Hiểu đúng về ung thư - Không có nguyên nhân nào gây ung thư cho tất cả mọi người
Có lẽ bác đã từng nghe những câu nói như: "Ông ấy bị ung thư vì hút thuốc", "Bà ấy bị ung thư vì ăn nhiều đồ nướng", hoặc "Chắc là do môi trường ô nhiễm". Ngược lại, cũng không ít người thắc mắc rằng mình sống rất lành mạnh, không hút thuốc, không uống rượu, ăn uống điều độ mà vẫn mắc ung thư. Những câu chuyện như vậy khiến nhiều người cố gắng tìm một nguyên nhân duy nhất để giải thích cho mọi trường hợp ung thư.
Thực tế, điều này không đúng. Cho đến nay, y học chưa tìm thấy một nguyên nhân nào có thể giải thích tất cả các trường hợp ung thư. Mỗi người bệnh là một câu chuyện khác nhau. Cùng mắc một loại ung thư nhưng con đường dẫn đến bệnh có thể hoàn toàn khác nhau. Hiểu được điều này sẽ giúp bác nhìn nhận ung thư một cách khách quan hơn, tránh tự trách bản thân hoặc đổ lỗi cho một yếu tố nào đó mà bỏ qua bức tranh toàn cảnh.
Ung thư không phải là bệnh do một nguyên nhân duy nhất
Trong y học, có những bệnh có nguyên nhân rất rõ ràng. Ví dụ, bệnh lao do vi khuẩn lao gây ra. Bệnh sốt xuất huyết do virus Dengue lây truyền qua muỗi. Khi xác định được tác nhân gây bệnh, việc phòng ngừa và điều trị thường sẽ tập trung vào chính tác nhân đó.
Ung thư lại hoàn toàn khác. Đây không phải là bệnh do một loại vi khuẩn, virus hay hóa chất duy nhất gây nên. Ung thư hình thành khi tế bào tích lũy nhiều đột biến trong vật chất di truyền và dần mất khả năng kiểm soát sự phát triển. Quá trình này có thể kéo dài hàng chục năm và chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố cùng lúc.
Có người mắc bệnh chủ yếu do hút thuốc lá trong nhiều năm. Có người liên quan đến nhiễm virus. Có người mang đột biến gen di truyền từ gia đình. Cũng có nhiều trường hợp không xác định được một nguyên nhân nổi bật nào dù đã đánh giá rất kỹ. Điều này phản ánh đúng bản chất phức tạp của ung thư chứ không phải do y học chưa tìm hiểu đầy đủ.
Cùng một yếu tố nguy cơ nhưng kết quả ở mỗi người có thể khác nhau
Một câu hỏi rất thường gặp là vì sao hai người cùng hút thuốc nhiều năm nhưng chỉ một người mắc ung thư phổi.
Điều này xảy ra vì mỗi cơ thể đều có khả năng bảo vệ khác nhau. Khi các chất gây ung thư xâm nhập, cơ thể sẽ kích hoạt nhiều hệ thống để sửa chữa ADN bị tổn thương, loại bỏ tế bào bất thường và huy động hệ miễn dịch tiêu diệt những tế bào có nguy cơ trở thành ung thư.
Ở một số người, các cơ chế này hoạt động rất hiệu quả nên tổn thương được khắc phục trước khi tích lũy thành bệnh. Ở những người khác, do yếu tố di truyền, tuổi tác hoặc nhiều tác động khác, khả năng sửa chữa giảm dần khiến đột biến tích lũy nhanh hơn. Vì vậy, cùng tiếp xúc với một yếu tố nguy cơ nhưng kết quả cuối cùng vẫn có thể khác nhau.
Điều này cũng giống như việc hai ngôi nhà cùng trải qua một cơn mưa lớn. Nếu mái nhà còn chắc chắn thì nước sẽ không thấm vào trong. Nếu mái đã có nhiều vết nứt từ trước thì chỉ cần một trận mưa vừa phải cũng có thể gây dột. Không phải cơn mưa khác nhau mà chính khả năng chống chịu của mỗi ngôi nhà khác nhau.
Một loại ung thư cũng có thể hình thành theo nhiều con đường khác nhau
Ngay cả khi cùng mắc một loại ung thư, nguyên nhân hình thành cũng không giống nhau.
Lấy ung thư phổi làm ví dụ. Ở người hút thuốc lá, bệnh thường liên quan đến tổn thương ADN kéo dài do các chất độc trong khói thuốc. Trong khi đó, ở người chưa từng hút thuốc, đặc biệt là phụ nữ châu Á, ung thư phổi lại thường liên quan đến các đột biến gen như EGFR hoặc ALK. Những đột biến này giúp tế bào phát triển bất thường dù không có tiền sử hút thuốc.
Tương tự, ung thư gan có thể liên quan đến viêm gan B, viêm gan C, xơ gan do rượu, gan nhiễm mỡ hoặc nhiều nguyên nhân khác. Ung thư dạ dày có thể liên quan đến nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, chế độ ăn nhiều muối hoặc các yếu tố di truyền. Điều này cho thấy cùng một đích đến nhưng con đường đi đến có thể rất khác nhau.
Không phải ai có yếu tố nguy cơ cũng sẽ mắc ung thư
Một trong những hiểu lầm phổ biến là nếu có một yếu tố nguy cơ thì chắc chắn sẽ mắc ung thư.
Thực tế, khái niệm "yếu tố nguy cơ" chỉ có nghĩa là khả năng mắc bệnh cao hơn so với người không có yếu tố đó. Nó không phải là lời khẳng định rằng bệnh chắc chắn sẽ xảy ra.
Ví dụ, phần lớn người hút thuốc sẽ không mắc ung thư phổi trong suốt cuộc đời. Ngược lại, vẫn có một tỷ lệ nhỏ người chưa từng hút thuốc lại được chẩn đoán mắc bệnh. Điều này không phủ nhận vai trò của thuốc lá mà chỉ cho thấy ung thư là kết quả của sự kết hợp giữa nhiều yếu tố khác nhau.
Chính vì vậy, bác cũng không nên quá chủ quan nếu bản thân không có yếu tố nguy cơ rõ ràng. Đồng thời, cũng không nên quá bi quan nếu mình thuộc nhóm nguy cơ cao. Điều quan trọng là hiểu rõ nguy cơ của bản thân để chủ động phòng ngừa và tầm soát khi cần thiết.
Nhiều trường hợp ung thư xảy ra do sự tích lũy của nhiều yếu tố nhỏ
Hiếm khi chỉ một yếu tố duy nhất đủ để làm tế bào trở thành ung thư. Thông thường, quá trình này giống như việc nhiều mảnh ghép dần được đặt vào đúng vị trí.
Một người có thể mang sẵn một số biến đổi di truyền làm khả năng sửa chữa ADN kém hơn bình thường. Trong nhiều năm, người đó tiếp tục hút thuốc, ít vận động, thừa cân và thường xuyên tiếp xúc với ô nhiễm không khí. Mỗi yếu tố chỉ góp một phần nhỏ nhưng khi cộng lại trong thời gian dài, nguy cơ mắc ung thư sẽ tăng lên đáng kể.
Ngược lại, nếu giảm bớt một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ, khả năng tích lũy tổn thương cũng sẽ giảm theo. Đây chính là cơ sở của các biện pháp phòng ngừa ung thư bằng thay đổi lối sống.
Có những trường hợp không tìm được nguyên nhân rõ ràng
Ngay cả với những tiến bộ của y học hiện đại, vẫn còn không ít trường hợp bác sĩ không thể xác định chính xác vì sao một người lại mắc ung thư.
Điều này không có nghĩa là bệnh xuất hiện vô cớ. Rất có thể những đột biến đã tích lũy từ nhiều năm trước do những yếu tố mà chúng ta chưa biết hoặc chưa thể đo lường được. Khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa môi trường, hệ miễn dịch, hệ vi sinh vật trong cơ thể và sự hình thành ung thư.
Vì vậy, nếu bác hoặc người thân được chẩn đoán mắc ung thư mà không có yếu tố nguy cơ rõ ràng thì cũng không nên quá băn khoăn tìm kiếm một nguyên nhân duy nhất. Trong nhiều trường hợp, điều đó đơn giản là chưa thể xác định được bằng các phương pháp hiện nay.
Đừng tự trách mình khi mắc ung thư
Sau khi biết mình mắc bệnh, nhiều người bắt đầu nhìn lại quá khứ và tự hỏi liệu mình đã làm sai điều gì. Có người cho rằng mình ăn uống chưa đủ tốt. Có người hối hận vì từng hút thuốc. Có người lại nghĩ mình làm việc quá căng thẳng nên mới mắc ung thư.
Nhìn nhận lại lối sống để thay đổi là điều tích cực. Tuy nhiên, tự trách bản thân thường không mang lại lợi ích. Phần lớn bệnh ung thư là kết quả của nhiều yếu tố tích lũy trong thời gian rất dài. Không phải tất cả đều nằm trong khả năng kiểm soát của mỗi người.
Điều quan trọng hơn là tập trung vào hiện tại. Duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ điều trị và tái khám đúng hẹn sẽ có ý nghĩa thiết thực hơn nhiều so với việc cố gắng tìm một nguyên nhân duy nhất trong quá khứ.
Điều cần nhớ
✓ Không có một nguyên nhân nào gây ung thư cho tất cả mọi người.
✓ Cùng một loại ung thư có thể hình thành từ nhiều con đường khác nhau.
✓ Yếu tố nguy cơ chỉ làm tăng khả năng mắc bệnh chứ không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ mắc ung thư.
✓ Ung thư thường là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động trong thời gian dài.
✓ Thay vì tìm một nguyên nhân duy nhất hoặc tự trách bản thân, bác nên tập trung vào việc kiểm soát những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi và tuân thủ theo dõi sức khỏe.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Bác sĩ chẩn đoán ung thư bằng cách nào?
Tài liệu tham khảo
World Health Organization. Cancer Fact Sheets. Cập nhật 2025.
International Agency for Research on Cancer. World Cancer Report. Phiên bản mới nhất.
Weinberg RA. The Biology of Cancer. 3rd Edition.
Robbins & Cotran. Pathologic Basis of Disease. 11th Edition.
UpToDate. Cancer development and carcinogenesis. Cập nhật 2026.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Mỗi người bệnh có tình trạng khác nhau và cần được tư vấn trực tiếp bởi nhân viên y tế.