Mùa mưa và bệnh truyền nhiễm
Mỗi khi bước vào mùa mưa, nhiều bác nhận thấy số người xung quanh mắc các bệnh như cúm, sốt xuất huyết, tiêu chảy, đau mắt đỏ hoặc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp có thể tăng lên.
Tuy nhiên, có một điều cần hiểu ngay từ đầu:
Mưa không trực tiếp gây ra bệnh truyền nhiễm.
Bệnh truyền nhiễm xuất hiện khi cơ thể tiếp xúc với virus, vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc các tác nhân gây bệnh khác. Mùa mưa chỉ tạo ra những điều kiện thuận lợi hơn cho một số tác nhân hoặc vật trung gian truyền bệnh phát triển, đồng thời làm thay đổi thói quen sinh hoạt của con người.
Ví dụ, nước đọng sau mưa tạo môi trường cho muỗi sinh sản. Mưa lớn và ngập úng có thể làm nguồn nước hoặc thực phẩm bị nhiễm bẩn. Không gian kín, đông người khi thời tiết mưa lạnh có thể tạo điều kiện cho một số bệnh lây qua đường hô hấp lan truyền.
Vì vậy, phòng bệnh trong mùa mưa không phải là “tránh mưa bằng mọi giá”, mà là hiểu bệnh nào tăng nguy cơ, bệnh lây bằng cách nào và mình có thể chủ động giảm phơi nhiễm ra sao.
1. Vì sao mùa mưa có thể làm tăng một số bệnh truyền nhiễm?
Có nhiều cơ chế khác nhau.
Thứ nhất: nước đọng tạo nơi sinh sản cho muỗi
Sau những trận mưa, các vật dụng chứa nước có thể trở thành nơi muỗi đẻ trứng.
Đây là một trong những lý do bệnh do muỗi truyền có thể trở thành vấn đề đáng chú ý trong mùa mưa ở nhiều khu vực.
Thứ hai: ngập úng làm tăng nguy cơ ô nhiễm nguồn nước
Nước mưa và nước ngập có thể cuốn theo:
Đất.
Rác thải.
Nước thải.
Phân động vật.
Vi khuẩn và các tác nhân gây bệnh khác.
Nếu nguồn nước sinh hoạt hoặc thực phẩm bị nhiễm bẩn, nguy cơ mắc các bệnh đường tiêu hóa có thể tăng.
Thứ ba: con người thay đổi thói quen sinh hoạt
Khi trời mưa, mọi người có xu hướng ở trong nhà nhiều hơn, đóng cửa và tập trung trong không gian kín.
Điều này có thể tạo điều kiện thuận lợi cho một số bệnh lây qua đường hô hấp, đặc biệt nếu không gian đông người và thông khí kém.
Thứ tư: môi trường sau mưa thay đổi
Độ ẩm cao, nước đọng, rác thải và điều kiện vệ sinh thay đổi có thể ảnh hưởng đến sự phát triển và lan truyền của một số tác nhân gây bệnh.
Nhưng không phải bệnh truyền nhiễm nào cũng tăng vào mùa mưa và không phải nơi nào cũng có cùng nguy cơ.
2. Bệnh truyền nhiễm nào đáng chú ý trong mùa mưa?
Tùy khu vực và thời điểm, bác có thể cần chú ý đến nhiều nhóm bệnh.
Nhóm bệnh do muỗi truyền
Ví dụ:
Sốt xuất huyết.
Một số bệnh do virus hoặc ký sinh trùng truyền qua muỗi ở những khu vực có lưu hành.
Nhóm bệnh đường tiêu hóa
Có thể liên quan đến:
Nguồn nước không an toàn.
Thực phẩm nhiễm bẩn.
Vệ sinh tay kém.
Điều kiện vệ sinh môi trường sau ngập lụt.
Nhóm bệnh đường hô hấp
Ví dụ:
Cúm.
COVID-19.
Một số virus đường hô hấp khác.
Các nhiễm trùng đường hô hấp khác.
Một số bệnh liên quan đến nước hoặc môi trường sau ngập
Trong những khu vực bị ngập úng, nguy cơ tiếp xúc với nước hoặc bùn đất nhiễm tác nhân gây bệnh có thể tăng.
Vì vậy, sau mưa lớn hoặc lũ lụt, việc bảo đảm an toàn nguồn nước, thực phẩm và vệ sinh cá nhân đặc biệt quan trọng.
3. Sốt xuất huyết và mùa mưa có liên quan gì?
Đây là một trong những bệnh được nhắc đến nhiều nhất khi nói về mùa mưa.
Sốt xuất huyết do virus dengue gây ra và được truyền chủ yếu qua muỗi Aedes.
Muỗi có thể sinh sản trong những dụng cụ hoặc vật chứa nước nhỏ quanh nhà, chẳng hạn:
Xô, chậu.
Lọ hoa.
Khay nước.
Lốp xe cũ.
Hộp, chai hoặc vật dụng có thể chứa nước.
Các khu vực nước đọng khác.
Sau mưa, số lượng vị trí có nước đọng có thể tăng nếu không được xử lý.
Vì vậy, phòng sốt xuất huyết không chỉ là “tránh muỗi” mà còn phải loại bỏ nơi muỗi có thể sinh sản.
4. Làm gì để phòng sốt xuất huyết trong mùa mưa?
Có thể bắt đầu ngay từ quanh nhà.
Loại bỏ nước đọng
Thường xuyên kiểm tra:
Chậu cây.
Khay hứng nước.
Xô chậu.
Lốp xe.
Đồ phế thải ngoài sân.
Máng nước.
Những vật dụng có khả năng giữ nước.
Đậy kín các dụng cụ chứa nước
Nếu cần chứa nước, nên đậy kín để muỗi không thể tiếp cận.
Ngăn muỗi đốt
Có thể sử dụng:
Màn khi ngủ.
Lưới chống muỗi.
Quần áo dài tay.
Các biện pháp xua muỗi phù hợp.
Đặc biệt, cần nhớ rằng muỗi Aedes có thể hoạt động vào ban ngày, vì vậy không nên nghĩ rằng chỉ cần tránh muỗi vào ban đêm là đủ.
5. Nếu sốt trong mùa mưa có phải nghĩ ngay đến sốt xuất huyết?
Không.
Sốt có thể do rất nhiều nguyên nhân:
Cúm.
COVID-19.
Các virus khác.
Nhiễm khuẩn.
Sốt xuất huyết.
Và nhiều bệnh khác.
Tuy nhiên, nếu đang trong thời điểm có nhiều ca sốt xuất huyết và bác xuất hiện sốt cấp tính, đặc biệt kèm:
Đau đầu.
Đau mỏi người.
Đau hốc mắt.
Buồn nôn.
Phát ban.
Mệt nhiều.
thì nên đi khám để được đánh giá.
Đặc biệt, nếu xuất hiện đau bụng nhiều, nôn nhiều, chảy máu bất thường, lừ đừ, khó thở hoặc tình trạng xấu đi, cần được khám ngay.
Không nên tự chẩn đoán sốt xuất huyết chỉ dựa vào triệu chứng.
6. Vì sao mùa mưa dễ mắc bệnh tiêu chảy?
Mưa lớn và ngập úng có thể làm tăng nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và thực phẩm.
Các tác nhân gây bệnh đường tiêu hóa có thể xâm nhập vào:
Nước uống.
Thực phẩm.
Dụng cụ chế biến.
Bàn tay.
Bề mặt tiếp xúc.
Sau đó, tác nhân gây bệnh có thể đi vào cơ thể qua đường miệng.
Đây là lý do một nguyên tắc rất quan trọng trong mùa mưa là:
Nước sạch + thực phẩm an toàn + vệ sinh tay = giảm đáng kể nguy cơ bệnh đường tiêu hóa.
7. Nước mưa có uống được không?
Không nên mặc định rằng nước mưa là nước sạch.
Trong quá trình rơi xuống và khi được thu gom, nước mưa có thể tiếp xúc với:
Bụi.
Khói.
Vi sinh vật.
Bề mặt mái nhà.
Rác hoặc chất bẩn.
Nếu nước mưa được sử dụng làm nước sinh hoạt, cần có hệ thống thu gom, xử lý và bảo đảm an toàn phù hợp.
Đặc biệt sau mưa lớn hoặc ngập lụt, nguồn nước có thể bị nhiễm bẩn và cần được xử lý theo hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương.
8. Thực phẩm mùa mưa cần chú ý điều gì?
Thực phẩm dễ trở thành nguồn truyền bệnh nếu:
Bị nhiễm nước bẩn.
Không được nấu chín.
Được bảo quản không đúng cách.
Để ở nhiệt độ môi trường quá lâu.
Dụng cụ chế biến không sạch.
Thực phẩm sống và chín bị tiếp xúc chéo.
Bác nên:
Ăn thực phẩm nấu chín.
Uống nước an toàn.
Rửa tay trước khi chế biến và ăn.
Bảo quản thực phẩm đúng cách.
Tách riêng thực phẩm sống và thực phẩm đã nấu chín.
Không sử dụng thực phẩm đã tiếp xúc với nước ngập bẩn.
Đặc biệt, không nên cố “cứu” thực phẩm đã bị nước ngập ô nhiễm bằng cách rửa qua rồi ăn tiếp.
9. Vì sao cần rửa tay kỹ trong mùa mưa?
Bàn tay là một trong những con đường quan trọng giúp tác nhân gây bệnh di chuyển từ môi trường vào cơ thể.
Bác nên rửa tay bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt:
Trước khi ăn.
Trước khi chuẩn bị thức ăn.
Sau khi đi vệ sinh.
Sau khi chăm sóc người bệnh.
Sau khi tiếp xúc với rác hoặc chất bẩn.
Sau khi trở về từ những nơi đông người.
Nếu không có nước và xà phòng, dung dịch sát khuẩn tay có cồn có thể được sử dụng trong những tình huống phù hợp.
Tuy nhiên, khi tay nhìn thấy rõ bụi bẩn hoặc dầu mỡ, rửa tay bằng xà phòng và nước vẫn là lựa chọn phù hợp hơn.
10. Mùa mưa có làm cúm và bệnh hô hấp tăng không?
Có thể, tùy khu vực và điều kiện thời tiết.
Các bệnh đường hô hấp lây chủ yếu qua các giọt bắn, hạt khí dung hoặc tiếp xúc với dịch tiết nhiễm virus.
Trong thời tiết mưa lạnh hoặc khi mọi người ở trong không gian kín nhiều hơn, việc tiếp xúc gần có thể tăng.
Để giảm nguy cơ:
Tiêm vaccine phù hợp.
Rửa tay.
Tránh tiếp xúc gần khi đang mắc bệnh.
Che miệng khi ho hoặc hắt hơi.
Đeo khẩu trang khi có triệu chứng hoặc trong môi trường nguy cơ cao.
Giữ không gian sinh hoạt thông thoáng khi điều kiện cho phép.
Mưa không phải là nguyên nhân trực tiếp gây cúm.
Virus mới là tác nhân gây bệnh.
11. Có phải “dính mưa” sẽ bị cảm?
Không phải cứ bị mưa là sẽ mắc cảm cúm.
Cảm lạnh và cúm là những bệnh nhiễm trùng do virus.
Tuy nhiên, việc đi mưa có thể khiến cơ thể lạnh, mệt, khó chịu và thay đổi điều kiện sinh hoạt. Nếu đồng thời tiếp xúc với virus, nguy cơ mắc bệnh vẫn có thể xảy ra.
Vì vậy, câu nói:
“Mưa làm virus sinh ra trong cơ thể”
là không đúng.
Cách hiểu phù hợp hơn là:
Mưa và thời tiết có thể làm thay đổi môi trường và hành vi sinh hoạt, từ đó ảnh hưởng gián tiếp đến nguy cơ lây nhiễm một số bệnh.
12. Bệnh đau mắt đỏ có liên quan đến mùa mưa không?
Đau mắt đỏ có thể do nhiều nguyên nhân, trong đó có virus và vi khuẩn.
Trong môi trường đông người hoặc khi vệ sinh tay và vệ sinh môi trường không tốt, các tác nhân gây bệnh có thể dễ lây truyền hơn.
Nếu một người bị đau mắt đỏ, nên:
Rửa tay thường xuyên.
Tránh dụi mắt.
Không dùng chung khăn mặt.
Không dùng chung đồ trang điểm mắt.
Hạn chế tiếp xúc gần nếu đang có triệu chứng lây nhiễm.
Không tự ý dùng thuốc nhỏ mắt có chứa kháng sinh hoặc corticoid nếu chưa được đánh giá.
Đau mắt đỏ không phải lúc nào cũng cần dùng kháng sinh vì nguyên nhân có thể là virus.
13. Ngập nước có thể gây những bệnh gì?
Sau ngập lụt, nguy cơ bệnh có thể thay đổi tùy vào điều kiện môi trường và mức độ ô nhiễm.
Có thể gặp:
Tiêu chảy và các bệnh đường ruột.
Một số bệnh da.
Nhiễm trùng vết thương.
Một số bệnh do nước hoặc môi trường bị ô nhiễm.
Bệnh do muỗi truyền khi nước đọng tồn tại sau ngập.
Một vấn đề quan trọng khác là chấn thương khi đi lại trong nước ngập.
Nước có thể che khuất:
Hố.
Cống.
Vật sắc nhọn.
Dây điện.
Các vật nguy hiểm.
Vì vậy, phòng bệnh sau ngập không chỉ là phòng nhiễm trùng mà còn phải chú ý an toàn khi tiếp xúc với nước.
14. Vì sao cần tránh để vết thương tiếp xúc với nước ngập?
Nước ngập có thể chứa nhiều loại vi sinh vật và chất bẩn.
Nếu da có vết trầy xước hoặc vết thương hở, tác nhân gây bệnh có thể xâm nhập qua đó.
Nếu chẳng may bị thương trong khi đi qua nước ngập:
Rời khỏi nguồn nước bẩn càng sớm càng tốt.
Rửa sạch vết thương bằng nước sạch.
Làm sạch theo hướng dẫn phù hợp.
Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng.
Đi khám nếu vết thương sâu, bẩn, bị vật sắc nhọn đâm hoặc xuất hiện sưng đỏ, đau tăng, chảy dịch.
Tùy loại vết thương và tình trạng tiêm chủng, bác sĩ có thể cần đánh giá nguy cơ uốn ván.
15. Mùa mưa có cần tiêm vaccine nhiều hơn không?
Không phải cứ đến mùa mưa là cần tiêm thêm tất cả các loại vaccine.
Điều quan trọng hơn là bảo đảm tiêm chủng phù hợp với tuổi, nguy cơ và lịch tiêm chủng.
Một số vaccine có thể đặc biệt quan trọng tùy từng người, chẳng hạn:
Vaccine cúm.
Vaccine COVID-19 theo khuyến cáo hiện hành.
Vaccine viêm gan B.
Vaccine phế cầu ở những nhóm được khuyến cáo.
Các vaccine khác theo tuổi và nguy cơ.
Bác nên kiểm tra lịch tiêm chủng của mình thay vì chỉ chờ đến khi mùa mưa mới bắt đầu quan tâm.
16. Người cao tuổi và người có bệnh nền cần chú ý gì?
Người cao tuổi và người có bệnh mạn tính có thể gặp biến chứng nặng hơn khi mắc một số bệnh truyền nhiễm.
Nhóm cần chú ý hơn gồm người mắc:
Bệnh tim mạch.
COPD hoặc hen.
Đái tháo đường.
Bệnh thận.
Bệnh gan.
Suy giảm miễn dịch.
Ung thư.
Ở những người này, một triệu chứng tưởng như nhẹ ban đầu có thể diễn biến nhanh hơn.
Vì vậy, không nên trì hoãn khám khi:
Sốt kéo dài.
Khó thở.
Lừ đừ.
Ăn uống kém rõ.
Mất nước.
Tiêu chảy nhiều.
Nôn nhiều.
Đau ngực.
Triệu chứng bệnh nền nặng lên.
17. Người bệnh ung thư có cần phòng bệnh mùa mưa kỹ hơn không?
Có thể cần thận trọng hơn tùy tình trạng miễn dịch và phương pháp điều trị.
Người bệnh ung thư có thể đang:
Hóa trị.
Xạ trị.
Điều trị thuốc đích.
Điều trị miễn dịch.
Sử dụng corticosteroid hoặc các thuốc ảnh hưởng miễn dịch trong một số trường hợp.
Không phải tất cả các phương pháp này đều làm suy giảm miễn dịch giống nhau.
Tuy nhiên, nếu bác sĩ cho biết người bệnh đang có giảm bạch cầu hoặc suy giảm miễn dịch, việc phòng nhiễm trùng càng quan trọng.
Một số nguyên tắc thực tế:
Rửa tay thường xuyên.
Tránh tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh truyền nhiễm.
Ăn thực phẩm an toàn.
Sử dụng nước sạch.
Không để vết thương tiếp xúc với nước bẩn.
Theo dõi sốt và các triệu chứng mới xuất hiện.
Tuân thủ lịch tiêm chủng phù hợp theo hướng dẫn của bác sĩ.
Nếu người bệnh đang hóa trị và xuất hiện sốt, đặc biệt khi bác sĩ đã cảnh báo nguy cơ giảm bạch cầu, không nên chờ xem có tự hết hay không.
18. Có phải cứ sốt trong mùa mưa là nhiễm virus?
Không.
Sốt chỉ là một phản ứng của cơ thể và có thể xuất hiện trong nhiều bệnh khác nhau.
Nguyên nhân có thể là:
Nhiễm virus.
Nhiễm vi khuẩn.
Sốt xuất huyết.
Nhiễm trùng đường tiết niệu.
Viêm phổi.
Nhiễm trùng da.
Và nhiều nguyên nhân khác.
Vì vậy, không nên áp dụng công thức:
“Sốt + mùa mưa = sốt virus.”
Đặc biệt ở người cao tuổi, trẻ nhỏ, người suy giảm miễn dịch hoặc người đang điều trị ung thư, cần thận trọng hơn khi đánh giá sốt.
19. Có cần uống kháng sinh để phòng bệnh mùa mưa không?
Không.
Kháng sinh có tác dụng đối với vi khuẩn nhạy cảm, không có tác dụng điều trị các bệnh do virus như cúm hoặc nhiều bệnh nhiễm virus khác.
Tự uống kháng sinh để “phòng nhiễm trùng” có thể:
Không giúp phòng được bệnh do virus.
Gây tác dụng phụ.
Làm tăng nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc.
Có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột.
Kháng sinh nên được sử dụng khi có chỉ định phù hợp.
20. Có cần xông, uống vitamin hoặc thuốc bổ để “tăng miễn dịch” trong mùa mưa?
Không có một loại thuốc hay thực phẩm nào có thể đảm bảo rằng bác sẽ không mắc bệnh truyền nhiễm.
Một hệ miễn dịch khỏe mạnh cần:
Ngủ đủ.
Ăn uống cân đối.
Vận động phù hợp.
Không hút thuốc.
Hạn chế rượu bia.
Tiêm vaccine phù hợp.
Kiểm soát tốt các bệnh nền.
Vitamin và khoáng chất rất cần thiết khi cơ thể thiếu hụt, nhưng uống càng nhiều không đồng nghĩa miễn dịch càng mạnh.
Đặc biệt, không nên tự sử dụng liều cao các loại vitamin hoặc thực phẩm bổ sung với mục đích “tăng miễn dịch” nếu không có chỉ định.
21. Một ngày mưa, bác có thể làm gì để giảm nguy cơ mắc bệnh?
Có thể nhớ một số việc đơn giản:
1. Giữ tay sạch
Rửa tay thường xuyên, đặc biệt trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
2. Ăn chín, uống nước an toàn
Đặc biệt sau mưa lớn hoặc ngập lụt.
3. Không để nước đọng quanh nhà
Loại bỏ các vật chứa nước có thể trở thành nơi sinh sản của muỗi.
4. Phòng muỗi
Dùng màn, lưới, quần áo phù hợp và biện pháp xua muỗi.
5. Giữ nhà thông thoáng
Khi điều kiện bên ngoài cho phép, thông khí giúp giảm sự tích tụ của một số tác nhân trong không gian kín.
6. Tránh tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh
Đặc biệt với người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch.
7. Giữ vết thương sạch và khô
Đặc biệt tránh để tiếp xúc với nước ngập bẩn.
8. Theo dõi triệu chứng
Đừng bỏ qua sốt kéo dài, khó thở, mất nước hoặc tình trạng bệnh nền xấu đi.
22. Khi nào cần đi khám?
Không phải cứ ho, sổ mũi hoặc sốt nhẹ là phải đi bệnh viện ngay.
Nhưng bác nên đi khám nếu:
Sốt kéo dài hoặc sốt cao.
Khó thở.
Đau ngực.
Lừ đừ hoặc lú lẫn.
Nôn nhiều.
Tiêu chảy nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước.
Tiểu rất ít.
Phát ban bất thường kèm sốt.
Chảy máu bất thường.
Đau bụng dữ dội.
Triệu chứng bệnh nền tăng rõ.
Người bệnh ung thư hoặc suy giảm miễn dịch xuất hiện sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng mới.
Đặc biệt, khó thở nặng, tím tái, lơ mơ, co giật, mất ý thức hoặc tình trạng xấu đi nhanh là những dấu hiệu cần được đánh giá cấp cứu.
Một nguyên tắc đơn giản để nhớ
Mùa mưa, bác có thể nhớ:
MUỖI – NƯỚC – TAY – THỰC PHẨM – KHÔNG KHÍ – VACCINE – THEO DÕI
MUỖI: loại bỏ nước đọng và phòng muỗi đốt.
NƯỚC: sử dụng nguồn nước an toàn.
TAY: rửa tay đúng lúc.
THỰC PHẨM: ăn chín, bảo quản đúng cách.
KHÔNG KHÍ: thông thoáng, giảm tiếp xúc với người đang mắc bệnh hô hấp.
VACCINE: tiêm chủng phù hợp với tuổi và nguy cơ.
THEO DÕI: nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường.
Điều bác cần nhớ
1. Mưa không trực tiếp gây ra bệnh truyền nhiễm; tác nhân gây bệnh mới là nguyên nhân trực tiếp. Mùa mưa chỉ có thể tạo điều kiện thuận lợi cho một số đường lây truyền.
2. Sau mưa, cần đặc biệt chú ý đến muỗi, nước đọng, nguồn nước, thực phẩm và vệ sinh môi trường.
3. Phòng sốt xuất huyết không chỉ là tránh muỗi mà còn phải loại bỏ nơi muỗi có thể sinh sản.
4. Sau ngập lụt, không nên sử dụng nước hoặc thực phẩm đã bị nhiễm bẩn nếu chưa được xử lý an toàn.
5. Rửa tay, ăn chín uống nước an toàn, tiêm vaccine phù hợp và giữ không gian thông thoáng là những biện pháp phòng bệnh quan trọng.
6. Người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh nền, người suy giảm miễn dịch và người đang điều trị ung thư cần thận trọng hơn khi xuất hiện triệu chứng nhiễm trùng.
7. Không tự ý dùng kháng sinh để phòng bệnh mùa mưa.
8. Sốt, khó thở, mất nước hoặc tình trạng bệnh nền xấu đi cần được đánh giá phù hợp, thay vì tự quy tất cả cho “thời tiết”.
Tài liệu tham khảo
World Health Organization. Vector-borne diseases. World Health Organization.
World Health Organization. Dengue and severe dengue. World Health Organization.
World Health Organization. Floods. World Health Organization.
World Health Organization. Food safety. World Health Organization.
World Health Organization. Hand hygiene. World Health Organization.
Centers for Disease Control and Prevention. About Dengue. CDC.
Centers for Disease Control and Prevention. Preventing Mosquito Bites. CDC.
Centers for Disease Control and Prevention. Floodwater After a Disaster or Emergency. CDC.
Centers for Disease Control and Prevention. Food Safety During Emergencies. CDC.
Centers for Disease Control and Prevention. Handwashing: Clean Hands Save Lives. CDC.
World Health Organization. Influenza (seasonal). World Health Organization.
World Health Organization. Immunization, Vaccines and Biologicals. World Health Organization.