Hiểu đúng về ung thư - Hóa trị có phải là lựa chọn cuối cùng không?
Rất nhiều bác khi nghe bác sĩ thông báo sẽ bắt đầu hóa trị đều có chung một phản ứng là im lặng, lo lắng hoặc hỏi ngay: "Có phải bệnh của tôi đã quá nặng rồi nên mới phải hóa trị?" Thậm chí, không ít người còn từ chối điều trị trong những ngày đầu chỉ vì nghĩ rằng hóa trị là "bước cuối cùng", chỉ dành cho người không còn cách nào khác. Quan niệm này đã tồn tại từ rất lâu và vẫn còn khá phổ biến trong cộng đồng. Tuy nhiên, với những hiểu biết hiện nay về điều trị ung thư, đây là một nhận định chưa chính xác.
Hóa trị là một trong những phương pháp điều trị nền tảng của ung thư hiện đại. Trong nhiều trường hợp, hóa trị được chỉ định ngay từ giai đoạn sớm của bệnh, khi mục tiêu điều trị là chữa khỏi hoặc giảm tối đa nguy cơ tái phát. Ngược lại, cũng có những trường hợp ung thư giai đoạn muộn nhưng hoàn toàn không cần hóa trị mà lại được điều trị bằng thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch, nội tiết hoặc các phương pháp khác. Vì vậy, việc bác sĩ chỉ định hóa trị không phản ánh bệnh đang ở giai đoạn nào mà phản ánh đây là phương pháp phù hợp nhất với đặc điểm của từng loại ung thư.
Hóa trị là gì?
Hóa trị là phương pháp điều trị bằng các thuốc có khả năng tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của tế bào ung thư. Khác với phẫu thuật chỉ tác động lên một vị trí cụ thể và xạ trị chỉ điều trị vùng được chiếu tia, thuốc hóa trị đi theo dòng máu đến hầu hết các cơ quan trong cơ thể. Vì vậy, hóa trị được xếp vào nhóm điều trị toàn thân.
Mỗi loại thuốc hóa trị có cơ chế hoạt động khác nhau. Có thuốc làm tế bào ung thư không thể nhân đôi ADN. Có thuốc ngăn tế bào phân chia. Có thuốc gây tổn thương khiến tế bào ung thư chết theo chương trình. Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ thường phối hợp nhiều loại thuốc trong một phác đồ nhằm tăng hiệu quả điều trị và hạn chế hiện tượng kháng thuốc.
Điều quan trọng là hóa trị không phải là một loại thuốc duy nhất mà là cả một nhóm rất lớn gồm hàng chục loại thuốc khác nhau được lựa chọn tùy theo từng bệnh.
Hóa trị được sử dụng ở nhiều giai đoạn khác nhau của bệnh
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là hóa trị chỉ dành cho ung thư giai đoạn cuối. Thực tế, hóa trị có thể xuất hiện ở gần như mọi giai đoạn của quá trình điều trị.
Ở nhiều trường hợp ung thư đại tràng, ung thư dạ dày, ung thư vú hoặc ung thư phổi giai đoạn sớm, người bệnh được phẫu thuật trước rồi hóa trị sau mổ. Đây được gọi là hóa trị bổ trợ. Mục tiêu là tiêu diệt những tế bào ung thư rất nhỏ còn sót lại mà mắt thường hoặc các phương tiện chẩn đoán hình ảnh chưa phát hiện được. Nhờ đó, nguy cơ tái phát có thể giảm xuống và tiên lượng lâu dài được cải thiện.
Ngược lại, ở một số trường hợp khác, bác sĩ lựa chọn hóa trị trước khi phẫu thuật. Đây được gọi là hóa trị tân bổ trợ. Mục tiêu là làm khối u nhỏ lại để cuộc mổ thuận lợi hơn hoặc tăng khả năng bảo tồn cơ quan. Trong ung thư vú hoặc ung thư trực tràng, chiến lược này hiện nay được áp dụng khá phổ biến.
Khi ung thư đã lan rộng hoặc di căn, hóa trị vẫn có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát bệnh, giảm triệu chứng, kéo dài thời gian sống và duy trì chất lượng cuộc sống. Điều đó không có nghĩa hóa trị lúc này là "lựa chọn cuối cùng", mà đơn giản đây là phương pháp phù hợp với giai đoạn hiện tại của bệnh.
Có nhiều trường hợp không cần hóa trị
Nếu hóa trị là lựa chọn cuối cùng thì gần như tất cả người bệnh ung thư đều sẽ phải trải qua phương pháp này. Thực tế hoàn toàn không phải như vậy.
Ngày nay, nhờ sự phát triển của y học chính xác, nhiều bệnh nhân ung thư được điều trị bằng các phương pháp khác ngay từ đầu.
Ví dụ, nhiều người mắc ung thư phổi có đột biến EGFR được điều trị bằng thuốc nhắm trúng đích sau phẫu thuật mà không cần hóa trị trong một số tình huống phù hợp với hướng dẫn điều trị. Một số người mắc ung thư vú phụ thuộc nội tiết chủ yếu điều trị bằng thuốc nội tiết. Một số bệnh nhân có biểu hiện PD-L1 rất cao có thể được điều trị bằng liệu pháp miễn dịch trong những chỉ định cụ thể. Ngược lại, cũng có nhiều loại ung thư mà hóa trị vẫn là nền tảng điều trị quan trọng nhất.
Điều này cho thấy lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào bản chất sinh học của khối u chứ không phụ thuộc vào việc phương pháp đó "mới" hay "cũ".
Vì sao hóa trị thường khiến nhiều người sợ?
Một phần nguyên nhân xuất phát từ những tác dụng không mong muốn của thuốc hóa trị. Trong quá khứ, khi các thuốc hỗ trợ chưa phát triển, người bệnh thường bị buồn nôn nhiều, nôn kéo dài, giảm bạch cầu nặng hoặc rụng tóc rõ rệt. Những hình ảnh này khiến nhiều người hình thành tâm lý e ngại hóa trị.
Tuy nhiên, trong nhiều năm gần đây, việc kiểm soát tác dụng phụ đã tiến bộ đáng kể. Hiện nay có nhiều thuốc chống nôn rất hiệu quả, thuốc kích thích tủy xương giúp giảm nguy cơ giảm bạch cầu, các biện pháp phòng ngừa nhiễm khuẩn, cùng với chăm sóc dinh dưỡng và hỗ trợ toàn diện giúp người bệnh vượt qua quá trình điều trị thuận lợi hơn trước rất nhiều.
Bên cạnh đó, không phải tất cả các thuốc hóa trị đều gây rụng tóc hoặc buồn nôn giống nhau. Mỗi phác đồ có mức độ tác dụng phụ khác nhau và mỗi người cũng đáp ứng khác nhau với điều trị.
Hóa trị không phải dấu hiệu của sự thất bại
Một số bác cho rằng nếu bác sĩ đề nghị hóa trị thì có nghĩa những phương pháp khác đã thất bại. Đây cũng là một hiểu lầm khá phổ biến.
Trong nhiều bệnh ung thư, hóa trị chính là phương pháp điều trị đầu tiên được lựa chọn theo các hướng dẫn quốc tế. Điều này không phải vì bệnh quá nặng mà vì các nghiên cứu đã chứng minh đây là phương pháp mang lại hiệu quả tốt nhất cho loại ung thư đó ở giai đoạn đó.
Ví dụ, trong nhiều trường hợp ung thư tinh hoàn, ung thư hạch hoặc một số bệnh bạch cầu, hóa trị đóng vai trò trung tâm và đã giúp cải thiện đáng kể tỷ lệ sống của người bệnh trong nhiều thập kỷ qua. Nếu từ chối hóa trị chỉ vì nghĩ rằng đây là "lựa chọn cuối cùng", người bệnh có thể bỏ lỡ cơ hội điều trị hiệu quả.
Khi nào hóa trị không còn là lựa chọn phù hợp?
Điều này cũng rất quan trọng để hiểu đúng.
Không phải lúc nào hóa trị cũng mang lại lợi ích. Nếu người bệnh có thể trạng quá yếu, mắc nhiều bệnh lý nặng kèm theo hoặc khối u không còn đáp ứng với các thuốc hóa trị đã sử dụng, bác sĩ có thể chuyển sang phương pháp điều trị khác hoặc tập trung vào chăm sóc giảm nhẹ nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống.
Trong những trường hợp này, việc không tiếp tục hóa trị không đồng nghĩa với việc bác sĩ "bỏ cuộc", mà là lựa chọn phương án mang lại nhiều lợi ích hơn và ít gánh nặng hơn cho người bệnh.
Người bệnh nên nhìn nhận hóa trị như thế nào?
Thay vì xem hóa trị là dấu hiệu của bệnh nặng, bác nên coi đây là một công cụ điều trị giống như phẫu thuật, xạ trị hay thuốc nhắm trúng đích. Mỗi công cụ có ưu điểm, hạn chế và chỉ định riêng. Không có phương pháp nào phù hợp cho tất cả mọi người.
Điều quan trọng nhất là hiểu rõ mục tiêu điều trị của mình. Bác nên trao đổi với bác sĩ xem hóa trị được chỉ định nhằm mục đích chữa khỏi bệnh, giảm nguy cơ tái phát hay kiểm soát bệnh lâu dài. Khi hiểu được mục tiêu đó, người bệnh sẽ dễ phối hợp điều trị hơn và có cái nhìn tích cực hơn về quá trình điều trị.
Kết luận
Hóa trị không phải là lựa chọn cuối cùng trong điều trị ung thư. Đây là một trong những phương pháp điều trị tiêu chuẩn đã được sử dụng và nghiên cứu trong nhiều thập kỷ. Hóa trị có thể được chỉ định ở giai đoạn rất sớm của bệnh, sau phẫu thuật, trước phẫu thuật hoặc ở giai đoạn tiến triển tùy theo từng loại ung thư và từng mục tiêu điều trị. Quyết định sử dụng hóa trị không phản ánh mức độ tuyệt vọng của bệnh mà phản ánh lựa chọn điều trị phù hợp nhất dựa trên bằng chứng khoa học và đặc điểm của từng người bệnh.
Điều cần nhớ:
✓ Hóa trị không phải chỉ dành cho ung thư giai đoạn cuối.
✓ Nhiều người bệnh được hóa trị với mục tiêu chữa khỏi hoặc giảm nguy cơ tái phát.
✓ Không phải tất cả người mắc ung thư đều cần hóa trị.
✓ Việc chỉ định hóa trị phụ thuộc vào loại ung thư, giai đoạn bệnh và đặc điểm sinh học của khối u.
✓ Bác nên trao đổi với bác sĩ để hiểu rõ mục tiêu của hóa trị trong trường hợp của mình.
Mời bác đọc tiếp bài viết: Có phải rụng tóc nghĩa là thuốc đang có tác dụng?
Tài liệu tham khảo
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Principles of Systemic Therapy. Version 2026.
ESMO Clinical Practice Guidelines Committee. Principles of Medical Oncology. Cập nhật 2025.
ASCO Educational Book. Systemic Therapy for Solid Tumors. Cập nhật 2025.
DeVita, Hellman, and Rosenberg's Cancer: Principles & Practice of Oncology. 12th Edition.
UpToDate. Principles of Cytotoxic Chemotherapy for Solid Tumors. Cập nhật 2026.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Mỗi người bệnh có tình trạng khác nhau và cần được tư vấn trực tiếp bởi nhân viên y tế.