Vì sao chúng ta mệt mỏi?
Có những ngày bác ngủ đủ nhưng sáng hôm sau vẫn thấy uể oải. Có ngày chỉ làm việc vài tiếng đã cảm thấy hết năng lượng. Có lúc cơ thể nặng nề, đầu óc khó tập trung, không muốn làm gì dù thực tế chưa vận động quá nhiều.
“Mệt” là một trong những cảm giác quen thuộc nhất của con người. Ai cũng từng trải qua nó.
Sau một ngày làm việc nhiều, vận động mạnh hoặc thiếu ngủ, cảm giác mệt thường là điều dễ hiểu. Chỉ cần nghỉ ngơi, ăn uống và ngủ đủ, cơ thể có thể dần hồi phục.
Nhưng có những trường hợp khác.
Bác cảm thấy mệt liên tục trong nhiều tuần. Nghỉ ngơi vẫn không hết. Những công việc trước đây vốn rất bình thường nay cũng trở nên khó khăn. Bác không còn muốn vận động, khó tập trung, làm việc kém hiệu quả hoặc luôn có cảm giác “không còn sức”.
Lúc này, mệt mỏi không còn đơn thuần là một cảm giác sau một ngày bận rộn.
Nó có thể là một tín hiệu cho biết cơ thể đang thiếu nguồn lực, đang phải thích nghi với một thay đổi hoặc đang có một vấn đề cần tìm nguyên nhân.
Vậy tại sao chúng ta mệt?
1. Mệt mỏi thực chất là gì?
Trong đời sống hằng ngày, chúng ta thường dùng từ “mệt” để mô tả rất nhiều trạng thái khác nhau.
Có người nói “mệt” nhưng thực chất là buồn ngủ.
Có người mệt vì cơ bắp yếu sau khi vận động.
Có người không yếu cơ nhưng cảm thấy thiếu năng lượng, không muốn làm gì.
Có người lại cảm thấy đầu óc kiệt sức, khó tập trung hoặc khó duy trì sự tỉnh táo.
Trong y học, fatigue thường được dùng để mô tả cảm giác mệt mỏi, thiếu năng lượng hoặc kiệt sức không được giải thích hoàn toàn bằng mức độ hoạt động trước đó và có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt.
Điều này khác với buồn ngủ, mặc dù hai trạng thái có thể xuất hiện cùng nhau.
Vì vậy, khi bác nói “tôi rất mệt”, bác sĩ thường cần tìm hiểu kỹ hơn:
Bác mệt theo kiểu nào?
Đó là buồn ngủ, yếu cơ, thiếu năng lượng, khó tập trung hay cảm giác kiệt sức?
Câu trả lời có thể giúp định hướng nguyên nhân.
2. Vì sao cơ thể cần cảm giác mệt?
Mệt mỏi không hoàn toàn là một “lỗi” của cơ thể.
Trong nhiều trường hợp, nó là một tín hiệu giúp cơ thể điều chỉnh hành vi.
Khi bác vận động quá nhiều, cơ thể nhận biết rằng các hệ thống đang phải hoạt động với cường độ cao.
Khi bác thiếu ngủ, não và các hệ thống điều hòa thức ngủ bị ảnh hưởng.
Khi bác bị bệnh, hệ miễn dịch được kích hoạt và cơ thể phải phân bổ nguồn lực cho quá trình đáp ứng.
Khi đó, cảm giác mệt có thể khiến bác giảm hoạt động, nghỉ ngơi và dành nguồn lực cho quá trình hồi phục.
Có thể hiểu đơn giản rằng:
Mệt là một trong những cách cơ thể yêu cầu chúng ta giảm tốc độ.
Nhưng nếu tín hiệu này kéo dài quá lâu, xuất hiện không tương xứng với hoạt động hoặc ngày càng nặng hơn, chúng ta cần tìm hiểu nguyên nhân.
3. Vì sao vận động nhiều lại khiến chúng ta mệt?
Khi vận động, cơ bắp cần năng lượng.
Cơ thể phải tăng hoạt động của tim và phổi để đưa oxy và chất dinh dưỡng đến các mô, đồng thời loại bỏ các sản phẩm chuyển hóa.
Hệ thần kinh cũng phải liên tục điều khiển hoạt động của cơ.
Sau khi vận động đủ lâu hoặc đủ mạnh, nhiều hệ thống cùng lúc phải phục hồi.
Bác cảm thấy mỏi cơ, nặng người hoặc giảm khả năng tiếp tục hoạt động.
Đây là mệt sinh lý và thường có mối liên hệ khá rõ với mức độ hoạt động.
Nghỉ ngơi, bổ sung nước và dinh dưỡng phù hợp thường giúp cơ thể hồi phục.
Đây là loại mệt mà hầu hết chúng ta đều quen thuộc.
Vấn đề bắt đầu khi mức độ mệt không còn tương xứng với những gì bác đã làm.
4. Vì sao thiếu ngủ khiến chúng ta mệt?
Giấc ngủ không chỉ đơn giản là “tắt máy” để cơ thể nghỉ.
Trong khi ngủ, não và cơ thể thực hiện nhiều quá trình phục hồi và điều chỉnh.
Thiếu ngủ hoặc ngủ không có chất lượng có thể ảnh hưởng đến khả năng tỉnh táo, chú ý, trí nhớ, cảm xúc và hoạt động thể chất.
Vì vậy, sau một đêm ngủ ít, bác có thể cảm thấy:
buồn ngủ;
uể oải;
khó tập trung;
phản ứng chậm;
dễ cáu gắt;
giảm khả năng làm việc;
cảm giác thiếu năng lượng.
Nếu thiếu ngủ kéo dài, cơ thể không có đủ thời gian để phục hồi giữa các ngày.
Khi đó, cảm giác mệt có thể tích lũy.
5. Vì sao ngủ đủ giờ nhưng vẫn mệt?
Đây là một câu hỏi rất quan trọng.
Số giờ nằm trên giường không hoàn toàn đồng nghĩa với giấc ngủ có chất lượng.
Một người có thể ngủ đủ thời gian nhưng thường xuyên thức giấc, ngủ không sâu hoặc có những rối loạn làm giấc ngủ bị gián đoạn.
Ví dụ, ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn có thể khiến đường thở bị tắc nghẽn từng đợt trong lúc ngủ. Người bệnh có thể không nhớ những lần thức giấc ngắn này nhưng sáng hôm sau vẫn cảm thấy mệt, buồn ngủ hoặc khó tập trung.
Ngáy to, ngủ không yên, thức dậy cảm thấy chưa được nghỉ ngơi hoặc buồn ngủ nhiều vào ban ngày có thể là những dấu hiệu cần được đánh giá.
Vì vậy, khi bác nói “tôi ngủ đủ mà vẫn mệt”, bác sĩ không chỉ hỏi ngủ bao nhiêu giờ, mà còn cần tìm hiểu bác ngủ như thế nào.
6. Vì sao thiếu nước có thể khiến chúng ta mệt?
Nước tham gia vào hầu hết các quá trình sinh lý của cơ thể.
Khi mất nước, thể tích tuần hoàn có thể giảm và cơ thể phải điều chỉnh để duy trì huyết áp cũng như tưới máu cho các cơ quan.
Mất nước cũng có thể gây khát, đau đầu, chóng mặt, khô miệng và cảm giác mệt mỏi.
Những trường hợp mất nước rõ rệt có thể nguy hiểm, đặc biệt khi xảy ra do sốt cao, nôn nhiều, tiêu chảy hoặc tiếp xúc với nhiệt độ cao.
Vì vậy, một người vừa bị tiêu chảy hoặc nôn nhiều mà cảm thấy mệt, chóng mặt, tiểu ít cần được chú ý đến tình trạng mất nước chứ không nên chỉ coi đó là “mệt do bệnh”.
7. Vì sao thiếu năng lượng khiến cơ thể mệt?
Cơ thể cần năng lượng liên tục.
Não, tim, cơ, gan, thận và các cơ quan khác đều cần năng lượng để hoạt động.
Nếu lượng năng lượng đưa vào giảm đáng kể, cơ thể phải sử dụng các nguồn dự trữ.
Trong thời gian ngắn, cơ thể có thể thích nghi khá tốt.
Nhưng nếu tình trạng thiếu năng lượng kéo dài, bác có thể cảm thấy mệt, giảm khả năng vận động và giảm sức chịu đựng.
Điều này thường gặp ở người ăn uống kém, chán ăn, bị bệnh kéo dài hoặc có vấn đề làm ảnh hưởng đến hấp thu dinh dưỡng.
Đó cũng là một trong những lý do mệt mỏi và sụt cân có thể xuất hiện cùng nhau.
8. Vì sao thiếu máu khiến chúng ta mệt?
Hồng cầu mang hemoglobin, giúp vận chuyển oxy từ phổi đến các mô.
Khi bị thiếu máu, khả năng vận chuyển oxy của máu có thể giảm.
Cơ thể sẽ cố gắng bù trừ bằng cách tăng hoạt động của tim và điều chỉnh phân phối máu.
Bác có thể cảm thấy mệt, giảm khả năng gắng sức, chóng mặt hoặc khó thở khi hoạt động.
Một số người còn có hồi hộp hoặc tim đập nhanh.
Nhưng thiếu máu không phải là một bệnh duy nhất.
Có thể có nhiều nguyên nhân gây thiếu máu, chẳng hạn thiếu sắt, mất máu, bệnh mạn tính, thiếu vitamin, bệnh lý tủy xương hoặc nhiều nguyên nhân khác.
Vì vậy, phát hiện hemoglobin thấp mới chỉ là bước đầu.
Điều quan trọng tiếp theo là tìm nguyên nhân của thiếu máu.
9. Vì sao nhiễm trùng khiến chúng ta mệt?
Khi bị nhiễm trùng, hệ miễn dịch được kích hoạt.
Cơ thể phải huy động nhiều nguồn lực để nhận diện và kiểm soát tác nhân gây bệnh.
Các chất trung gian viêm có thể tác động đến não và nhiều cơ quan khác, tạo ra những thay đổi về giấc ngủ, khẩu vị, nhiệt độ cơ thể, hoạt động và cảm giác.
Bác có thể thấy:
“Tôi không muốn làm gì cả.”
Đó là một phần của trạng thái bệnh lý được gọi là sickness behavior, trong đó cơ thể có xu hướng giảm hoạt động và dành nguồn lực cho đáp ứng với bệnh.
Vì vậy, khi bị cúm, viêm phổi hoặc một nhiễm trùng khác, cảm giác mệt có thể kéo dài ngay cả khi các triệu chứng chính đang dần giảm.
10. Vì sao viêm kéo dài có thể gây mệt?
Viêm không chỉ xảy ra ở nơi đang bị tổn thương.
Các chất trung gian viêm có thể tác động đến nhiều hệ thống trong cơ thể.
Khi tình trạng viêm kéo dài, người bệnh có thể xuất hiện mệt mỏi, giảm cảm giác ngon miệng, rối loạn giấc ngủ và giảm khả năng hoạt động.
Đây là một trong những lý do các bệnh viêm mạn tính có thể khiến người bệnh cảm thấy “lúc nào cũng thiếu năng lượng”.
Tuy nhiên, mệt do viêm không phải lúc nào cũng có thể nhận biết chỉ bằng cảm giác.
Bác sĩ cần dựa vào bệnh sử, khám và các xét nghiệm phù hợp để tìm nguyên nhân.
11. Vì sao stress có thể khiến chúng ta mệt?
Cơ thể và tâm trí không phải hai hệ thống hoàn toàn tách biệt.
Khi căng thẳng kéo dài, hệ thần kinh và các hệ thống hormone liên quan đến đáp ứng stress liên tục phải hoạt động.
Stress cũng có thể làm bác khó ngủ, ngủ không sâu, ăn uống thất thường hoặc giảm vận động.
Tất cả những yếu tố này đều có thể góp phần gây mệt.
Một người có thể bước vào vòng xoắn:
stress → ngủ kém → mệt → giảm khả năng làm việc → càng stress → càng khó ngủ.
Vì vậy, xử lý stress và cải thiện giấc ngủ đôi khi là một phần quan trọng trong việc cải thiện mệt mỏi.
Nhưng cũng cần tránh một sai lầm ngược lại: quy mọi tình trạng mệt kéo dài cho stress mà chưa xem xét các nguyên nhân thực thể.
12. Vì sao trầm cảm có thể biểu hiện bằng mệt mỏi?
Không phải người bị trầm cảm lúc nào cũng cảm thấy buồn rõ rệt.
Một số người biểu hiện nổi bật bằng mất hứng thú, giảm động lực, khó tập trung, rối loạn giấc ngủ và cảm giác kiệt sức.
Mệt mỏi có thể khiến người bệnh giảm hoạt động, từ đó càng làm sức khỏe thể chất và tinh thần suy giảm.
Đây là lý do khi đánh giá mệt kéo dài, bác sĩ có thể hỏi về giấc ngủ, tâm trạng, hứng thú với các hoạt động trước đây và những thay đổi trong sinh hoạt.
Điều này không có nghĩa “mệt là do tâm lý”.
Nó có nghĩa rằng sức khỏe thể chất và tinh thần cùng có thể góp phần tạo ra cảm giác mệt.
13. Vì sao một số bệnh nội tiết gây mệt?
Nhiều hormone tham gia điều chỉnh chuyển hóa và hoạt động của cơ thể.
Khi hệ thống hormone bị rối loạn, cơ thể có thể thay đổi mức sử dụng năng lượng, nhịp tim, nhiệt độ, giấc ngủ và hoạt động của các cơ quan.
Ví dụ, suy giáp có thể gây mệt, chậm chạp, lạnh, tăng cân hoặc táo bón.
Ngược lại, cường giáp có thể gây mệt dù chuyển hóa tăng, thường đi kèm hồi hộp, tim nhanh, run tay, nóng bức hoặc sụt cân.
Rối loạn đường huyết cũng có thể gây mệt, đặc biệt khi glucose máu quá cao hoặc quá thấp.
Vì vậy, mệt kéo dài đôi khi là lý do để bác sĩ kiểm tra một số vấn đề nội tiết và chuyển hóa.
14. Vì sao bệnh tim hoặc bệnh phổi có thể khiến chúng ta mệt?
Cơ thể hoạt động nhờ sự phối hợp giữa tim, phổi, máu và các mô.
Phổi đưa oxy vào máu.
Tim đưa máu giàu oxy đến các mô.
Nếu một trong những hệ thống này hoạt động không hiệu quả, khả năng đáp ứng nhu cầu của cơ thể khi vận động có thể giảm.
Người bệnh có thể cảm thấy mệt nhanh hơn trước.
Đôi khi mệt xuất hiện trước cả khi người bệnh nhận ra mình đang khó thở rõ rệt.
Ví dụ, một người trước đây có thể đi bộ vài tầng cầu thang nhưng gần đây phải dừng lại vì quá mệt hoặc hụt hơi.
Đây là một thay đổi đáng chú ý.
Mệt khi gắng sức cần được đặt trong bối cảnh tuổi, thể trạng và bệnh nền thay vì chỉ được giải thích là “do ít vận động”.
15. Vì sao bệnh mạn tính có thể khiến chúng ta mệt kéo dài?
Các bệnh mạn tính thường không chỉ ảnh hưởng đến một cơ quan.
Bệnh thận mạn, bệnh gan, bệnh phổi mạn tính, suy tim, bệnh tự miễn và nhiều bệnh khác có thể gây ra những thay đổi lâu dài trong chuyển hóa, viêm, giấc ngủ, dinh dưỡng và khả năng vận động.
Khi nhiều yếu tố cùng tồn tại, cảm giác mệt có thể trở thành một triệu chứng dai dẳng.
Đây là lý do điều trị mệt mỏi hiệu quả thường không đơn giản là tìm một viên thuốc “bổ”.
Cần tìm và xử lý những nguyên nhân đang duy trì tình trạng đó.
16. Vì sao ung thư có thể gây mệt mỏi?
Mệt mỏi là một triệu chứng khá thường gặp ở người bệnh ung thư.
Có thể có nhiều cơ chế cùng tham gia.
Bản thân ung thư có thể gây viêm và thay đổi chuyển hóa.
Người bệnh có thể ăn uống kém, sụt cân hoặc mất khối lượng cơ.
Đau, mất ngủ, lo âu và trầm cảm cũng có thể làm mệt tăng lên.
Ngoài ra, các phương pháp điều trị như hóa trị, xạ trị, một số thuốc điều trị đích và miễn dịch có thể gây mệt ở mức độ khác nhau.
Nếu người bệnh thiếu máu, nhiễm trùng, rối loạn điện giải, mất nước hoặc có bệnh lý tim phổi đi kèm, cảm giác mệt có thể tăng thêm.
Do đó, mệt ở người bệnh ung thư thường không có một nguyên nhân duy nhất.
17. Mệt ở người bệnh ung thư có phải luôn là ung thư tiến triển?
Không.
Đây là điều rất quan trọng.
Người bệnh ung thư có thể mệt vì:
thiếu máu;
tác dụng phụ của điều trị;
nhiễm trùng;
đau;
mất ngủ;
chán ăn;
suy dinh dưỡng;
mất khối lượng cơ;
mất nước;
rối loạn điện giải;
bệnh tim hoặc phổi đi kèm;
vấn đề tâm lý;
hoặc bản thân bệnh ung thư.
Vì vậy, khi người bệnh đang điều trị ung thư nói rằng “dạo này tôi mệt hơn”, bác sĩ không nên chỉ hỏi bệnh có tiến triển hay không.
Cần tìm hiểu mệt tăng từ khi nào, mức độ ra sao, có triệu chứng mới nào không và có nguyên nhân có thể điều chỉnh được hay không.
Trong nhiều trường hợp, xử lý một nguyên nhân đi kèm như thiếu máu, mất nước, đau hoặc rối loạn giấc ngủ có thể giúp người bệnh cảm thấy tốt hơn đáng kể.
18. Vì sao mệt và yếu cơ không hoàn toàn giống nhau?
Hai cảm giác này thường bị gọi chung là “mệt”, nhưng về mặt lâm sàng có thể khác nhau.
Yếu cơ là giảm khả năng tạo lực của cơ.
Ví dụ, trước đây bác có thể đứng dậy khỏi ghế dễ dàng nhưng nay không thể đứng lên nếu không chống tay.
Mệt mỏi lại có thể là cảm giác thiếu năng lượng hoặc không đủ sức để tiếp tục hoạt động dù sức cơ thực sự chưa giảm tương ứng.
Một người có thể cảm thấy “không muốn đi bộ” vì quá mệt nhưng khi khám sức cơ vẫn tương đối bình thường.
Phân biệt hai trạng thái này giúp bác sĩ tìm nguyên nhân chính xác hơn.
19. Vì sao mệt có thể thay đổi theo từng ngày?
Cơ thể không hoạt động giống nhau mỗi ngày.
Giấc ngủ, mức độ vận động, lượng ăn uống, stress, công việc, bệnh lý và nhiều yếu tố khác đều thay đổi.
Vì vậy, một ngày mệt hơn bình thường chưa chắc là dấu hiệu của bệnh.
Điều đáng chú ý hơn là xu hướng kéo dài.
Nếu trước đây bác có thể làm một công việc bình thường nhưng trong vài tuần gần đây ngày càng phải nghỉ nhiều hơn, đó là một thông tin quan trọng.
Một cách rất đơn giản để nhận biết là so sánh với chính mình:
“Một tháng trước tôi làm được gì mà bây giờ không làm được?”
Khả năng hoạt động đôi khi phản ánh sự thay đổi sức khỏe tốt hơn một con số đơn lẻ.
20. Mệt mỏi có phải cứ nghỉ là hết?
Nếu nguyên nhân là thiếu ngủ hoặc hoạt động quá sức, nghỉ ngơi thường giúp cải thiện.
Nhưng nếu nguyên nhân là thiếu máu, nhiễm trùng, bệnh tuyến giáp, bệnh tim phổi, suy dinh dưỡng, tác dụng phụ của thuốc hoặc một bệnh lý mạn tính, chỉ nghỉ ngơi có thể không đủ.
Đây là điểm cần nhớ:
Nghỉ ngơi giúp cơ thể hồi phục, nhưng không phải lúc nào cũng điều trị được nguyên nhân gây mệt.
Nếu bác đã ngủ nghỉ hợp lý mà tình trạng mệt vẫn kéo dài hoặc ngày càng nặng, nên tìm nguyên nhân thay vì chỉ cố gắng chịu đựng.
21. Có nên uống thuốc bổ khi thấy mệt?
Không nên mặc định rằng mệt đồng nghĩa với thiếu vitamin hoặc “thiếu chất”.
Nếu bác thiếu sắt, vitamin B12, folate hoặc một chất dinh dưỡng cụ thể, bổ sung đúng chất có thể hữu ích.
Nhưng nếu nguyên nhân là thiếu ngủ, nhiễm trùng, suy giáp, thiếu máu do mất máu, bệnh tim phổi, tác dụng phụ của thuốc hoặc một bệnh lý khác, thuốc bổ không giải quyết được nguyên nhân.
Thậm chí, bổ sung một số chất khi không thiếu có thể không mang lại lợi ích và đôi khi còn gây tác dụng không mong muốn.
Vì vậy, câu hỏi nên là:
“Tôi mệt vì thiếu gì hoặc vì vấn đề gì?”
chứ không chỉ:
“Tôi nên uống thuốc bổ nào?”
22. Khi nào mệt mỏi trở thành một tín hiệu cảnh báo?
Một ngày mệt sau khi làm việc nhiều thường không đáng lo.
Nhưng bác nên chú ý nếu mệt:
kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần;
ngày càng tăng;
không cải thiện dù đã ngủ nghỉ hợp lý;
ảnh hưởng đến công việc hoặc sinh hoạt;
xuất hiện cùng sụt cân không chủ ý;
đi kèm sốt kéo dài;
đi kèm đau kéo dài;
kèm khó thở hoặc giảm khả năng gắng sức;
kèm tim đập nhanh hoặc hồi hộp;
kèm chóng mặt hoặc ngất;
kèm da hoặc niêm mạc nhợt;
kèm chán ăn kéo dài;
kèm nôn hoặc tiêu chảy kéo dài;
kèm thay đổi tâm trạng rõ rệt;
hoặc xuất hiện sau khi bắt đầu một loại thuốc hay phương pháp điều trị mới.
Đặc biệt, mệt kèm đau ngực, khó thở nhiều, ngất, lú lẫn, yếu liệt đột ngột, chảy máu bất thường hoặc tình trạng xấu đi nhanh cần được đánh giá y tế sớm.
23. Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân gây mệt như thế nào?
Không có một xét nghiệm duy nhất có thể tìm ra nguyên nhân của mọi trường hợp mệt mỏi.
Bác sĩ thường bắt đầu bằng những câu hỏi rất cơ bản:
Mệt bắt đầu từ khi nào?
Mệt cả ngày hay chỉ khi vận động?
Ngủ có tốt không?
Ăn uống thế nào?
Có sụt cân không?
Có sốt, đau, ho, khó thở hoặc triệu chứng tiêu hóa không?
Có thuốc mới không?
Có bệnh nền gì không?
Khả năng hoạt động đã thay đổi thế nào?
Sau đó, tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định công thức máu, đường huyết, chức năng gan thận, điện giải, xét nghiệm tuyến giáp hoặc những xét nghiệm khác.
Không phải ai mệt cũng cần làm một danh sách xét nghiệm thật dài.
Xét nghiệm nên được lựa chọn dựa trên những gì bác sĩ nghi ngờ sau khi khai thác bệnh sử và khám.
24. Cơ thể đang nói gì khi chúng ta mệt?
Mệt mỏi có thể là một thông điệp rất bình thường:
“Tôi cần nghỉ ngơi.”
Nhưng đôi khi nó lại là một thông điệp khác:
“Tôi đang thiếu ngủ.”
“Tôi không nhận đủ năng lượng.”
“Tôi đang mất nước.”
“Tôi đang phải chống lại một tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng.”
“Khả năng vận chuyển oxy của tôi đang có vấn đề.”
Hoặc:
“Có một thay đổi trong cơ thể mà chúng ta cần tìm nguyên nhân.”
Đó là lý do không nên xem mệt mỏi đơn giản là một cảm giác phải chịu đựng.
Nhưng cũng không nên sợ hãi trước mỗi ngày mệt mỏi.
Một cơ thể khỏe mạnh vẫn có những ngày mệt.
Điều đáng chú ý là mệt không tương xứng, mệt kéo dài, mệt ngày càng tăng hoặc mệt đi kèm những thay đổi khác của cơ thể.
Hãy nhìn vào sự thay đổi so với chính mình.
Nếu trước đây bác có thể đi bộ 30 phút mà không vấn đề gì, nay chỉ đi vài phút đã phải dừng lại, đó là một tín hiệu.
Nếu trước đây bác ngủ dậy thấy khỏe, nay ngủ đủ nhưng vẫn kiệt sức trong nhiều tuần, đó cũng là một tín hiệu.
Cơ thể không nhất thiết phải đau mới lên tiếng.
Đôi khi, một cảm giác “không còn sức như trước” chính là cách cơ thể báo rằng có điều gì đó đã thay đổi.
Điều quan trọng nhất cần nhớ
Mệt mỏi là một tín hiệu rất phổ biến của cơ thể và không phải lúc nào cũng là bệnh.
Mệt sau khi vận động nhiều, thiếu ngủ hoặc một ngày làm việc căng thẳng thường có thể cải thiện khi nghỉ ngơi và phục hồi.
Nhưng mệt kéo dài có thể liên quan đến rất nhiều nguyên nhân: thiếu ngủ, mất nước, thiếu năng lượng, suy dinh dưỡng, thiếu máu, nhiễm trùng, viêm, bệnh tuyến giáp, rối loạn chuyển hóa, bệnh tim phổi, bệnh mạn tính, thuốc và các vấn đề tâm lý.
Mệt và yếu cơ không hoàn toàn giống nhau. Phân biệt hai trạng thái này giúp tìm nguyên nhân chính xác hơn.
Ở người bệnh ung thư, mệt mỏi có thể do bệnh, nhưng cũng có thể do thiếu máu, suy dinh dưỡng, mất nước, nhiễm trùng, đau, mất ngủ, tác dụng phụ của điều trị hoặc nhiều nguyên nhân khác.
Vì vậy, mệt không đồng nghĩa với ung thư tiến triển.
Điều đáng quan tâm nhất là sự thay đổi so với trạng thái trước đây:
mệt kéo dài, mệt tăng dần, mệt không tương xứng với hoạt động hoặc mệt kèm những triệu chứng khác cần được tìm nguyên nhân.
Khi nào bác nên đi khám?
Bác nên đi khám nếu tình trạng mệt kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần, ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, không cải thiện dù đã ngủ nghỉ hợp lý hoặc ngày càng nặng hơn.
Bác càng nên đi khám nếu mệt đi kèm sụt cân không chủ ý, sốt kéo dài, chán ăn, đau kéo dài, khó thở, tim đập nhanh, chóng mặt, ngất, da niêm mạc nhợt, nôn hoặc tiêu chảy kéo dài.
Nếu bác đang điều trị ung thư, hãy thông báo cho bác sĩ khi mức độ mệt thay đổi rõ rệt so với trước, đặc biệt nếu xuất hiện cùng các triệu chứng mới. Bác sĩ có thể tìm những nguyên nhân có thể điều chỉnh được thay vì mặc định rằng đó chỉ là diễn biến của ung thư.
Nếu mệt kèm đau ngực, khó thở nhiều, ngất, lú lẫn, yếu liệt đột ngột, chảy máu bất thường hoặc tình trạng xấu đi nhanh, bác cần được đánh giá y tế khẩn cấp.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Vì sao chúng ta chán ăn?
Tài liệu tham khảo
- Guyton AC, Hall JE. Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Elsevier. 2021.
- Barrett KE, Barman SM, Brooks HL, Yuan JXJ. Ganong's Review of Medical Physiology. McGraw-Hill. 2019.
- Kumar V, Abbas AK, Aster JC. Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease. Elsevier. 2020.
- Aaronson LS, Teel CS, Cassmeyer V, et al. Defining and measuring fatigue. Image: Journal of Nursing Scholarship. 1999.
- Cella D, Davis K, Breitbart W, Curt G. Cancer-related fatigue: prevalence of proposed diagnostic criteria in a United States sample of cancer survivors. Journal of Clinical Oncology. 2001.
- Bower JE. Cancer-related fatigue: mechanisms, risk factors, and treatments. Nature Reviews Clinical Oncology. 2014.
- Berger AM, Mitchell SA. Modifying cancer-related fatigue by optimizing sleep quality. Journal of the National Comprehensive Cancer Network. 2008.
- Mustian KM, Alfano CM, Heckler C, et al. Comparison of pharmaceutical, psychological, and exercise treatments for cancer-related fatigue: a meta-analysis. JAMA Oncology. 2017.
- Cederholm T, Jensen GL, Correia MITD, et al. GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition. Clinical Nutrition. 2019.
- NCI. Cancer Fatigue. National Cancer Institute. 2024.
- NICE. Suspected cancer: recognition and referral. National Institute for Health and Care Excellence. 2021.