Có thể vừa điều trị Tây y vừa dùng thuốc Đông y không?
Khi mắc ung thư, nhiều người bệnh thường được người thân hoặc bạn bè giới thiệu sử dụng thêm thuốc Đông y, thuốc nam, thuốc thảo dược hoặc các bài thuốc truyền thống với mong muốn “bồi bổ cơ thể”, giảm tác dụng phụ của hóa trị, giúp ăn uống tốt hơn hoặc tăng sức đề kháng. Không ít người vì lo ngại tác dụng phụ của điều trị ung thư nên muốn kết hợp cả hai phương pháp, thậm chí có người tự ý sử dụng thuốc Đông y mà không thông báo cho bác sĩ điều trị.
Vậy có thể vừa điều trị bằng phương pháp Tây y vừa dùng thuốc Đông y hay không?
Câu trả lời là có thể trong một số trường hợp, nhưng không nên tự ý phối hợp.
Điều quan trọng không nằm ở việc thuốc được gọi là “Tây y” hay “Đông y”, mà là thuốc đó chứa những hoạt chất gì, có tác dụng gì, được sử dụng với liều lượng nào và có thể tương tác với các phương pháp điều trị ung thư đang sử dụng hay không.
Một số phương pháp y học cổ truyền hoặc các sản phẩm thảo dược có thể được sử dụng với mục tiêu hỗ trợ triệu chứng và chăm sóc người bệnh. Tuy nhiên, một số loại thuốc hoặc dược liệu lại có khả năng ảnh hưởng đến chuyển hóa thuốc, chức năng gan thận, đông máu hoặc các tế bào máu, từ đó làm thay đổi hiệu quả hoặc mức độ an toàn của điều trị ung thư.
Vì vậy, không nên hiểu “thuốc Đông y là tự nhiên nên an toàn và có thể dùng song song với mọi thuốc ung thư”.
“Tây y” và “Đông y” có nhất thiết phải chọn một trong hai?
Không nhất thiết.
Hai cách tiếp cận có thể được sử dụng đồng thời trong một số trường hợp nếu mục tiêu và phương pháp được xác định rõ ràng.
Ví dụ, một bệnh nhân đang điều trị ung thư bằng hóa trị có thể được áp dụng thêm các biện pháp phù hợp nhằm hỗ trợ ăn uống, giấc ngủ, vận động, giảm căng thẳng hoặc kiểm soát một số triệu chứng.
Trong trường hợp này, mục tiêu của phương pháp hỗ trợ không phải là thay thế hóa trị mà là giúp người bệnh có thể trạng và chất lượng cuộc sống tốt hơn trong quá trình điều trị.
Đây là điểm rất quan trọng cần phân biệt.
Điều trị ung thư bằng phương pháp tiêu chuẩn và chăm sóc hỗ trợ có thể cùng tồn tại trong một kế hoạch điều trị.
Vấn đề chỉ trở nên đáng lo ngại khi người bệnh sử dụng một loại thuốc hoặc dược liệu chưa được đánh giá đầy đủ, tự ý dùng với liều không rõ ràng hoặc dùng nó để thay thế phương pháp điều trị ung thư đang có chỉ định.
Vì sao thuốc Đông y vẫn có thể gây tương tác với thuốc ung thư?
Một hiểu lầm khá phổ biến là thuốc thảo dược chỉ có tác dụng nhẹ nên không thể tương tác với thuốc khác.
Thực tế, một chất có nguồn gốc từ thực vật vẫn là một chất có hoạt tính sinh học. Nếu chất đó tác động lên enzyme chuyển hóa thuốc, protein vận chuyển thuốc, đông máu hoặc chức năng của một cơ quan nào đó, nó hoàn toàn có khả năng làm thay đổi tác dụng của thuốc khác.
Điều này đặc biệt đáng quan tâm trong ung thư vì nhiều thuốc điều trị hiện nay có khoảng an toàn tương đối hẹp và phụ thuộc vào nồng độ thuốc trong cơ thể.
Một dược liệu có thể làm thuốc ung thư được chuyển hóa nhanh hơn, khiến nồng độ thuốc giảm xuống và hiệu quả điều trị có thể bị ảnh hưởng. Ngược lại, nếu làm chậm quá trình chuyển hóa, nồng độ thuốc có thể tăng lên và nguy cơ độc tính cũng có thể tăng.
Do đó, “uống cùng lúc” không phải là cách duy nhất gây tương tác thuốc. Tương tác có thể xảy ra thông qua nhiều cơ chế khác nhau trong cơ thể.
Thuốc Đông y có thể ảnh hưởng đến hóa trị như thế nào?
Hóa trị thường tác động lên các tế bào ung thư nhưng cũng có thể ảnh hưởng đến các mô lành, đặc biệt là tủy xương, niêm mạc đường tiêu hóa và một số cơ quan chuyển hóa hoặc thải trừ thuốc.
Một số dược liệu nếu có độc tính trên gan hoặc thận có thể làm cơ thể khó xử lý thuốc hóa trị hơn.
Ngoài ra, một số sản phẩm có thể ảnh hưởng đến đông máu hoặc chức năng tiểu cầu, điều này đặc biệt đáng lưu ý ở những bệnh nhân đang có giảm tiểu cầu hoặc có nguy cơ chảy máu.
Nếu một người bệnh đang hóa trị nhưng đồng thời sử dụng một bài thuốc không rõ thành phần, khi xuất hiện tăng men gan, suy thận, giảm tế bào máu hoặc các biểu hiện bất thường khác, bác sĩ sẽ khó xác định nguyên nhân nếu không biết người bệnh đang dùng những gì.
Vì vậy, mọi thuốc và sản phẩm bổ sung đều cần được thông báo cho bác sĩ điều trị.
Thuốc Đông y có thể ảnh hưởng đến thuốc nhắm trúng đích không?
Có thể.
Đây là vấn đề đặc biệt cần lưu ý bởi thuốc nhắm trúng đích thường được sử dụng kéo dài và nhiều thuốc được chuyển hóa thông qua các enzyme hoặc hệ thống vận chuyển thuốc trong cơ thể.
Nếu một dược liệu làm thay đổi hoạt động của những hệ thống này, nồng độ thuốc đích trong máu có thể thay đổi.
Điều đáng nói là người bệnh có thể không nhận biết được tương tác này. Họ vẫn uống thuốc đúng giờ, đúng liều nhưng hiệu quả điều trị có thể thay đổi do một sản phẩm khác đang được sử dụng đồng thời.
Vì vậy, với người bệnh đang sử dụng thuốc đích, việc tự ý thêm các loại thuốc nam, thuốc Đông y hoặc thực phẩm bổ sung là điều không nên làm nếu chưa trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng.
Còn thuốc miễn dịch thì sao?
Với liệu pháp miễn dịch, vấn đề còn phức tạp hơn bởi cơ chế điều trị liên quan trực tiếp đến hệ thống miễn dịch.
Một số sản phẩm thảo dược được quảng cáo với tác dụng “tăng miễn dịch”, nhưng tăng miễn dịch không đồng nghĩa với tăng hiệu quả của thuốc miễn dịch điều trị ung thư.
Hệ miễn dịch là một hệ thống rất phức tạp. Tác động lên hệ miễn dịch theo một hướng không phù hợp chưa chắc mang lại lợi ích và trong một số trường hợp có thể làm thay đổi phản ứng miễn dịch của cơ thể.
Do đó, người bệnh đang điều trị miễn dịch không nên tự suy luận rằng uống thêm một sản phẩm “bổ miễn dịch” sẽ giúp thuốc miễn dịch hoạt động tốt hơn.
Thuốc Đông y có thể dùng cùng thuốc nội tiết không?
Cũng cần thận trọng.
Một số dược liệu có thể chứa các chất có hoạt tính giống hormone hoặc ảnh hưởng đến chuyển hóa hormone. Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở những bệnh ung thư mà nội tiết đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của tế bào ung thư.
Ví dụ, một số bệnh nhân ung thư vú hoặc ung thư tuyến tiền liệt có thể được điều trị nội tiết trong thời gian dài. Trong những trường hợp này, bất kỳ sản phẩm nào có khả năng ảnh hưởng đến hệ hormone hoặc chuyển hóa thuốc đều cần được đánh giá trước khi sử dụng.
Không nên mặc định rằng sản phẩm được quảng cáo là “thảo dược cân bằng nội tiết” sẽ phù hợp với người đang điều trị ung thư bằng thuốc nội tiết.
Có phải thuốc Đông y càng đắng thì càng tốt?
Không.
Vị đắng, màu sắc, mùi hoặc cảm giác mạnh khi uống không phải là tiêu chí để đánh giá hiệu quả điều trị ung thư.
Một bài thuốc có thể có mùi vị rất mạnh nhưng không có bằng chứng cho thấy nó có khả năng điều trị ung thư. Ngược lại, một thuốc có hiệu quả đã được chứng minh có thể không tạo ra cảm giác đặc biệt nào khi sử dụng.
Hiệu quả điều trị phải được đánh giá bằng bằng chứng khoa học và kết quả lâm sàng, không phải bằng cảm nhận chủ quan về thuốc.
Thuốc Đông y có giúp “thải độc hóa chất” không?
Đây cũng là một cách diễn đạt rất phổ biến nhưng cần hiểu đúng.
Sau hóa trị, cơ thể sẽ chuyển hóa và đào thải thuốc thông qua các cơ quan như gan, thận và các con đường sinh lý khác. Việc này diễn ra theo cơ chế sinh học của cơ thể chứ không phải cứ uống một loại thuốc “giải độc” là hóa chất được loại bỏ nhanh hơn.
Nếu người bệnh xuất hiện tăng men gan, suy thận hoặc các biểu hiện độc tính khác sau điều trị, việc quan trọng là xác định nguyên nhân và xử trí theo cơ chế của độc tính, chứ không nên tự dùng thêm một sản phẩm được quảng cáo là “thải độc”.
Thậm chí, nếu sản phẩm đó lại gây độc cho gan hoặc ảnh hưởng đến chức năng thận, tình trạng của người bệnh có thể trở nên phức tạp hơn.
Có nên dùng thuốc Đông y để giảm tác dụng phụ của hóa trị?
Một số phương pháp hỗ trợ có thể giúp cải thiện một số triệu chứng, nhưng cần phân biệt giữa biện pháp hỗ trợ có bằng chứng và những lời quảng cáo chưa được chứng minh.
Buồn nôn, nôn, đau, mất ngủ, lo âu, mệt mỏi, chán ăn hoặc một số triệu chứng khác trong quá trình điều trị ung thư có nhiều nguyên nhân và có những phương pháp kiểm soát đã được nghiên cứu.
Nếu muốn sử dụng thêm Đông y để hỗ trợ, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ điều trị để lựa chọn phương pháp phù hợp và tránh ảnh hưởng đến phác đồ chính.
Mục tiêu của điều trị hỗ trợ là giúp người bệnh dễ chịu hơn và duy trì chất lượng cuộc sống tốt hơn, chứ không nên tạo thêm độc tính hoặc làm giảm hiệu quả của điều trị ung thư.
“Thuốc bổ” có phải luôn an toàn?
Không.
Khái niệm “thuốc bổ” rất rộng và không phải là một tiêu chuẩn khoa học để đánh giá độ an toàn.
Một sản phẩm có thể được gọi là thuốc bổ, thực phẩm bổ sung hoặc thảo dược nhưng vẫn chứa các chất có hoạt tính sinh học và có thể gây tác dụng phụ.
Đặc biệt, một số sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể chứa thành phần không được công bố đầy đủ. Khi đó, người bệnh và bác sĩ rất khó đánh giá nguy cơ tương tác với thuốc ung thư.
Vì vậy, không nên chỉ hỏi “có bổ không?” mà cần hỏi “thành phần là gì, có bằng chứng gì và có phù hợp với thuốc tôi đang dùng không?”
Có cần ngừng toàn bộ thuốc Đông y khi bắt đầu điều trị ung thư?
Không thể trả lời giống nhau cho tất cả mọi người.
Nếu người bệnh đang sử dụng một phương pháp y học cổ truyền đã được bác sĩ chuyên môn đánh giá, có thành phần rõ ràng và được phối hợp trong một kế hoạch chăm sóc phù hợp, không nhất thiết phải mặc định ngừng tất cả.
Tuy nhiên, nếu đó là một bài thuốc gia truyền không rõ thành phần, thuốc ngâm rượu, thuốc sắc từ nhiều loại dược liệu không xác định rõ hoặc sản phẩm được quảng cáo với những công dụng quá mức, người bệnh nên đặc biệt thận trọng.
Trong những trường hợp chưa thể đánh giá được nguy cơ, tạm thời không sử dụng cho đến khi trao đổi với bác sĩ thường an toàn hơn việc tự ý dùng song song.
Có nên nói với bác sĩ rằng mình đang dùng thuốc Đông y?
Nên và cần nói rõ.
Đây không phải là chuyện bác sĩ “có cho phép hay không”, mà là một phần của thông tin điều trị.
Khi bác sĩ biết người bệnh đang dùng những thuốc gì, họ có thể đánh giá nguy cơ tương tác, xem xét kết quả xét nghiệm và nhận diện nguyên nhân của các bất thường nếu xuất hiện.
Ngược lại, nếu người bệnh giấu việc sử dụng thuốc Đông y vì sợ bác sĩ không đồng ý, một biến cố bất thường có thể khiến quá trình chẩn đoán và xử trí trở nên khó khăn hơn.
Người bệnh nên cung cấp tên sản phẩm, thành phần nếu có, liều dùng, cách dùng và thời gian đã sử dụng.
Nếu có thể, nên mang theo chính bao bì hoặc hình ảnh nhãn sản phẩm khi đi khám.
Nếu bác sĩ không khuyên dùng thì có nghĩa Đông y không có giá trị?
Không nên hiểu như vậy.
Y học cổ truyền có thể có vai trò trong chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ một số triệu chứng trong những bối cảnh phù hợp. Vấn đề nằm ở việc sử dụng đúng phương pháp, đúng chỉ định và không làm ảnh hưởng đến điều trị ung thư có bằng chứng.
Khi bác sĩ khuyên không sử dụng một bài thuốc cụ thể, lý do có thể là nguy cơ tương tác, thành phần không rõ ràng, nguy cơ độc tính hoặc chưa có bằng chứng phù hợp với tình trạng của người bệnh.
Điều đó không đồng nghĩa với việc phủ nhận toàn bộ giá trị của y học cổ truyền.
Có nên dùng Đông y thay thế hóa trị, thuốc đích hoặc miễn dịch?
Không nên tự ý thay thế.
Đây là ranh giới quan trọng nhất.
Nếu một phương pháp điều trị ung thư đã được chứng minh có lợi cho một nhóm người bệnh cụ thể, việc tự ý bỏ phương pháp đó để chuyển sang một bài thuốc chưa được chứng minh có thể làm mất đi cơ hội điều trị có hiệu quả.
Đặc biệt với những ung thư tiến triển nhanh hoặc có nguy cơ biến chứng cao, trì hoãn điều trị có thể khiến bệnh tiến triển đến mức khó kiểm soát hơn.
Nếu người bệnh lo ngại tác dụng phụ của hóa trị, thuốc đích hoặc miễn dịch, cách an toàn hơn là trao đổi với bác sĩ để tìm phương án giảm độc tính hoặc lựa chọn điều trị phù hợp, thay vì tự ý ngừng thuốc.
Có thể sử dụng Đông y sau khi kết thúc điều trị ung thư không?
Trong một số trường hợp có thể cân nhắc, nhưng vẫn cần đánh giá cụ thể.
Ngay cả khi đã kết thúc hóa trị hoặc xạ trị, người bệnh có thể vẫn đang sử dụng thuốc nội tiết, thuốc đích hoặc các thuốc điều trị bệnh khác.
Ngoài ra, một số tác dụng phụ của điều trị ung thư có thể kéo dài trong nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Vì vậy, việc “đã hóa trị xong” không đồng nghĩa mọi tương tác thuốc đều không còn đáng quan tâm.
Người bệnh vẫn nên thông báo cho bác sĩ về các sản phẩm đang sử dụng, đặc biệt khi chuẩn bị bắt đầu một thuốc mới hoặc có bệnh lý gan, thận, rối loạn đông máu hay các bệnh mạn tính khác.
Nếu muốn dùng Đông y, nên phối hợp như thế nào cho an toàn?
Cách tiếp cận an toàn nhất là để phương pháp hỗ trợ đứng đúng vị trí của nó.
Điều trị ung thư bằng phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, thuốc đích, miễn dịch hoặc nội tiết vẫn cần được thực hiện theo chỉ định.
Nếu người bệnh muốn sử dụng thêm Đông y, cần thông báo cho bác sĩ điều trị ung thư và bác sĩ y học cổ truyền về toàn bộ các thuốc đang sử dụng để hai bên có thể phối hợp.
Thành phần của thuốc cần càng rõ ràng càng tốt, liều dùng cần xác định được và không nên sử dụng nhiều sản phẩm cùng lúc chỉ vì nghĩ rằng “càng nhiều càng bổ”.
Đặc biệt, nếu xuất hiện vàng da, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi bất thường, chảy máu, bầm tím, phát ban, khó thở, nôn nhiều hoặc bất kỳ biểu hiện bất thường nào sau khi bắt đầu một sản phẩm mới, cần báo cho bác sĩ.
Một điều rất quan trọng: hãy nói rõ mình đang dùng gì
Trong thực hành, đôi khi người bệnh nói rằng mình “chỉ uống thuốc bổ”.
Nhưng khi hỏi kỹ hơn, đó có thể là một bài thuốc sắc gồm nhiều vị, một loại viên hoàn, một sản phẩm thảo dược đóng gói hoặc một loại thuốc được mua qua mạng.
Đối với bác sĩ, sự khác biệt này rất quan trọng.
Một danh sách đầy đủ các thuốc người bệnh đang sử dụng giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ tương tác và giải thích những bất thường xảy ra trong quá trình điều trị.
Vì vậy, trước mỗi đợt hóa trị hoặc khi bắt đầu một thuốc đích, thuốc miễn dịch hay thuốc nội tiết mới, người bệnh nên chủ động cung cấp danh sách tất cả thuốc, thực phẩm bổ sung và sản phẩm thảo dược đang sử dụng.
Điều bác cần nhớ
Có thể phối hợp điều trị ung thư bằng y học hiện đại với một số phương pháp y học cổ truyền hoặc sản phẩm hỗ trợ trong những trường hợp phù hợp, nhưng không nên tự ý phối hợp.
Điều quan trọng không phải là thuốc có nguồn gốc từ phương Tây hay từ dược liệu, mà là thành phần, cơ chế tác dụng, bằng chứng hiệu quả, độc tính và nguy cơ tương tác với các thuốc khác.
Thuốc Đông y không phải lúc nào cũng vô hại chỉ vì có nguồn gốc tự nhiên. Một số dược liệu có thể ảnh hưởng đến gan, thận, đông máu hoặc quá trình chuyển hóa thuốc, từ đó có khả năng làm thay đổi độ an toàn hoặc hiệu quả của điều trị ung thư.
Ngược lại, cũng không nên cực đoan cho rằng cứ điều trị ung thư bằng hóa trị, thuốc đích hoặc miễn dịch thì phải tuyệt đối tránh mọi phương pháp y học cổ truyền. Trong một số trường hợp, các biện pháp hỗ trợ phù hợp có thể được cân nhắc nhằm cải thiện triệu chứng và chất lượng cuộc sống.
Điểm mấu chốt là Đông y nên được xem xét như một phần của kế hoạch chăm sóc tổng thể khi có chỉ định phù hợp, chứ không phải một phương pháp tự do sử dụng bên cạnh điều trị ung thư.
Nếu đang hóa trị, xạ trị, điều trị thuốc đích, miễn dịch hoặc nội tiết, người bệnh không nên tự ý thêm một loại thuốc hay dược liệu mới mà không thông báo cho bác sĩ.
Nếu muốn sử dụng Đông y, hãy mang theo tên thuốc, thành phần, bao bì hoặc hình ảnh sản phẩm để bác sĩ có thể đánh giá cụ thể.
Và quan trọng nhất, không tự ý ngừng hóa trị, thuốc đích, miễn dịch hoặc các phương pháp điều trị ung thư khác để chuyển sang thuốc Đông y, đặc biệt khi chưa có một kế hoạch thay thế được bác sĩ đánh giá là phù hợp.
Điều trị ung thư hiệu quả không phải là lựa chọn giữa “Tây y” và “Đông y”, mà là lựa chọn những phương pháp có lợi ích thực sự, phối hợp chúng một cách an toàn và luôn đặt mục tiêu kiểm soát bệnh, giảm độc tính và duy trì chất lượng cuộc sống của người bệnh lên hàng đầu.
Mời bác đọc bài viết sau: Khi nào nên xin ý kiến chuyên gia thứ hai (second opinion) trong điều trị ung thư?
Tài liệu tham khảo
National Cancer Institute. Complementary and Alternative Medicine. Bethesda, MD: National Cancer Institute.
National Cancer Institute. Cancer Treatment. Bethesda, MD: National Cancer Institute.
National Center for Complementary and Integrative Health. Herbs at a Glance. Bethesda, MD: National Institutes of Health.
American Society of Clinical Oncology. Integrative Medicine and Complementary Therapies for Cancer. Alexandria, VA: American Society of Clinical Oncology.
European Society for Medical Oncology. ESMO Clinical Practice Guidelines. Lugano: European Society for Medical Oncology.
World Health Organization. WHO Traditional Medicine Strategy. Geneva: World Health Organization.
U.S. Food and Drug Administration. Drug Interactions and Medication Safety. Silver Spring, MD: U.S. Food and Drug Administration.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Người bệnh ung thư cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ về tất cả thuốc, dược liệu, thực phẩm bổ sung và các sản phẩm khác đang sử dụng trước khi phối hợp với phương pháp điều trị ung thư.