Chăm sóc trong quá trình hóa trị
Hóa trị không chỉ là những giờ truyền thuốc tại bệnh viện.
Thực tế, phần lớn thời gian điều trị diễn ra tại nhà, giữa các chu kỳ hóa trị.
Chính khoảng thời gian này quyết định rất nhiều đến khả năng hồi phục của cơ thể, mức độ xuất hiện tác dụng phụ và khả năng tiếp tục điều trị đúng kế hoạch.
Không ít người bệnh băn khoăn:
"Trong thời gian hóa trị tôi nên ăn gì?"
"Có cần kiêng hoàn toàn thịt, cá hay đồ tanh không?"
"Tôi có nên nằm nghỉ cả ngày?"
"Có được tập thể dục không?"
"Có nên uống thêm thuốc bổ hay thực phẩm chức năng?"
Những câu hỏi này hoàn toàn chính đáng.
Chăm sóc đúng cách sẽ không làm thuốc hóa trị mạnh hơn, nhưng có thể giúp cơ thể hồi phục tốt hơn, giảm nguy cơ biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống trong suốt quá trình điều trị.
Mục tiêu của việc chăm sóc trong hóa trị
Nhiều người nghĩ rằng chăm sóc chỉ nhằm giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn.
Thực tế, việc chăm sóc còn có nhiều mục tiêu quan trọng khác.
Bao gồm:
Giúp cơ thể phục hồi giữa các chu kỳ hóa trị.
Giảm nguy cơ nhiễm trùng.
Hạn chế suy dinh dưỡng.
Kiểm soát các tác dụng không mong muốn.
Duy trì thể trạng để tiếp tục điều trị đúng kế hoạch.
Nâng cao chất lượng cuộc sống.
Có thể nói, chăm sóc hỗ trợ là một phần không thể tách rời của điều trị ung thư hiện đại.
Ăn uống đầy đủ là ưu tiên hàng đầu
Trong quá trình hóa trị, cơ thể cần nhiều năng lượng và protein hơn bình thường để sửa chữa các mô bị tổn thương và tái tạo tế bào máu.
Tuy nhiên, nhiều người bệnh lại ăn ít hơn do:
Chán ăn.
Buồn nôn.
Thay đổi vị giác.
Viêm loét miệng.
Lo lắng hoặc căng thẳng.
Nếu tình trạng này kéo dài, người bệnh rất dễ sụt cân và suy dinh dưỡng.
Nguyên tắc quan trọng nhất là:
Ăn đủ trước khi ăn kiêng.
Một chế độ ăn cân đối thường bao gồm:
Đủ chất đạm từ thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ hoặc các loại đậu.
Tinh bột từ cơm, cháo, mì, khoai hoặc ngũ cốc.
Rau xanh và trái cây sạch.
Chất béo lành mạnh từ dầu thực vật, các loại hạt hoặc cá.
Nếu ăn không được nhiều trong một bữa, bác có thể chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày.
Không có bằng chứng khoa học cho thấy người đang hóa trị cần kiêng hoàn toàn thịt đỏ, thịt gà, hải sản hay các thực phẩm "tanh" nếu được chế biến hợp vệ sinh và phù hợp với tình trạng sức khỏe của mình.
Uống đủ nước
Nước đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình hóa trị.
Việc uống đủ nước giúp:
Hạn chế mất nước do nôn hoặc tiêu chảy.
Hỗ trợ chức năng thận đào thải thuốc và các sản phẩm chuyển hóa.
Giảm nguy cơ táo bón.
Giúp cơ thể cảm thấy dễ chịu hơn.
Đa số người trưởng thành nên cố gắng uống khoảng 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày nếu không có chống chỉ định như suy tim hoặc suy thận nặng.
Nước lọc vẫn là lựa chọn tốt nhất.
Ngoài ra, bác có thể bổ sung nước từ sữa, súp hoặc nước hoa quả nếu phù hợp.
Nghỉ ngơi nhưng không nên nằm cả ngày
Mệt mỏi là một trong những tác dụng phụ phổ biến nhất của hóa trị.
Điều đó không có nghĩa là bác nên nằm bất động suốt cả ngày.
Nếu sức khỏe cho phép, việc duy trì vận động nhẹ nhàng mang lại nhiều lợi ích như:
Giảm cảm giác mệt mỏi.
Giữ sức cơ.
Cải thiện giấc ngủ.
Tăng cảm giác ngon miệng.
Giảm nguy cơ huyết khối.
Những hình thức vận động phù hợp có thể là:
Đi bộ.
Đạp xe chậm.
Các bài tập kéo giãn cơ.
Yoga nhẹ hoặc dưỡng sinh.
Bác nên điều chỉnh mức độ vận động theo thể trạng của mình và nghỉ ngơi khi cảm thấy mệt.
Không nên cố gắng tập luyện quá sức chỉ vì nghĩ rằng như vậy sẽ giúp khỏi bệnh nhanh hơn.
Giữ vệ sinh cá nhân và phòng ngừa nhiễm trùng
Trong quá trình hóa trị, đặc biệt khi số lượng bạch cầu giảm, cơ thể sẽ dễ bị nhiễm trùng hơn bình thường.
Vì vậy, giữ vệ sinh cá nhân là một trong những biện pháp quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe.
Bác nên:
Rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
Tắm rửa hằng ngày bằng nước sạch.
Thay quần áo thường xuyên.
Giữ da khô ráo, đặc biệt ở các nếp gấp.
Chăm sóc sạch sẽ vùng đặt buồng truyền hoặc catheter nếu có.
Nếu xuất hiện vết xước, vết cắt nhỏ trên da, bác nên rửa sạch và theo dõi. Nếu vùng da đỏ, sưng, đau hoặc chảy dịch, hãy thông báo cho bác sĩ.
Trong thời gian bạch cầu thấp, bác cũng nên:
Hạn chế đến nơi quá đông người.
Tránh tiếp xúc gần với người đang bị cúm, sốt, ho hoặc mắc bệnh truyền nhiễm.
Đeo khẩu trang khi đến bệnh viện hoặc nơi đông người theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Điều này không có nghĩa là bác phải "cách ly tuyệt đối", mà chỉ cần giảm nguy cơ tiếp xúc với nguồn lây bệnh.
Chăm sóc răng miệng
Niêm mạc miệng là một trong những mô dễ bị ảnh hưởng bởi hóa trị.
Nếu không được chăm sóc tốt, bác có thể gặp tình trạng:
Khô miệng.
Viêm loét miệng.
Đau khi ăn uống.
Nhiễm nấm miệng.
Để hạn chế những vấn đề này, bác nên:
Đánh răng ít nhất hai lần mỗi ngày bằng bàn chải lông mềm.
Súc miệng bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch theo hướng dẫn của bác sĩ.
Uống đủ nước để giảm khô miệng.
Hạn chế rượu, bia và thuốc lá.
Tránh thức ăn quá cay, quá nóng hoặc quá cứng nếu miệng đang đau.
Nếu xuất hiện loét miệng nhiều, đau nhiều hoặc không thể ăn uống, bác nên đến khám để được điều trị sớm.
Dùng thuốc đúng theo hướng dẫn
Trong quá trình hóa trị, ngoài thuốc điều trị ung thư, bác sĩ thường kê thêm nhiều loại thuốc hỗ trợ như:
Thuốc chống buồn nôn.
Thuốc giảm đau.
Thuốc bảo vệ dạ dày.
Thuốc nhuận tràng hoặc chống tiêu chảy khi cần.
Thuốc kích thích bạch cầu ở một số trường hợp.
Bác nên:
Uống thuốc đúng giờ và đúng liều.
Không tự ý bỏ thuốc khi thấy triệu chứng đã giảm.
Không tự ý tăng liều hoặc thêm thuốc khác khi chưa hỏi bác sĩ.
Nếu gặp tác dụng phụ của thuốc hỗ trợ, bác cũng nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự ngừng thuốc.
Có nên dùng vitamin và thực phẩm chức năng?
Đây là câu hỏi mà bác sĩ Kiệm nhận được rất thường xuyên.
Thực tế, không phải người đang hóa trị nào cũng cần bổ sung vitamin hoặc thực phẩm chức năng.
Nếu chế độ ăn của bác đầy đủ và không có tình trạng thiếu hụt đặc biệt, cơ thể thường đã nhận đủ các vitamin và khoáng chất cần thiết.
Một số trường hợp bác sĩ có thể chỉ định bổ sung khi:
Có thiếu hụt vitamin hoặc khoáng chất được xác định.
Người bệnh suy dinh dưỡng.
Có những bệnh lý đặc biệt cần bổ sung.
Ngược lại, việc tự ý sử dụng nhiều loại thực phẩm chức năng cùng lúc không những làm tăng chi phí mà đôi khi còn có nguy cơ tương tác với thuốc điều trị.
Vì vậy, trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm nào, kể cả sản phẩm được quảng cáo là "tăng sức đề kháng" hay "thải độc", bác nên trao đổi với bác sĩ điều trị.
Theo dõi cơ thể mỗi ngày
Không ai hiểu cơ thể của bác bằng chính bác.
Trong thời gian hóa trị, bác nên tập thói quen quan sát những thay đổi của cơ thể mỗi ngày.
Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm:
Sốt.
Ho mới xuất hiện.
Khó thở.
Tiêu chảy hoặc nôn kéo dài.
Chảy máu bất thường.
Tiểu ít.
Phù nhiều.
Đau tăng lên rõ rệt.
Phát ban hoặc dị ứng.
Nếu có những biểu hiện này, bác không nên chờ đến lịch tái khám mà cần liên hệ với cơ sở y tế đang điều trị.
Vai trò của người thân
Người bệnh không nên phải đối mặt với hóa trị một mình.
Sự hỗ trợ của gia đình có ý nghĩa rất lớn.
Người thân có thể giúp:
Chuẩn bị bữa ăn phù hợp.
Nhắc lịch uống thuốc.
Đưa người bệnh đi tái khám.
Theo dõi các dấu hiệu bất thường.
Động viên tinh thần.
Nhiều nghiên cứu cho thấy người bệnh có sự đồng hành của gia đình thường tuân thủ điều trị tốt hơn và có chất lượng cuộc sống cao hơn.
Điều bác cần nhớ
Chăm sóc trong quá trình hóa trị không chỉ giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn mà còn góp phần duy trì thể trạng, giảm nguy cơ biến chứng và giúp việc điều trị diễn ra đúng kế hoạch.
Bác nên ăn uống đầy đủ, uống đủ nước, duy trì vận động nhẹ nhàng, giữ vệ sinh cá nhân, chăm sóc răng miệng, sử dụng thuốc đúng hướng dẫn và theo dõi sát những thay đổi của cơ thể. Đừng ngần ngại trao đổi với bác sĩ khi có bất kỳ triệu chứng nào khiến bác lo lắng, vì đa số các tác dụng phụ đều có thể được kiểm soát nếu được phát hiện sớm.
Điều quan trọng nhất là bác không nên tự áp dụng các phương pháp truyền miệng hoặc sử dụng thuốc, thực phẩm chức năng mà chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Những hiểu lầm thường gặp về hóa trị
Tài liệu tham khảo
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Supportive Care. Version 2026.
ESPEN Practical Guideline. Clinical Nutrition in Cancer. 2025.
ASCO Guideline. Management of Cancer Treatment–Related Toxicities.
ESMO Clinical Practice Guidelines. Supportive Care in Cancer.
Oncology Nursing Society (ONS). Chemotherapy and Immunotherapy Guidelines and Recommendations for Practice.
UpToDate. Patient education: Coping with chemotherapy side effects. Cập nhật 2026.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Nếu trong quá trình hóa trị bác xuất hiện sốt từ 38°C trở lên, khó thở, chảy máu bất thường hoặc bất kỳ triệu chứng khiến bác lo lắng, hãy liên hệ ngay với cơ sở y tế đang điều trị để được hướng dẫn và xử trí kịp thời.