớ khi đọc kết quả AFP.
AFP có thể tăng trong ung thư biểu mô tế bào gan, nhưng cũng có thể tăng trong một số bệnh lý gan không phải ung thư, đặc biệt những tình trạng có tổn thương hoặc tái tạo tế bào gan.
Ví dụ, AFP có thể tăng ở một số người mắc viêm gan virus mạn tính, xơ gan hoặc viêm gan đang hoạt động. Mức tăng trong những tình trạng này có thể dao động và không đồng nghĩa với việc người bệnh đã phát triển ung thư gan.
Ngoài ra, AFP có thể tăng trong một số loại u tế bào mầm và một số tình trạng sinh lý như thai kỳ.
Vì vậy, nếu một người có AFP tăng, bác sĩ sẽ không chỉ nhìn vào AFP mà cần xem xét bệnh sử, chức năng gan, tình trạng viêm gan, siêu âm, CT hoặc MRI gan và các yếu tố nguy cơ khác.
Một kết quả AFP tăng là một thông tin cần được giải thích, chứ không phải một chẩn đoán ung thư.
4. AFP bình thường có loại trừ được ung thư gan không?
Không.
Đây là chiều ngược lại của vấn đề.
Không phải tất cả ung thư biểu mô tế bào gan đều sản xuất AFP với lượng đủ lớn để làm tăng AFP trong máu. Vì vậy, một người có ung thư gan vẫn có thể có AFP trong giới hạn tham chiếu.
Đây là lý do AFP không thể được sử dụng đơn độc để loại trừ ung thư gan.
Ví dụ, một người có xơ gan được theo dõi định kỳ và siêu âm phát hiện một tổn thương mới đáng ngờ ở gan. Nếu AFP vẫn bình thường, bác sĩ không thể chỉ dựa vào kết quả đó để kết luận rằng tổn thương chắc chắn không phải ung thư.
Trong tình huống này, hình ảnh học và các tiêu chí chẩn đoán phù hợp có thể quan trọng hơn AFP.
Do đó, cần tránh hai cách hiểu:
AFP tăng không có nghĩa chắc chắn là ung thư gan.
AFP bình thường cũng không có nghĩa chắc chắn không có ung thư gan.
5. Vì sao AFP được quan tâm trong ung thư gan?
AFP có nhiều vai trò khác nhau tùy tình huống.
Trong một số trường hợp, AFP có thể được sử dụng như một dấu ấn hỗ trợ đánh giá ung thư biểu mô tế bào gan, đặc biệt khi kết hợp với các yếu tố lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh.
AFP cũng có thể được sử dụng để theo dõi diễn biến bệnh ở những người mà AFP ban đầu tăng và có mối liên hệ phù hợp với bệnh.
Ngoài ra, AFP có thể cung cấp một số thông tin về đặc điểm sinh học và tiên lượng của ung thư gan trong những bối cảnh nhất định.
Tuy nhiên, vai trò của AFP không giống nhau ở tất cả người bệnh. Không phải cứ mắc ung thư gan là bác sĩ phải dựa vào AFP để đánh giá bệnh.
Trong thực hành hiện đại, AFP thường được xem là một phần của bức tranh tổng thể, thay vì một xét nghiệm độc lập.
6. AFP có được dùng để sàng lọc ung thư gan không?
Đây là vấn đề cần hiểu khá rõ.
Ở những người có nguy cơ cao mắc ung thư gan, đặc biệt người có xơ gan hoặc một số nhóm bệnh gan mạn tính, việc theo dõi định kỳ nhằm phát hiện sớm ung thư gan có thể được bác sĩ chỉ định.
Tuy nhiên, AFP không nên được hiểu là một xét nghiệm máu có thể tự mình sàng lọc và loại trừ ung thư gan.
Trong nhiều hướng dẫn, theo dõi ung thư gan ở nhóm nguy cơ cao thường dựa chủ yếu vào siêu âm gan định kỳ, có thể kết hợp AFP tùy hướng dẫn và hoàn cảnh lâm sàng.
Nếu phát hiện tổn thương đáng ngờ, bác sĩ có thể chỉ định CT hoặc MRI gan với kỹ thuật phù hợp để đánh giá sâu hơn.
Điều này cho thấy vai trò của AFP trong theo dõi nguy cơ cao khác với việc xét nghiệm AFP đơn độc ở một người bất kỳ để “kiểm tra xem có ung thư gan hay không”.
7. AFP tăng bao nhiêu thì nguy hiểm?
Đây là câu hỏi rất thường gặp, nhưng không nên trả lời bằng một con số duy nhất.
Trước hết, mỗi phòng xét nghiệm có thể sử dụng phương pháp xét nghiệm và khoảng tham chiếu khác nhau. Vì vậy, người bệnh nên ưu tiên khoảng tham chiếu được in trực tiếp trên phiếu xét nghiệm.
Quan trọng hơn, mức AFP tăng không thể tự mình xác định người bệnh có ung thư hay bệnh đang ở giai đoạn nào.
Một AFP tăng nhẹ có thể gặp trong bệnh gan không phải ung thư. Một AFP tăng rất cao có thể làm bác sĩ quan tâm nhiều hơn, đặc biệt khi đi kèm hình ảnh học hoặc các bằng chứng khác phù hợp với ung thư gan. Tuy nhiên, ngay cả khi AFP tăng rất cao, bác sĩ vẫn cần đặt kết quả vào đúng bối cảnh trước khi đưa ra kết luận.
Một số hướng dẫn sử dụng các ngưỡng AFP nhất định trong những hoàn cảnh cụ thể, nhưng các ngưỡng này không nên được người bệnh sử dụng như một “mốc tự chẩn đoán”.
Vì vậy, thay vì hỏi “AFP trên bao nhiêu là ung thư?”, câu hỏi hữu ích hơn là:
“Trong trường hợp của tôi, AFP tăng có ý nghĩa gì khi kết hợp với tình trạng gan và kết quả hình ảnh học?”
8. AFP tăng trong xơ gan hoặc viêm gan có đáng lo không?
Có thể đáng lưu ý, nhưng không nên đồng nghĩa hóa AFP tăng với ung thư.
Người mắc viêm gan mạn hoặc xơ gan có thể có AFP tăng do quá trình tổn thương và tái tạo tế bào gan. AFP cũng có thể thay đổi theo hoạt động của bệnh gan.
Mặt khác, chính những người mắc xơ gan hoặc một số bệnh gan mạn tính lại thuộc nhóm có nguy cơ mắc ung thư biểu mô tế bào gan cao hơn.
Vì vậy, khi một bệnh nhân xơ gan có AFP tăng, bác sĩ thường cần xem xét cả hai vấn đề:
Một mặt, liệu AFP tăng có thể liên quan đến hoạt động của bệnh gan hay không?
Mặt khác, liệu có bằng chứng nào gợi ý xuất hiện ung thư gan hay không?
Để trả lời, bác sĩ có thể cần kết hợp diễn biến AFP theo thời gian, xét nghiệm chức năng gan và đặc biệt là chẩn đoán hình ảnh.
9. AFP tăng liên tục có phải ung thư gan đang phát triển?
Không thể kết luận chỉ dựa vào AFP.
Nếu AFP tăng qua nhiều lần xét nghiệm, đặc biệt tăng dần rõ rệt, bác sĩ có thể quan tâm nhiều hơn và cần tìm hiểu nguyên nhân.
Nếu người bệnh đã được chẩn đoán ung thư gan và AFP trước điều trị tăng rõ, việc AFP giảm sau điều trị có thể cung cấp thêm thông tin phù hợp với đáp ứng. Ngược lại, AFP tăng trở lại trong quá trình theo dõi có thể khiến bác sĩ cần đánh giá khả năng bệnh thay đổi.
Tuy nhiên, AFP không phải là thước đo trực tiếp của khối u.
Có những trường hợp AFP thay đổi nhưng hình ảnh học không thay đổi tương ứng. Cũng có trường hợp bệnh tiến triển nhưng AFP không tăng.
Vì vậy, bác sĩ cần kết hợp AFP với CT, MRI, siêu âm, triệu chứng, chức năng gan và những dữ liệu khác tùy từng trường hợp.
10. AFP có thể được dùng để theo dõi sau điều trị ung thư gan không?
Có thể, đặc biệt khi AFP đã tăng trước điều trị và được xem là một dấu ấn có giá trị theo dõi ở người bệnh đó.
Giả sử một bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan có AFP tăng trước điều trị. Sau khi điều trị, AFP giảm rõ rệt và các tổn thương trên CT hoặc MRI cũng có dấu hiệu đáp ứng. Khi đó, xu hướng giảm AFP là một thông tin bổ trợ có giá trị.
Ngược lại, nếu AFP tăng trở lại sau một thời gian, bác sĩ có thể cần tìm hiểu liệu có tái phát hoặc tiến triển hay không.
Nhưng một lần nữa, AFP không thể thay thế chẩn đoán hình ảnh trong việc đánh giá đáp ứng hoặc tái phát.
Trong ung thư gan, hình ảnh học và các tiêu chí đánh giá tổn thương vẫn đóng vai trò rất quan trọng.
11. AFP bình thường sau điều trị có nghĩa là bệnh đã khỏi hoàn toàn không?
Không thể kết luận như vậy.
Nếu AFP trước điều trị tăng và sau điều trị trở về mức thấp, đây là một dấu hiệu thuận lợi trong những trường hợp phù hợp. Tuy nhiên, AFP bình thường không đồng nghĩa với việc tất cả tế bào ung thư đã biến mất.
Có thể còn những tổn thương không sản xuất AFP hoặc sản xuất AFP ở mức thấp.
Vì vậy, việc đánh giá bệnh sau điều trị phải dựa trên nhiều thông tin, đặc biệt là chẩn đoán hình ảnh và tình trạng lâm sàng.
Đây cũng là lý do người bệnh không nên tự dừng lịch tái khám chỉ vì AFP đã trở về giới hạn bình thường.
12. AFP có liên quan đến các loại ung thư khác không?
Có.
AFP không chỉ liên quan đến ung thư biểu mô tế bào gan.
AFP có thể tăng trong một số u tế bào mầm, đặc biệt những khối u có thành phần sản xuất AFP. Trong những trường hợp này, AFP có thể có vai trò trong chẩn đoán, phân loại, theo dõi điều trị hoặc phát hiện bệnh tái phát tùy loại u.
Do đó, khi AFP tăng, bác sĩ không chỉ đặt câu hỏi “có ung thư gan không?” mà còn phải xem xét toàn bộ bối cảnh bệnh.
Ở một người có tổn thương ở gan, AFP có ý nghĩa khác với một người trẻ có khối u vùng tinh hoàn hoặc trung thất và nghi ngờ u tế bào mầm.
Điều này cho thấy cùng một dấu ấn nhưng ý nghĩa có thể thay đổi tùy loại bệnh.
13. AFP khác gì với các xét nghiệm chức năng gan?
Đây là một điểm người bệnh rất dễ nhầm.
Các xét nghiệm như AST, ALT, bilirubin, albumin, phosphatase kiềm và một số chỉ số khác chủ yếu cung cấp thông tin về tình trạng tổn thương tế bào gan, ứ mật hoặc khả năng thực hiện một số chức năng của gan.
Trong khi đó, AFP là một dấu ấn sinh học có thể liên quan đến ung thư hoặc một số tình trạng khác, chứ không phải xét nghiệm đánh giá trực tiếp chức năng gan.
Vì vậy, một người có AFP bình thường nhưng men gan tăng vẫn có thể đang có bệnh lý gan.
Ngược lại, một người có AFP tăng nhưng các xét nghiệm chức năng gan không quá bất thường vẫn có thể cần được đánh giá thêm nếu có yếu tố nguy cơ hoặc hình ảnh học đáng ngờ.
Hai nhóm xét nghiệm trả lời những câu hỏi khác nhau và cần được đọc trong mối liên hệ với nhau.
14. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử một người mắc xơ gan được theo dõi định kỳ. Kết quả xét nghiệm cho thấy AFP tăng từ mức thấp lên một mức cao hơn so với những lần trước.
Nếu chỉ nhìn vào AFP, người bệnh có thể nghĩ ngay rằng mình đã mắc ung thư gan.
Nhưng bác sĩ sẽ xem xét thêm nhiều thông tin khác. Có thể bệnh gan đang hoạt động mạnh hơn, có viêm gan hoặc tổn thương tế bào gan. Cũng có thể xuất hiện một tổn thương mới ở gan cần được đánh giá.
Bác sĩ có thể kiểm tra lại xét nghiệm và xem xét siêu âm gan hoặc chỉ định CT/MRI nếu có chỉ định.
Nếu hình ảnh học phát hiện một tổn thương có đặc điểm điển hình của ung thư biểu mô tế bào gan, lúc đó AFP trở thành một mảnh ghép hỗ trợ trong toàn bộ quá trình đánh giá.
Ngược lại, nếu AFP tăng nhưng hình ảnh học không cho thấy tổn thương đáng ngờ, bác sĩ có thể tiếp tục theo dõi và tìm những nguyên nhân khác.
Ví dụ này cho thấy AFP không tự đưa ra chẩn đoán. Giá trị của nó nằm ở việc kết hợp với các thông tin khác.
15. Có nên tự xét nghiệm AFP định kỳ để kiểm tra ung thư gan?
Không nên tự xét nghiệm AFP một cách tùy ý chỉ với mục đích “kiểm tra xem có ung thư gan hay không”.
Nếu một người không thuộc nhóm nguy cơ và không có chỉ định lâm sàng, một kết quả AFP bất thường có thể gây lo lắng nhưng chưa chắc giúp xác định nguyên nhân.
Ngược lại, một kết quả AFP bình thường cũng không thể loại trừ ung thư gan.
Nếu người bệnh thuộc nhóm có nguy cơ cao như xơ gan hoặc một số bệnh gan mạn tính, việc theo dõi định kỳ nên được thực hiện theo kế hoạch của bác sĩ. Trong những trường hợp này, siêu âm và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh phù hợp có vai trò quan trọng, còn AFP có thể được sử dụng tùy từng hướng dẫn và hoàn cảnh cụ thể.
Khi nào người bệnh nên trao đổi với bác sĩ?
Nếu AFP được chỉ định lần đầu, người bệnh có thể hỏi bác sĩ xét nghiệm này nhằm mục đích gì và kết quả sẽ được sử dụng như thế nào.
Nếu AFP tăng, đặc biệt khi tăng rõ hoặc thay đổi đáng kể so với những lần trước, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự kết luận ung thư.
Nếu đang được theo dõi xơ gan hoặc bệnh gan mạn tính, việc AFP thay đổi cũng nên được đánh giá cùng với tình trạng gan và kết quả hình ảnh học.
Nếu đang điều trị ung thư gan, người bệnh nên hỏi bác sĩ xem xu hướng AFP có phù hợp với kết quả CT, MRI hoặc các phương pháp đánh giá đáp ứng khác hay không.
Đặc biệt, không nên tự thay đổi điều trị hoặc kết luận bệnh tái phát chỉ dựa vào một kết quả AFP.
Điều bác cần nhớ
AFP là alpha-fetoprotein, một protein có nồng độ cao trong thời kỳ bào thai và thường giảm xuống rất thấp sau khi trưởng thành. AFP có thể tăng trong một số bệnh ung thư, đặc biệt là ung thư biểu mô tế bào gan, nhưng cũng có thể tăng trong nhiều tình trạng không phải ung thư.
AFP tăng không đồng nghĩa chắc chắn với ung thư gan.
AFP bình thường cũng không đủ để loại trừ ung thư gan.
Ở người mắc xơ gan hoặc bệnh gan mạn tính, AFP có thể tăng do nhiều nguyên nhân khác nhau và cần được đặt trong bối cảnh toàn bộ bệnh cảnh.
Ở người đã mắc ung thư gan, nếu AFP ban đầu tăng, xu hướng AFP theo thời gian có thể cung cấp thêm thông tin về đáp ứng hoặc diễn biến bệnh, nhưng không thay thế chẩn đoán hình ảnh.
Không nên dùng một con số AFP đơn độc để xác định giai đoạn, mức độ nặng, khả năng tái phát hoặc kết luận bệnh đã khỏi.
Điều quan trọng không phải là nhớ một con số AFP “bao nhiêu là ung thư”, mà là hiểu AFP đang trả lời câu hỏi gì trong trường hợp của mình và vì sao bác sĩ cần kết hợp nó với tình trạng gan, chẩn đoán hình ảnh và các xét nghiệm khác.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về dấu ấn ung thư – CA 19-9 nói lên điều gì?
Tài liệu tham khảo
National Cancer Institute. Tumor Markers. NCI. Cập nhật định kỳ.
National Cancer Institute. Tumor Marker Tests in Common Use. NCI. Cập nhật định kỳ.
European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines on the management of hepatocellular carcinoma. Cập nhật định kỳ.
American Association for the Study of Liver Diseases. AASLD Practice Guidance on Prevention, Diagnosis, and Treatment of Hepatocellular Carcinoma. Cập nhật định kỳ.
National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Hepatocellular Carcinoma. Cập nhật định kỳ.
American Society of Clinical Oncology. Clinical Practice Guidelines for the management of hepatocellular carcinoma. Cập nhật định kỳ.
European Society for Medical Oncology. ESMO Clinical Practice Guidelines for Hepatocellular Carcinoma. Cập nhật định kỳ.