Những lưu ý trong quá trình xạ trị
Xạ trị là một quá trình điều trị được lập kế hoạch rất chặt chẽ. Mỗi buổi xạ chỉ kéo dài trong một khoảng thời gian tương đối ngắn, nhưng hiệu quả của cả liệu trình lại phụ thuộc vào việc người bệnh có thể hoàn thành đầy đủ kế hoạch đã được xây dựng hay không.
Trong thời gian xạ trị, người bệnh có thể vẫn sinh hoạt khá bình thường, nhưng cơ thể sẽ dần xuất hiện những thay đổi do tác động tích lũy của tia xạ. Tùy vị trí điều trị, người bệnh có thể gặp mệt mỏi, thay đổi da, đau hoặc viêm niêm mạc, khô miệng, khó nuốt, buồn nôn, tiêu chảy hoặc các triệu chứng khác. Những biểu hiện này thường xuất hiện từ từ và có thể tăng lên về cuối liệu trình.
Vì vậy, hiểu rõ những điều nên làm và những điều cần tránh trong quá trình xạ trị sẽ giúp người bệnh chủ động hơn, hạn chế tác dụng phụ và quan trọng nhất là hoàn thành điều trị một cách an toàn.
Tuân thủ đầy đủ lịch xạ trị
Điều quan trọng nhất trong quá trình xạ trị là cố gắng thực hiện đúng lịch đã được bác sĩ xây dựng.
Không nên tự ý bỏ buổi xạ chỉ vì cảm thấy mệt, vì vùng da đang điều trị bắt đầu đỏ hoặc vì cho rằng đã điều trị được nhiều buổi nên nghỉ một vài ngày cũng không ảnh hưởng.
Tổng liều xạ trị được chia thành nhiều phân liều dựa trên những nguyên lý sinh học rất cụ thể. Khoảng cách giữa các buổi điều trị được tính toán để vừa tăng khả năng tiêu diệt tế bào ung thư vừa tạo điều kiện cho mô lành hồi phục.
Nếu phải nghỉ điều trị vì lý do sức khỏe hoặc có vấn đề ngoài dự kiến, người bệnh cần thông báo với đội ngũ xạ trị để bác sĩ quyết định cách xử trí và điều chỉnh lịch nếu cần.
Không phải cứ nghỉ một buổi là điều trị thất bại, nhưng việc tự ý gián đoạn nhiều ngày liên tiếp có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của một số liệu trình, đặc biệt khi mục tiêu là điều trị triệt căn.
Đến đúng giờ và báo trước nếu không thể đến
Mỗi người bệnh được bố trí một khoảng thời gian điều trị riêng. Vì vậy, việc đến đúng giờ không chỉ giúp bản thân người bệnh thuận lợi mà còn giúp toàn bộ quy trình của khoa xạ trị diễn ra chính xác.
Nếu có lý do khiến người bệnh không thể đến bệnh viện, nên liên hệ với khoa xạ trị càng sớm càng tốt thay vì tự ý nghỉ.
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể sắp xếp lại lịch để hạn chế ảnh hưởng đến toàn bộ liệu trình.
Giữ tư thế giống nhau trong mỗi buổi xạ
Một trong những yếu tố quan trọng nhất để xạ trị chính xác là tư thế của người bệnh.
Từ lần chụp CT mô phỏng, bác sĩ và kỹ thuật viên đã xây dựng kế hoạch dựa trên một tư thế cụ thể. Vì vậy, trong mỗi buổi xạ trị, người bệnh cần cố gắng nằm đúng tư thế đã được hướng dẫn và giữ cơ thể ổn định trong quá trình điều trị.
Các dụng cụ cố định như mặt nạ đầu cổ, gối chân không hoặc hệ thống kê đỡ không phải để gây khó chịu mà nhằm giúp tư thế giữa các buổi được lặp lại chính xác.
Nếu người bệnh cảm thấy tư thế quá đau, khó thở hoặc không thể giữ được trong thời gian điều trị, hãy nói với kỹ thuật viên để được điều chỉnh. Không nên cố chịu đựng đến mức phải cử động nhiều trong lúc máy đang điều trị.
Chăm sóc vùng da được chiếu xạ
Da trong trường chiếu có thể trở nên nhạy cảm dần theo thời gian. Người bệnh nên giữ vùng da sạch, tránh chà xát mạnh, hạn chế ma sát từ quần áo và bảo vệ vùng điều trị khỏi ánh nắng trực tiếp.
Không nên tự ý sử dụng các loại thuốc bôi, kem dưỡng, dầu, mỹ phẩm hoặc các sản phẩm dân gian lên vùng chiếu xạ nếu chưa được bác sĩ hoặc điều dưỡng hướng dẫn.
Nếu da bắt đầu đỏ, ngứa, đau rát hoặc bong tróc, nên thông báo trong những lần khám định kỳ để được đánh giá và hướng dẫn chăm sóc phù hợp.
Đặc biệt, không nên chờ đến khi da tổn thương nặng mới báo bác sĩ. Xử trí sớm thường đơn giản và hiệu quả hơn.
Ăn uống đầy đủ trong quá trình điều trị
Một trong những vấn đề người bệnh ung thư dễ gặp trong quá trình xạ trị là giảm ăn và sụt cân.
Bản thân ung thư, tác dụng phụ của xạ trị và các phương pháp điều trị phối hợp đều có thể làm người bệnh ăn uống kém hơn. Nếu tình trạng này kéo dài, cơ thể có thể mất cơ, suy dinh dưỡng và giảm khả năng hồi phục.
Vì vậy, nếu không có chống chỉ định đặc biệt, người bệnh nên cố gắng duy trì chế độ ăn đầy đủ năng lượng và protein.
Nếu xạ trị vùng đầu cổ hoặc vùng ngực khiến người bệnh đau khi nuốt, bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng có thể hướng dẫn chuyển sang thức ăn mềm, lỏng hoặc điều chỉnh cách chế biến để dễ ăn hơn.
Nếu xạ trị vùng bụng hoặc vùng chậu gây buồn nôn, tiêu chảy hoặc thay đổi thói quen đi tiêu, chế độ ăn cũng có thể cần được điều chỉnh tùy triệu chứng.
Không nên tự nhịn ăn vì nghĩ rằng "ăn ít sẽ làm tế bào ung thư đói". Cơ thể người bệnh cần năng lượng và protein để duy trì cơ bắp, sửa chữa mô lành và đáp ứng tốt với điều trị.
Uống đủ nước
Nhu cầu nước của mỗi người phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe, chức năng tim, thận và loại điều trị đang sử dụng. Tuy nhiên, nếu không có chống chỉ định, người bệnh thường được khuyến khích duy trì đủ nước trong ngày.
Đặc biệt với những trường hợp xạ trị vùng đầu cổ, người bệnh có thể bị khô miệng hoặc đau khi nuốt nên rất dễ uống ít nước hơn bình thường. Khi đó, nguy cơ mất nước càng cần được chú ý.
Nếu người bệnh đang được hạn chế dịch do suy tim, suy thận hoặc một bệnh lý khác, lượng nước cần uống phải tuân theo hướng dẫn của bác sĩ thay vì áp dụng một con số chung cho tất cả mọi người.
Duy trì vận động phù hợp
Xạ trị không đồng nghĩa với việc người bệnh phải nằm nghỉ hoàn toàn.
Nếu sức khỏe cho phép, vận động nhẹ nhàng như đi bộ, tập các động tác vận động cơ khớp hoặc những hoạt động thể lực phù hợp có thể giúp duy trì sức cơ, giảm cảm giác mệt mỏi và cải thiện tinh thần.
Tuy nhiên, mức độ vận động cần phù hợp với tình trạng sức khỏe, vị trí ung thư và các phương pháp điều trị khác.
Người bệnh có thiếu máu nặng, đau nhiều, sốt, khó thở hoặc có nguy cơ gãy xương do di căn xương cần được bác sĩ đánh giá trước khi tăng cường vận động.
Mục tiêu không phải là cố gắng tập thật nhiều mà là duy trì hoạt động ở mức cơ thể có thể chịu đựng được.
Không tự ý ngừng các thuốc đang sử dụng
Trong quá trình xạ trị, người bệnh có thể đang sử dụng nhiều loại thuốc khác nhau để điều trị ung thư hoặc các bệnh lý nền.
Không nên tự ý ngừng thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, thuốc chống đông, thuốc giảm đau hoặc các thuốc khác chỉ vì bắt đầu xạ trị.
Ngược lại, cũng không nên tự mua thêm thuốc, thực phẩm chức năng hoặc các sản phẩm "giải độc sau xạ trị" mà không thông báo cho bác sĩ.
Một số thuốc hoặc thực phẩm bổ sung có thể ảnh hưởng đến điều trị hoặc làm tăng nguy cơ tác dụng phụ trong những tình huống cụ thể.
Tốt nhất là cung cấp cho bác sĩ danh sách tất cả thuốc, vitamin, thực phẩm bổ sung và sản phẩm thảo dược đang sử dụng.
Không cần kiêng khem quá mức
Một trong những nguyên nhân khiến người bệnh suy dinh dưỡng trong quá trình điều trị là tự đặt ra quá nhiều quy tắc ăn uống.
Một số người kiêng thịt, kiêng đường, kiêng sữa hoặc loại bỏ rất nhiều nhóm thực phẩm vì lo rằng những thực phẩm này "nuôi ung thư".
Hiện nay không có cơ sở để áp dụng một chế độ kiêng khem cực đoan cho tất cả người bệnh ung thư đang xạ trị.
Chế độ ăn nên được xây dựng dựa trên tình trạng dinh dưỡng, vị trí ung thư, tác dụng phụ đang gặp và các bệnh lý đi kèm. Nếu người bệnh vẫn ăn uống được bình thường, nên duy trì chế độ ăn đa dạng và cân đối thay vì loại bỏ nhiều thực phẩm không cần thiết.
Hạn chế hút thuốc và rượu bia
Nếu người bệnh vẫn hút thuốc trong quá trình xạ trị, đây là thời điểm rất phù hợp để cố gắng cai thuốc.
Hút thuốc có thể ảnh hưởng đến khả năng hồi phục của mô lành và làm tăng nguy cơ một số biến chứng liên quan đến điều trị. Đặc biệt ở những người xạ trị vùng đầu cổ hoặc lồng ngực, việc tiếp tục hút thuốc có thể làm tình trạng kích ứng và các vấn đề hô hấp trở nên phức tạp hơn.
Rượu bia cũng nên được hạn chế, đặc biệt khi người bệnh đang có tổn thương niêm mạc miệng, họng hoặc đường tiêu hóa.
Nếu việc cai thuốc hoặc thay đổi thói quen gặp khó khăn, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để được hỗ trợ thay vì tự trách bản thân.
Theo dõi các triệu chứng trong quá trình điều trị
Người bệnh không cần phải tự chẩn đoán mọi triệu chứng, nhưng nên chú ý những thay đổi mới xuất hiện hoặc ngày càng tăng.
Mệt mỏi, đỏ da nhẹ hoặc một số thay đổi tại vùng chiếu xạ có thể là những tác dụng phụ thường gặp. Tuy nhiên, sốt, khó thở, đau nhiều, nôn ói kéo dài, tiêu chảy nhiều, không thể ăn uống, mất nước, chảy máu hoặc các triệu chứng thần kinh mới xuất hiện cần được thông báo cho bác sĩ.
Đặc biệt, người bệnh không nên nghĩ rằng "tác dụng phụ là bình thường nên phải cố chịu". Tác dụng phụ có thể là một phần của quá trình điều trị nhưng vẫn cần được theo dõi và kiểm soát.
Tác dụng phụ không phải là thước đo hiệu quả xạ trị
Một hiểu lầm khá phổ biến là người bệnh càng mệt, càng đau hoặc da càng đỏ thì chứng tỏ tia xạ càng "mạnh" và khối u càng bị tiêu diệt tốt.
Điều này không đúng.
Hiệu quả của xạ trị phụ thuộc vào sinh học của khối u, tổng liều, cách phân bố liều, độ chính xác của điều trị và nhiều yếu tố khác. Mức độ tổn thương của mô lành không phải là chỉ số trực tiếp để đánh giá khối u có đáp ứng hay không.
Vì vậy, người bệnh không nên cố chịu đựng tác dụng phụ với suy nghĩ rằng càng chịu nhiều thì điều trị càng hiệu quả.
Không tự ý bỏ điều trị vì thấy cơ thể đã khá hơn
Một số người bệnh bắt đầu cảm thấy khỏe hơn sau vài tuần và cho rằng bệnh đã ổn nên muốn dừng xạ trị.
Ngược lại, cũng có người thấy tác dụng phụ tăng lên về cuối liệu trình rồi nghĩ rằng điều trị đang làm cơ thể "yếu đi" và muốn ngừng.
Cả hai cách hiểu này đều có thể dẫn đến quyết định không phù hợp.
Xạ trị được xây dựng dựa trên tổng liều và số phân liều cụ thể. Việc hoàn thành đủ kế hoạch có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả điều trị, đặc biệt trong những trường hợp điều trị với mục tiêu triệt căn.
Nếu người bệnh cảm thấy không thể tiếp tục, hãy trao đổi với bác sĩ để được đánh giá và xử trí tác dụng phụ thay vì tự ý bỏ điều trị.
Chăm sóc tinh thần cũng là một phần của điều trị
Xạ trị có thể kéo dài nhiều tuần, khiến người bệnh phải đi lại bệnh viện thường xuyên và đối mặt với những thay đổi về cơ thể. Vì vậy, lo lắng, căng thẳng hoặc mệt mỏi về tinh thần là điều không hiếm gặp.
Người bệnh nên chia sẻ với gia đình và đội ngũ điều trị nếu cảm thấy quá lo lắng, mất ngủ kéo dài hoặc không còn khả năng thực hiện những sinh hoạt thường ngày.
Không nên xem những vấn đề về tinh thần là dấu hiệu của sự yếu đuối. Sức khỏe tinh thần có liên quan trực tiếp đến khả năng ăn uống, nghỉ ngơi, vận động và tuân thủ điều trị.
Nếu cần thiết, bác sĩ có thể giới thiệu người bệnh đến các dịch vụ hỗ trợ tâm lý hoặc chăm sóc giảm nhẹ phù hợp.
Điều bác cần nhớ
Trong quá trình xạ trị, điều quan trọng nhất không phải là tìm một phương pháp chăm sóc đặc biệt mà là tuân thủ đúng kế hoạch điều trị, chăm sóc cơ thể hợp lý và thông báo sớm cho bác sĩ khi có vấn đề. Người bệnh nên đến đúng lịch, giữ tư thế theo hướng dẫn, chăm sóc vùng da được chiếu xạ nhẹ nhàng, ăn uống đủ chất, uống đủ nước nếu không có chống chỉ định và duy trì vận động phù hợp với sức khỏe.
Bác cũng không cần tự đặt ra quá nhiều quy tắc kiêng khem. Không có chế độ ăn đặc biệt nào có thể thay thế xạ trị, và tác dụng phụ cũng không phải thước đo cho thấy điều trị có hiệu quả hay không. Những lời khuyên trên mạng hoặc kinh nghiệm của một người bệnh khác có thể không phù hợp với trường hợp của bác, bởi kế hoạch xạ trị luôn được cá thể hóa theo loại ung thư, vị trí điều trị, tổng liều và tình trạng sức khỏe.
Nếu xuất hiện các triệu chứng như sốt, khó thở, đau nhiều, chảy máu, nôn ói kéo dài, tiêu chảy nhiều, không thể ăn uống hoặc bất kỳ biểu hiện nào khiến bác cảm thấy tình trạng sức khỏe thay đổi rõ rệt, hãy liên hệ với đội ngũ điều trị. Xử trí sớm thường giúp kiểm soát tác dụng phụ tốt hơn và tăng khả năng hoàn thành liệu trình theo kế hoạch.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Thuốc nhắm trúng đích là gì?
Tài liệu tham khảo
National Comprehensive Cancer Network (NCCN). NCCN Guidelines for Patients: Radiation Therapy Side Effects. Cập nhật 2026.
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Principles of Radiation Therapy. Version 2026.
American Society for Radiation Oncology (ASTRO). Patient Resources: Radiation Therapy.
European Society for Radiotherapy and Oncology (ESTRO). Patient Information and Supportive Care During Radiotherapy.
International Atomic Energy Agency (IAEA). Radiation Protection and Safety in Medical Uses of Ionizing Radiation.
Hall EJ, Giaccia AJ. Radiobiology for the Radiologist. 9th Edition.
Perez & Brady's Principles and Practice of Radiation Oncology. 8th Edition.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Hướng dẫn cụ thể trong quá trình xạ trị có thể khác nhau tùy loại ung thư, vị trí chiếu xạ, kỹ thuật điều trị và tình trạng sức khỏe của từng người bệnh.