Hiểu về MRI – MRI có cần tiêm thuốc đối quang từ không?
Khi được chỉ định chụp cộng hưởng từ (MRI), nhiều người bệnh thường chú ý ngay đến dòng chữ “có tiêm thuốc đối quang từ” hoặc ngược lại lo lắng khi nghe bác sĩ nói cần tiêm thuốc. Câu hỏi thường gặp là: “MRI có nhất thiết phải tiêm thuốc không?”, “Không tiêm có chụp được không?”, “Thuốc này có phải thuốc cản quang giống CT không và có ảnh hưởng đến thận không?”
Câu trả lời là không phải lần chụp MRI nào cũng cần tiêm thuốc đối quang từ. Có những trường hợp MRI không tiêm đã đủ thông tin để trả lời câu hỏi lâm sàng. Nhưng cũng có những tình huống, đặc biệt trong một số bệnh lý ung thư, việc tiêm thuốc giúp bác sĩ nhìn rõ hơn đặc điểm của tổn thương và có thể làm thay đổi đáng kể khả năng chẩn đoán.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là “MRI có tiêm tốt hơn MRI không tiêm”, mà là bác sĩ đang cần biết điều gì và thuốc đối quang từ có cung cấp thêm thông tin cần thiết hay không. Các hướng dẫn về lựa chọn phương pháp chẩn đoán hình ảnh cũng nhấn mạnh việc lựa chọn kỹ thuật phải dựa trên câu hỏi lâm sàng và cân bằng giữa lợi ích với nguy cơ. (Hội Đồng X quang Mỹ)
1. Thuốc đối quang từ trong MRI là gì?
Thuốc đối quang từ là các chất được sử dụng để làm thay đổi độ tương phản của hình ảnh MRI, giúp một số mô hoặc tổn thương trở nên dễ nhận biết hơn.
Nhóm thuốc được sử dụng phổ biến nhất là gadolinium-based contrast agents (GBCAs), tức các thuốc đối quang từ chứa gadolinium.
Gadolinium là một nguyên tố có tính chất từ đặc biệt. Trong thuốc sử dụng trên lâm sàng, gadolinium được gắn với các phân tử mang (chelating agents) để tạo thành thuốc có thể sử dụng trong cơ thể.
Thuốc thường được tiêm vào tĩnh mạch, sau đó phân bố trong cơ thể và làm thay đổi tín hiệu MRI ở những vùng có đặc điểm tưới máu hoặc hàng rào mô khác biệt.
Nói đơn giản, có thể hình dung:
MRI không tiêm giúp bác sĩ nhìn cấu trúc và đặc điểm tín hiệu của mô; thuốc đối quang từ có thể giúp làm nổi bật thêm một số đặc điểm của tổn thương.
2. MRI không tiêm có chụp được không?
Có.
MRI hoàn toàn có thể được thực hiện mà không cần tiêm thuốc đối quang từ.
Thậm chí, nhiều thông tin quan trọng có thể được đánh giá bằng các chuỗi xung không tiêm.
Ví dụ, MRI không tiêm có thể cung cấp thông tin về:
cấu trúc giải phẫu;
phù;
một số thay đổi trong tủy xương;
dịch;
hạn chế khuếch tán;
và nhiều đặc điểm mô học gián tiếp khác tùy cơ quan.
Một số chuỗi xung như DWI (Diffusion-Weighted Imaging) và bản đồ ADC (Apparent Diffusion Coefficient) có thể cung cấp thông tin rất hữu ích mà không nhất thiết cần thuốc đối quang từ.
Vì vậy, nếu bác sĩ chỉ định MRI không tiêm, điều đó không có nghĩa là cuộc chụp “thiếu thuốc nên kém chất lượng”.
3. Vậy tại sao có trường hợp lại phải tiêm?
Thuốc đối quang từ được sử dụng khi thông tin mà thuốc cung cấp có giá trị đối với câu hỏi lâm sàng đang cần giải đáp.
Sau khi tiêm, một số tổn thương có thể biểu hiện rõ hơn do đặc điểm tưới máu và tính thấm mạch máu khác với mô bình thường.
Điều này có thể giúp bác sĩ đánh giá:
tổn thương có tăng quang hay không;
mức độ và kiểu tăng quang;
ranh giới của tổn thương;
mối liên quan với các cấu trúc xung quanh;
hoặc những thay đổi sau điều trị.
Không phải cứ có tổn thương là bắt buộc phải tiêm. Nhưng trong một số bệnh cảnh, không có hình ảnh sau tiêm thì câu trả lời có thể chưa đầy đủ.
4. Trong ung thư, khi nào MRI có thể cần tiêm thuốc?
Trong ung thư, quyết định có tiêm hay không phụ thuộc rất nhiều vào cơ quan được khảo sát và mục đích của lần chụp.
Một số tình huống thường cần cân nhắc MRI có tiêm gồm:
đánh giá khối u não hoặc theo dõi u não;
đánh giá nghi ngờ di căn não;
đánh giá một số tổn thương gan;
đánh giá một số tổn thương vùng chậu;
đánh giá tuyến tiền liệt bằng MRI đa thông số;
đánh giá một số tổn thương mô mềm;
đánh giá mức độ lan rộng của một số khối u;
hoặc đánh giá thay đổi của tổn thương sau điều trị.
Ví dụ, ACR đánh giá MRI não không và có tiêm thuốc là lựa chọn thường phù hợp trong một số tình huống liên quan đến u não và theo dõi sau điều trị. (ACR Acsearch)
Tuy nhiên, đây chỉ là ví dụ. Không thể lấy một chỉ định của cơ quan này để áp dụng máy móc cho tất cả các loại ung thư.
5. MRI não có phải lúc nào cũng cần tiêm thuốc?
Không phải lúc nào cũng vậy.
Việc tiêm thuốc trong MRI não phụ thuộc vào câu hỏi mà bác sĩ cần trả lời.
Trong một số tình huống, MRI không tiêm đã cung cấp được nhiều thông tin quan trọng.
Trong những trường hợp khác, đặc biệt khi cần phát hiện hoặc mô tả tổn thương u, di căn hoặc thay đổi sau điều trị, thuốc đối quang từ có thể giúp tăng khả năng phát hiện và đánh giá tổn thương.
Chẳng hạn, ở người bệnh đã biết có u não và cần theo dõi sau điều trị, MRI não có và không tiêm thuốc thường có vai trò quan trọng trong đánh giá. (ACR Acsearch)
Vì vậy, nếu lần trước bác chụp MRI không tiêm nhưng lần sau bác sĩ chỉ định có tiêm, điều đó không nhất thiết có nghĩa bệnh nặng hơn. Có thể câu hỏi lâm sàng ở hai thời điểm hoàn toàn khác nhau.
6. Thuốc đối quang từ có giống thuốc cản quang của CT không?
Không.
Đây là hai nhóm thuốc khác nhau.
CT thường sử dụng thuốc cản quang chứa iod.
MRI thường sử dụng thuốc đối quang từ dựa trên gadolinium.
Cả hai đều có mục đích làm tăng khả năng phân biệt một số cấu trúc hoặc tổn thương, nhưng cơ chế, thành phần và đặc điểm an toàn của chúng khác nhau.
Do đó, nếu bác từng có phản ứng với thuốc cản quang khi chụp CT, bác nên thông báo cho nhân viên y tế trước khi chụp MRI, nhưng không nên tự kết luận rằng mình chắc chắn không thể sử dụng thuốc đối quang từ.
7. Thuốc đối quang từ có nguy hiểm không?
Nhìn chung, thuốc đối quang từ được sử dụng rộng rãi và có hồ sơ an toàn tương đối tốt khi được chỉ định phù hợp.
Tuy nhiên, không có thuốc nào hoàn toàn không có nguy cơ.
Một số người có thể xuất hiện các phản ứng bất lợi, trong đó có phản ứng quá mẫn. FDA cũng ghi nhận các thuốc đối quang từ chứa gadolinium có thể gây phản ứng dị ứng hoặc các tác dụng không mong muốn khác. (U.S. Food and Drug Administration)
Một vấn đề được quan tâm đặc biệt là chức năng thận.
Ở những bệnh nhân suy thận nặng, một số loại thuốc chứa gadolinium có liên quan đến nguy cơ nephrogenic systemic fibrosis (NSF), một biến chứng rất hiếm nhưng nghiêm trọng.
Vì vậy, tình trạng chức năng thận và loại thuốc đối quang từ được lựa chọn là những yếu tố cần được cân nhắc trước khi tiêm.
Các hướng dẫn ACR cập nhật về thuốc đối quang từ đã tiếp tục phân loại và làm rõ nguy cơ NSF giữa các nhóm thuốc gadolinium khác nhau. (ACR)
8. Có phải cứ suy thận là không được tiêm thuốc đối quang từ?
Không nên hiểu như vậy.
Đây là một điểm rất dễ khiến người bệnh lo lắng quá mức.
Mức độ suy giảm chức năng thận, loại thuốc đối quang từ, liều sử dụng và mục đích của cuộc chụp đều được cân nhắc.
Các thuốc đối quang từ hiện nay không có cùng mức nguy cơ. Với những thuốc có hồ sơ an toàn tốt hơn, nguy cơ NSF rất thấp khi sử dụng theo đúng chỉ định.
Do đó, nếu bác có bệnh thận hoặc từng được thông báo chức năng thận giảm, bác nên cho bác sĩ biết trước khi chụp, thay vì tự kết luận rằng mình không thể tiêm thuốc.
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể yêu cầu kiểm tra creatinine hoặc eGFR trước khi quyết định sử dụng thuốc.
9. Thuốc đối quang từ có làm tổn thương thận giống thuốc cản quang CT không?
Cần phân biệt hai vấn đề.
Thuốc cản quang iod dùng trong CT có những vấn đề an toàn về thận được quan tâm riêng.
Đối với thuốc đối quang từ dùng trong MRI, nguy cơ tổn thương thận cấp do thuốc ở liều được phê duyệt nhìn chung rất thấp, nhưng vấn đề suy thận nặng vẫn cần được đánh giá vì liên quan đến nguy cơ NSF đối với một số thuốc. (esur.org)
Do đó, không nên đánh đồng:
“thuốc cản quang CT” = “thuốc đối quang từ MRI”.
Hai nhóm thuốc có đặc điểm khác nhau.
10. Gadolinium có tồn tại lại trong cơ thể sau khi chụp MRI không?
Đây là vấn đề người bệnh có thể nghe đến khi tìm hiểu về MRI.
Một lượng rất nhỏ gadolinium có thể được lưu giữ trong một số mô của cơ thể sau khi sử dụng thuốc đối quang từ.
FDA cho biết hiện tượng lưu giữ gadolinium đã được ghi nhận với các thuốc đối quang từ, trong đó mức độ lưu giữ khác nhau giữa các loại thuốc. Tuy nhiên, FDA không xác định được bằng chứng cho thấy lượng gadolinium lưu giữ trong não gây tác hại sức khỏe ở những người đã được đánh giá, và khuyến cáo vẫn là sử dụng thuốc khi thông tin bổ sung từ thuốc thực sự cần thiết. (U.S. Food and Drug Administration)
Điều này cũng giải thích vì sao bác sĩ không nên chỉ định thuốc đối quang từ một cách tùy tiện cho mọi lần chụp.
Mục tiêu luôn là:
Chỉ sử dụng khi lợi ích của thông tin thu được lớn hơn những nguy cơ tiềm ẩn.
11. Nếu đã chụp MRI nhiều lần thì có nên lo về gadolinium?
Không nên tự động hiểu rằng “chụp nhiều lần = chắc chắn nguy hiểm”.
Có những bệnh nhân ung thư cần theo dõi bằng MRI nhiều lần trong quá trình điều trị. Khi đó, bác sĩ phải cân nhắc giữa:
lợi ích của việc phát hiện và đánh giá chính xác bệnh;
với những nguy cơ liên quan đến việc sử dụng thuốc đối quang từ lặp lại.
FDA cũng khuyến cáo nên cân nhắc tính cần thiết của những lần MRI lặp lại có sử dụng thuốc đối quang từ. (U.S. Food and Drug Administration)
Nếu mỗi lần tiêm đều giúp trả lời một câu hỏi quan trọng trong quá trình điều trị, lợi ích của việc sử dụng thuốc có thể lớn hơn nguy cơ.
12. Vì sao có bệnh nhân MRI não phải tiêm, nhưng MRI cột sống lại không tiêm?
Bởi vì mục tiêu khảo sát khác nhau.
Ví dụ, nếu bác sĩ cần đánh giá một số đặc điểm cấu trúc của cột sống hoặc tủy xương, MRI không tiêm có thể đã cung cấp đủ thông tin.
Trong một trường hợp khác, bác sĩ cần đánh giá:
tổn thương u;
mô mềm quanh cột sống;
mức độ lan rộng;
hoặc tổn thương viêm và nhiễm trùng, thì thuốc đối quang từ có thể cung cấp thêm thông tin.
Do đó, không có quy tắc:
“MRI não thì phải tiêm” hoặc “MRI cột sống thì không cần tiêm”.
Chỉ định phải dựa trên câu hỏi lâm sàng cụ thể.
13. Có trường hợp MRI không tiêm lại phù hợp hơn MRI có tiêm không?
Có.
Một số bệnh cảnh không cần thuốc đối quang từ hoặc thậm chí MRI không tiêm là lựa chọn phù hợp hơn.
Điều này phụ thuộc vào cơ quan, triệu chứng, mục tiêu khảo sát và các phương pháp hình ảnh khác đã thực hiện.
Ví dụ, ACR có những tình huống trong đó MRI không tiêm được đánh giá là phù hợp, trong khi MRI có tiêm không phải lựa chọn cần thiết. Ngược lại, cũng có những bệnh cảnh mà MRI có và không tiêm được đánh giá là phù hợp hơn. (ACR Acsearch)
Điều đó cho thấy “có tiêm” không đồng nghĩa với “tốt hơn” trong mọi trường hợp.
14. Nếu bác sĩ chỉ định MRI có tiêm thì có phải nghi ngờ ung thư nhiều hơn?
Không.
Đây có lẽ là điều quan trọng nhất người bệnh cần nhớ.
Việc bác sĩ chọn MRI có tiêm thường phản ánh rằng thuốc đối quang từ có thể cung cấp thêm thông tin cần thiết, chứ không phải bản thân việc tiêm thuốc là một dấu hiệu cho thấy ung thư nặng hơn.
Ví dụ, một người bệnh có tổn thương gan chưa rõ bản chất trên CT có thể được chỉ định MRI có tiêm để đặc trưng hóa tổn thương.
Một người bệnh đã điều trị u não có thể được MRI có tiêm để đánh giá tổn thương còn hoạt động hay những thay đổi sau điều trị.
Trong cả hai trường hợp, chỉ định tiêm thuốc là để tăng thông tin chẩn đoán, không phải để “đánh dấu bệnh nặng”.
15. Có thể tự yêu cầu bỏ thuốc đối quang từ vì sợ tác dụng phụ không?
Bác có quyền hỏi và trao đổi về việc sử dụng thuốc đối quang từ, nhưng không nên tự quyết định bỏ thuốc nếu bác sĩ đã chỉ định.
Nếu không tiêm, hình ảnh có thể vẫn thu được, nhưng trong một số trường hợp bác sĩ có thể không trả lời được đầy đủ câu hỏi lâm sàng cần thiết.
Thay vì nói:
“Tôi không muốn tiêm thuốc.”
bác có thể hỏi:
“Nếu tôi không tiêm thì bác sĩ có đánh giá được đầy đủ vấn đề cần kiểm tra không ạ?”
Đây là cách trao đổi rất hữu ích.
Nếu thuốc thực sự không cần thiết, bác sĩ có thể lựa chọn MRI không tiêm. Nếu thuốc có vai trò quan trọng, bác sĩ có thể giải thích lợi ích và những yếu tố an toàn cần cân nhắc.
16. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử CT phát hiện một tổn thương ở gan của một bác đang điều trị ung thư.
Nếu chỉ nhìn thấy một “khối ở gan”, bác sĩ chưa thể kết luận ngay đó là:
di căn;
ung thư gan nguyên phát;
hay một tổn thương lành tính.
Trong tình huống phù hợp, bác sĩ có thể chỉ định MRI gan với các chuỗi xung thích hợp và thuốc đối quang từ.
Sau khi có hình ảnh, bác sĩ có thêm thông tin về đặc điểm tín hiệu và kiểu tăng quang của tổn thương.
Từ đó, khả năng định hướng bản chất tổn thương có thể tốt hơn.
Nhưng ngay cả khi MRI cho hình ảnh rất nghi ngờ, điều đó vẫn không có nghĩa MRI tự nó thay thế được giải phẫu bệnh trong mọi trường hợp.
Đây chính là lý do một kết quả hình ảnh luôn cần được đặt trong toàn bộ bệnh cảnh.
17. Trước khi tiêm thuốc đối quang từ, người bệnh nên thông báo những gì?
Bác nên thông báo cho nhân viên y tế nếu có:
bệnh thận hoặc từng được thông báo chức năng thận giảm;
tiền sử phản ứng với thuốc đối quang từ;
đã từng chụp MRI có tiêm thuốc trước đây;
đang mang thai hoặc có khả năng mang thai;
hoặc các vấn đề sức khỏe đặc biệt khác.
Ngoài ra, bác cần tuân thủ hướng dẫn của cơ sở chụp về việc ăn uống, dùng thuốc và chuẩn bị trước MRI, bởi yêu cầu này có thể khác nhau tùy loại MRI.
Quan trọng nhất vẫn là không giấu tiền sử bệnh hoặc phản ứng thuốc, vì thông tin này giúp bác sĩ lựa chọn phương án phù hợp và an toàn hơn.
18. Có thể kết luận bệnh chỉ dựa vào MRI có tiêm thuốc không?
Không.
MRI có tiêm thuốc có thể cung cấp thêm rất nhiều thông tin, nhưng kết quả vẫn phải được kết hợp với:
triệu chứng và khám lâm sàng;
các xét nghiệm khác;
CT hoặc PET/CT khi phù hợp;
kết quả các lần chụp trước;
đáp ứng điều trị;
và giải phẫu bệnh hoặc xét nghiệm phân tử khi cần.
Một tổn thương tăng quang không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư.
Ngược lại, một tổn thương không tăng quang cũng không phải lúc nào đồng nghĩa với tổn thương lành tính.
Ý nghĩa của tăng quang phải được đánh giá theo cơ quan, loại tổn thương, kiểu hình ảnh và bối cảnh lâm sàng.
Khi nào MRI cần tiêm thuốc đối quang từ?
MRI không phải lúc nào cũng cần tiêm thuốc đối quang từ. Nhiều trường hợp MRI không tiêm đã cung cấp đủ thông tin cần thiết. Trong những trường hợp khác, đặc biệt khi cần đánh giá một số khối u, di căn, tổn thương não, gan, tuyến tiền liệt, vùng chậu hoặc những thay đổi sau điều trị, thuốc đối quang từ có thể giúp bác sĩ nhìn rõ hơn đặc điểm của tổn thương.
Thuốc đối quang từ thường là thuốc chứa gadolinium, khác với thuốc cản quang chứa iod dùng trong CT. Thuốc nhìn chung được sử dụng an toàn khi có chỉ định phù hợp, nhưng vẫn cần cân nhắc tiền sử phản ứng thuốc và chức năng thận, đặc biệt ở người suy thận nặng. (ACR)
Việc được chỉ định MRI có tiêm không có nghĩa ung thư nặng hơn, cũng không có nghĩa MRI có tiêm luôn tốt hơn MRI không tiêm. Đó đơn giản là quyết định nhằm thu thập thêm thông tin khi bác sĩ thấy thông tin đó có giá trị.
Điều quan trọng không phải là “có tiêm hay không”, mà là hiểu thuốc được sử dụng để trả lời câu hỏi gì và liệu thông tin bổ sung đó có thực sự cần thiết đối với người bệnh hay không.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về MRI – MRI khác CT như thế nào?
Tài liệu tham khảo
American College of Radiology. ACR Manual on Contrast Media. American College of Radiology. 2025.
American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria®. American College of Radiology.
American College of Radiology. ACR Manual on MR Safety. American College of Radiology.
U.S. Food and Drug Administration. Benefits and Risks of Magnetic Resonance Imaging (MRI). U.S. Food and Drug Administration.
U.S. Food and Drug Administration. Gadolinium-Based Contrast Agents: Drug Safety Communication and Gadolinium Retention. U.S. Food and Drug Administration.
European Society of Urogenital Radiology. ESUR Guidelines on Contrast Agents. Version 10.0. European Society of Urogenital Radiology.
National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. National Comprehensive Cancer Network.
European Society for Medical Oncology. ESMO Clinical Practice Guidelines. European Society for Medical Oncology.
Radiological Society of North America, American College of Radiology. Magnetic Resonance Imaging (MRI). RadiologyInfo.