Hiểu về dấu ấn ung thư – CA 125 nói lên điều gì?
Khi làm xét nghiệm máu, đặc biệt ở những người đang được đánh giá bệnh lý phụ khoa hoặc theo dõi ung thư buồng trứng, bác có thể nhìn thấy một chỉ số mang tên CA 125. Khi kết quả tăng cao, nhiều người lập tức nghĩ rằng mình mắc ung thư buồng trứng. Ngược lại, nếu CA 125 nằm trong giới hạn tham chiếu, một số người lại cho rằng mình chắc chắn không có ung thư.
Thực tế, cả hai cách hiểu này đều chưa chính xác.
CA 125 là một dấu ấn sinh học có giá trị trong đánh giá và theo dõi một số bệnh ung thư, đặc biệt là ung thư buồng trứng, nhưng không phải là xét nghiệm có thể tự mình chẩn đoán hoặc loại trừ ung thư. CA 125 cũng có thể tăng trong nhiều tình trạng lành tính như lạc nội mạc tử cung, một số bệnh lý viêm vùng chậu, bệnh gan, tràn dịch màng phổi hoặc dịch ổ bụng và một số tình trạng sinh lý.
Vì vậy, khi đọc kết quả CA 125, điều quan trọng không phải chỉ là nhìn vào một con số, mà là hiểu CA 125 đang phản ánh điều gì, bác sĩ sử dụng nó trong hoàn cảnh nào và vì sao phải kết hợp với khám lâm sàng, siêu âm, CT, MRI hoặc các xét nghiệm khác.
1. CA 125 là gì?
CA 125 là viết tắt của Cancer Antigen 125, còn được gọi là Carbohydrate Antigen 125. Đây là một dấu ấn sinh học có thể được đo trong máu.
CA 125 liên quan đến một loại protein được biểu hiện bởi một số tế bào, đặc biệt những tế bào có nguồn gốc từ biểu mô của các khoang thanh mạc như phúc mạc, màng phổi và một số mô thuộc hệ sinh dục nữ.
Trong ung thư học, CA 125 được quan tâm nhiều nhất trong ung thư buồng trứng biểu mô, đồng thời có thể tăng trong một số ung thư khác thuộc vùng chậu hoặc phúc mạc.
Tuy nhiên, CA 125 không phải là chất chỉ xuất hiện khi có ung thư. Nhiều tình trạng không phải ung thư cũng có thể làm CA 125 tăng.
Nói cách khác, CA 125 là một dấu ấn liên quan đến ung thư, chứ không phải một “xét nghiệm phát hiện ung thư” đơn giản.
2. CA 125 phản ánh điều gì?
CA 125 phản ánh nồng độ của dấu ấn CA 125 trong máu tại thời điểm xét nghiệm.
Ở một số người mắc ung thư buồng trứng, đặc biệt những trường hợp bệnh tiến triển hoặc có liên quan đến phúc mạc, CA 125 có thể tăng đáng kể. Vì vậy, xét nghiệm này có thể cung cấp thêm thông tin cho bác sĩ trong quá trình đánh giá và theo dõi bệnh.
Tuy nhiên, mức CA 125 không phải là thước đo trực tiếp của kích thước khối u.
Một khối u nhỏ vẫn có thể có CA 125 tăng, trong khi một người mắc ung thư buồng trứng lại có CA 125 không tăng rõ rệt. Mức CA 125 còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều tình trạng khác trong cơ thể.
Do đó, không thể nhìn vào một con số CA 125 rồi kết luận ung thư nặng hay nhẹ, khối u lớn hay nhỏ.
3. CA 125 tăng có phải là ung thư buồng trứng không?
Không.
Đây là điều quan trọng nhất cần nhớ khi đọc kết quả CA 125.
CA 125 có thể tăng ở người mắc ung thư buồng trứng, nhưng cũng có thể tăng trong nhiều tình trạng không phải ung thư.
Một số nguyên nhân có thể làm CA 125 tăng gồm lạc nội mạc tử cung, bệnh viêm vùng chậu, một số tình trạng lành tính ở buồng trứng, kinh nguyệt, thai kỳ, cũng như một số bệnh lý ảnh hưởng đến phúc mạc hoặc màng phổi.
CA 125 cũng có thể tăng trong một số bệnh lý gan và tình trạng có cổ trướng hoặc tích tụ dịch trong các khoang thanh mạc.
Vì vậy, nếu một người có CA 125 tăng, bác sĩ không thể chỉ dựa vào kết quả này để nói rằng người đó mắc ung thư buồng trứng.
Thay vào đó, bác sĩ cần xem xét tuổi, triệu chứng, tiền sử, khám phụ khoa, siêu âm vùng chậu và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác khi cần thiết.
4. CA 125 bình thường có loại trừ ung thư buồng trứng không?
Không.
Đây là chiều ngược lại của vấn đề.
Không phải tất cả người bệnh ung thư buồng trứng đều có CA 125 tăng. Đặc biệt trong một số trường hợp bệnh ở giai đoạn sớm hoặc một số thể bệnh nhất định, CA 125 có thể không tăng đáng kể.
Vì vậy, một kết quả CA 125 trong giới hạn tham chiếu không thể được sử dụng để khẳng định rằng buồng trứng hoàn toàn không có ung thư.
Nếu người bệnh có một khối bất thường trên siêu âm hoặc CT, việc CA 125 bình thường không thể khiến bác sĩ bỏ qua tổn thương đó.
Ngược lại, nếu CA 125 tăng nhưng hình ảnh học không cho thấy tổn thương đáng ngờ, bác sĩ cũng không thể chỉ dựa vào CA 125 để chẩn đoán ung thư.
Có thể nhớ đơn giản:
CA 125 tăng không đồng nghĩa chắc chắn có ung thư.
CA 125 bình thường không đồng nghĩa chắc chắn không có ung thư.
5. CA 125 có giá trị nhất trong tình huống nào?
CA 125 có vai trò đặc biệt trong theo dõi người bệnh đã được chẩn đoán một số loại ung thư buồng trứng, nhất là khi CA 125 đã tăng trước điều trị.
Nếu một người bệnh có CA 125 tăng rõ trước khi điều trị, bác sĩ có thể theo dõi xu hướng của chỉ số này trong quá trình điều trị.
Ví dụ, nếu sau điều trị CA 125 giảm đồng thời với việc hình ảnh học cho thấy các tổn thương đáp ứng, sự giảm CA 125 có thể là một thông tin hỗ trợ.
Ngược lại, nếu CA 125 tăng trở lại trong quá trình theo dõi, bác sĩ có thể cần đánh giá thêm.
Tuy nhiên, CA 125 vẫn chỉ là một phần của quá trình đánh giá. Bác sĩ cần xem xét cả triệu chứng, khám lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh, tùy từng trường hợp.
NCI cũng ghi nhận CA 125 được sử dụng trong thực hành để hỗ trợ chẩn đoán, đánh giá đáp ứng điều trị và đánh giá khả năng tái phát ở ung thư buồng trứng.
6. CA 125 có dùng để sàng lọc ung thư buồng trứng không?
Không nên hiểu CA 125 là xét nghiệm sàng lọc thường quy cho tất cả phụ nữ.
Đây là một trong những điểm rất quan trọng đối với người khỏe mạnh.
CA 125 có thể tăng trong nhiều bệnh lý không phải ung thư, đồng thời có thể bình thường ở một số người mắc ung thư buồng trứng. Vì vậy, nếu sử dụng CA 125 đơn độc để sàng lọc đại trà, có thể xuất hiện cả kết quả dương tính giả và âm tính giả.
Các nghiên cứu lớn cho thấy việc sử dụng CA 125 cùng siêu âm qua đường âm đạo để sàng lọc ung thư buồng trứng ở phụ nữ nguy cơ trung bình không làm giảm tử vong do ung thư buồng trứng. Vì vậy, CA 125 không được xem là một xét nghiệm sàng lọc thường quy cho phụ nữ không có triệu chứng.
Điều này không có nghĩa CA 125 không có giá trị. Nó có giá trị trong những tình huống lâm sàng phù hợp, đặc biệt khi bác sĩ đang đánh giá một bất thường ở vùng chậu hoặc theo dõi người đã được chẩn đoán ung thư.
Ở một số phụ nữ có nguy cơ di truyền rất cao, chẳng hạn người mang biến thể gây bệnh của BRCA1 hoặc BRCA2, CA 125 và siêu âm qua đường âm đạo đôi khi được cân nhắc trong những hoàn cảnh cụ thể. Tuy nhiên, hiệu quả của chiến lược này trong việc giảm tử vong do ung thư buồng trứng vẫn còn hạn chế và cần được tư vấn riêng.
7. CA 125 tăng trong những bệnh không phải ung thư nào?
CA 125 có thể tăng trong nhiều tình trạng liên quan đến phúc mạc, màng phổi và các cơ quan vùng chậu.
Một ví dụ thường gặp là lạc nội mạc tử cung. Trong tình trạng này, mô tương tự nội mạc tử cung xuất hiện ở những vị trí khác ngoài buồng tử cung và có thể gây phản ứng viêm, từ đó làm CA 125 tăng.
CA 125 cũng có thể tăng trong một số bệnh viêm vùng chậu, một số bệnh lý lành tính ở buồng trứng và trong những tình trạng có kích thích hoặc tổn thương phúc mạc.
Ngoài ra, bệnh gan và tình trạng có cổ trướng có thể làm CA 125 tăng. Một số bệnh lý gây tràn dịch màng phổi cũng có thể làm chỉ số này tăng.
Điều này giải thích vì sao một người có CA 125 cao nhưng hoàn toàn không mắc ung thư.
Do đó, nếu CA 125 tăng, bác sĩ cần đặt câu hỏi rộng hơn:
Có bằng chứng nào cho thấy đây là ung thư hay không?
Có bệnh lý lành tính nào có thể giải thích kết quả này hay không?
Hình ảnh học có cho thấy tổn thương đáng ngờ hay không?
Chỉ khi kết hợp nhiều thông tin, ý nghĩa của CA 125 mới trở nên rõ ràng hơn.
8. CA 125 có liên quan đến kinh nguyệt không?
Có thể.
CA 125 có thể thay đổi trong một số thời điểm sinh lý, trong đó có chu kỳ kinh nguyệt. Vì vậy, kết quả xét nghiệm cần được đặt trong bối cảnh thời điểm lấy máu và tình trạng của người bệnh.
Điều này đặc biệt quan trọng khi một người không có triệu chứng và chỉ xét nghiệm CA 125 vì lo lắng về ung thư. Một kết quả tăng trong bối cảnh sinh lý hoặc bệnh lý lành tính có thể dẫn đến những xét nghiệm tiếp theo không cần thiết nếu bị diễn giải sai.
Vì vậy, nếu bác sĩ thấy CA 125 tăng nhẹ, họ sẽ không chỉ nhìn vào con số mà còn hỏi về chu kỳ kinh, triệu chứng phụ khoa, tiền sử bệnh và kết quả hình ảnh học.
9. CA 125 có liên quan đến thai kỳ không?
Có thể.
Một số thay đổi sinh lý trong thai kỳ có thể ảnh hưởng đến CA 125, đặc biệt trong những giai đoạn nhất định.
Vì vậy, ở phụ nữ mang thai hoặc có khả năng mang thai, CA 125 cần được diễn giải trong bối cảnh phù hợp.
Một kết quả CA 125 tăng trong thai kỳ không thể tự động được hiểu là dấu hiệu của ung thư.
Điều này cũng cho thấy tại sao việc đọc một dấu ấn ung thư luôn cần biết ai là người được xét nghiệm, tại thời điểm nào và đang có những tình trạng sinh lý hoặc bệnh lý nào.
10. CA 125 tăng có cho biết ung thư đã di căn không?
Không thể kết luận như vậy chỉ dựa vào CA 125.
CA 125 có thể tăng cao ở người bệnh ung thư buồng trứng có tổn thương phúc mạc hoặc bệnh lan rộng, nhưng mức CA 125 không phải là tiêu chuẩn duy nhất để xác định ung thư đã di căn.
Để đánh giá giai đoạn bệnh, bác sĩ cần dựa vào khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh, phẫu thuật và giải phẫu bệnh tùy trường hợp.
Ví dụ, CA 125 rất cao có thể khiến bác sĩ quan tâm đến khả năng bệnh có mức độ lan rộng đáng kể, nhưng để xác định bệnh đang ở đâu và lan đến những vị trí nào, vẫn cần thông tin từ hình ảnh học và các phương pháp đánh giá phù hợp.
Vì vậy:
CA 125 cao không đồng nghĩa chắc chắn ung thư đã di căn.
CA 125 thấp cũng không chứng minh chắc chắn ung thư chưa lan rộng.
11. CA 125 có thể dùng để theo dõi đáp ứng điều trị không?
Có, đặc biệt khi CA 125 là một dấu ấn phù hợp với bệnh của người bệnh và đã tăng trước điều trị.
Giả sử một bệnh nhân ung thư buồng trứng có CA 125 tăng rõ trước khi điều trị. Sau một số chu kỳ điều trị, CA 125 giảm đáng kể và CT cũng cho thấy các tổn thương giảm kích thước. Khi đó, sự giảm CA 125 là một thông tin hỗ trợ cho thấy bệnh có thể đang đáp ứng.
Tuy nhiên, không nên dùng CA 125 đơn độc để quyết định rằng điều trị chắc chắn có hiệu quả hoặc phải thay đổi phác đồ.
Một số thay đổi CA 125 có thể xảy ra trước hoặc khác với thay đổi trên hình ảnh học. Ngoài ra, CA 125 cũng có thể bị ảnh hưởng bởi những tình trạng không phải ung thư.
Do đó, bác sĩ thường đánh giá tổng thể thay vì chỉ nhìn vào một con số.
12. CA 125 tăng trở lại có phải bệnh tái phát không?
Không thể kết luận ngay.
Nếu người bệnh đã điều trị ung thư buồng trứng và CA 125 trước đây từng tăng, một xu hướng tăng trở lại có thể khiến bác sĩ quan tâm đến khả năng bệnh thay đổi.
Tuy nhiên, CA 125 tăng không nhất thiết đồng nghĩa bệnh đã tái phát ngay tại thời điểm đó.
Bác sĩ có thể xem xét triệu chứng, khám lâm sàng, diễn biến CA 125 qua nhiều lần xét nghiệm và kết quả chẩn đoán hình ảnh.
Đặc biệt, quyết định điều trị dựa trên việc CA 125 tăng đơn độc cần được cân nhắc thận trọng. Việc phát hiện CA 125 tăng trước khi người bệnh có triệu chứng hoặc bằng chứng hình ảnh rõ ràng không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc bắt đầu điều trị ngay lập tức. Các nghiên cứu lâm sàng đã cho thấy việc điều trị chỉ dựa trên sự tăng CA 125 sớm, trước khi có bằng chứng lâm sàng, không nhất thiết mang lại lợi ích sống còn.
Điều này rất quan trọng vì người bệnh có thể nghĩ rằng “CA 125 tăng là phải điều trị ngay”. Thực tế, bác sĩ cần đánh giá toàn bộ tình trạng trước khi đưa ra quyết định.
13. CA 125 bình thường sau điều trị có nghĩa là bệnh đã khỏi hoàn toàn không?
Không thể kết luận như vậy.
Nếu CA 125 trước điều trị tăng và sau điều trị trở về mức thấp, đây là một dấu hiệu thuận lợi trong bối cảnh phù hợp. Tuy nhiên, CA 125 bình thường không chứng minh rằng tất cả tế bào ung thư đã biến mất.
Một số người bệnh ung thư buồng trứng có thể không tăng CA 125 ngay từ đầu. Ngoài ra, một số tế bào ung thư có thể không tạo ra CA 125 với lượng đủ lớn để phản ánh chính xác tình trạng bệnh.
Vì vậy, sau điều trị, người bệnh vẫn cần tái khám theo kế hoạch và thực hiện các xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh khi bác sĩ chỉ định.
ESMO cũng mô tả theo dõi sau điều trị ung thư buồng trứng có thể bao gồm khám lâm sàng, CT và xét nghiệm CA 125 tùy trường hợp.
14. CA 125 có thay thế được siêu âm, CT hoặc MRI không?
Không.
CA 125 chỉ cho biết nồng độ của một dấu ấn trong máu. Nó không cho biết trực tiếp:
khối u nằm ở đâu;
kích thước bao nhiêu;
có xâm lấn cơ quan lân cận hay không;
có dịch ổ bụng hay không;
có tổn thương phúc mạc hay không;
hoặc có di căn ở vị trí nào.
Những câu hỏi này cần được đánh giá bằng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và những phương pháp khác phù hợp với từng trường hợp.
Ví dụ, nếu CA 125 tăng nhưng siêu âm vùng chậu không thấy bất thường rõ ràng, bác sĩ có thể cân nhắc nhiều nguyên nhân khác trước khi kết luận.
Ngược lại, nếu siêu âm phát hiện một khối bất thường ở buồng trứng, CA 125 bình thường cũng không đủ để loại trừ khả năng ác tính.
Vì vậy, CA 125 và chẩn đoán hình ảnh không thay thế cho nhau mà bổ sung thông tin cho nhau.
15. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử một phụ nữ đến khám vì đau vùng chậu kéo dài. Siêu âm phát hiện một khối ở buồng trứng và bác sĩ chỉ định xét nghiệm CA 125.
Kết quả CA 125 tăng.
Người bệnh có thể nghĩ ngay rằng mình bị ung thư buồng trứng.
Nhưng bác sĩ sẽ chưa kết luận như vậy. Khối u có thể là u lành tính, lạc nội mạc tử cung hoặc một bệnh lý khác. Bác sĩ sẽ xem xét hình thái khối u trên siêu âm, tuổi, triệu chứng, tiền sử và có thể chỉ định thêm các phương pháp đánh giá khác nếu cần.
Ở một tình huống khác, CA 125 tăng đồng thời với hình ảnh học rất đáng ngờ và các bằng chứng khác phù hợp với ung thư. Khi đó, mức độ nghi ngờ sẽ cao hơn và người bệnh có thể cần được đánh giá chuyên sâu hơn.
Ví dụ này cho thấy cùng một kết quả CA 125 tăng nhưng ý nghĩa hoàn toàn khác nhau tùy bối cảnh.
Khi nào người bệnh nên trao đổi với bác sĩ?
Nếu CA 125 tăng lần đầu, bác nên hỏi bác sĩ kết quả này có thể liên quan đến những nguyên nhân nào trong trường hợp của mình, thay vì chỉ hỏi “có phải ung thư không”.
Nếu đang có khối bất thường ở buồng trứng hoặc vùng chậu, CA 125 cần được giải thích cùng với kết quả siêu âm và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác.
Nếu đang có lạc nội mạc tử cung, viêm vùng chậu, bệnh gan, cổ trướng hoặc các tình trạng khác có thể làm CA 125 tăng, cần thông báo cho bác sĩ vì những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến cách diễn giải kết quả.
Nếu đã điều trị ung thư buồng trứng và CA 125 thay đổi trong quá trình theo dõi, không nên tự kết luận bệnh tái phát hoặc tự thay đổi điều trị chỉ dựa vào kết quả xét nghiệm.
Điều bác cần nhớ
CA 125 là một dấu ấn sinh học được sử dụng nhiều trong ung thư buồng trứng, đặc biệt để hỗ trợ đánh giá và theo dõi đáp ứng điều trị hoặc tái phát ở những người bệnh phù hợp.
CA 125 tăng không đồng nghĩa chắc chắn với ung thư buồng trứng. Nhiều tình trạng lành tính và sinh lý cũng có thể làm CA 125 tăng.
CA 125 bình thường cũng không loại trừ ung thư, vì không phải tất cả người bệnh ung thư buồng trứng đều có CA 125 tăng.
CA 125 không phải xét nghiệm sàng lọc ung thư buồng trứng thường quy ở phụ nữ nguy cơ trung bình, bởi xét nghiệm này chưa chứng minh được khả năng làm giảm tử vong do ung thư buồng trứng.
Ở người đã được chẩn đoán ung thư, xu hướng CA 125 theo thời gian có thể cung cấp thêm thông tin, nhưng cần được đánh giá cùng triệu chứng, khám lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh.
Điều quan trọng không phải là nhớ một con số CA 125 “bao nhiêu là ung thư”, mà là hiểu kết quả này đang trả lời câu hỏi gì trong trường hợp của mình và vì sao bác sĩ cần đặt nó trong bức tranh chung của người bệnh.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về dấu ấn ung thư – CA 15-3 nói lên điều gì?
Tài liệu tham khảo
National Cancer Institute. Tumor Markers. NCI. Cập nhật định kỳ.
National Cancer Institute. Tumor Marker Tests in Common Use. NCI. Cập nhật định kỳ.
National Cancer Institute. Ovarian, Fallopian Tube, and Primary Peritoneal Cancers Screening. NCI. Cập nhật định kỳ.
National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Ovarian Cancer Including Fallopian Tube Cancer and Primary Peritoneal Cancer. Cập nhật định kỳ.
European Society for Medical Oncology. ESMO Clinical Practice Guidelines for newly diagnosed and relapsed epithelial ovarian cancer. Cập nhật định kỳ.
European Society for Medical Oncology. ESMO Clinical Practice Guidelines for gynaecological cancers. Cập nhật định kỳ.
American Society of Clinical Oncology. Clinical Practice Guidelines for epithelial ovarian cancer. Cập nhật định kỳ.