Chuẩn bị trước phẫu thuật ung thư
Đối với nhiều người bệnh, quyết định phẫu thuật là một cột mốc quan trọng trong hành trình điều trị ung thư.
Bên cạnh hy vọng loại bỏ được khối u, không ít bác cảm thấy lo lắng trước ngày mổ. Nhiều câu hỏi thường xuất hiện như:
"Tôi cần chuẩn bị những gì trước khi nhập viện?"
"Có phải nhịn ăn từ tối hôm trước không?"
"Thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường có cần uống tiếp không?"
"Tôi có cần bồi bổ thật nhiều trước mổ không?"
"Nếu đang cảm cúm hoặc ho thì có phải hoãn phẫu thuật không?"
Thực tế, sự chuẩn bị tốt trước phẫu thuật không chỉ giúp cuộc mổ diễn ra thuận lợi mà còn góp phần giảm nguy cơ biến chứng, rút ngắn thời gian hồi phục và nâng cao hiệu quả điều trị.
Ngày nay, nhiều bệnh viện áp dụng chương trình tăng cường hồi phục sau phẫu thuật (Enhanced Recovery After Surgery – ERAS), trong đó việc chuẩn bị trước mổ là một phần rất quan trọng.
Vì sao cần chuẩn bị trước phẫu thuật?
Một cuộc phẫu thuật thành công không chỉ phụ thuộc vào tay nghề của bác sĩ mà còn phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe của người bệnh trước khi bước vào phòng mổ.
Người bệnh có dinh dưỡng tốt hơn thường hồi phục nhanh hơn.
Người bệnh kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết hoặc các bệnh lý tim phổi sẽ có nguy cơ biến chứng thấp hơn.
Ngược lại, nếu phẫu thuật khi cơ thể đang suy kiệt, nhiễm trùng hoặc các bệnh lý mạn tính chưa được kiểm soát, nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng, suy hô hấp hoặc các biến chứng khác sẽ tăng lên đáng kể.
Chính vì vậy, trước khi quyết định mổ, bác sĩ luôn đánh giá rất kỹ tình trạng toàn thân của người bệnh chứ không chỉ quan tâm đến khối u.
Đánh giá sức khỏe tổng quát trước mổ
Trước phẫu thuật, người bệnh thường được thực hiện nhiều xét nghiệm và thăm dò.
Điều này không phải vì bác sĩ muốn làm thêm nhiều xét nghiệm mà nhằm bảo đảm cuộc mổ được thực hiện trong điều kiện an toàn nhất.
Thông thường, bác sẽ được kiểm tra:
Công thức máu để đánh giá thiếu máu, số lượng bạch cầu và tiểu cầu.
Chức năng đông máu.
Chức năng gan, thận.
Điện giải đồ.
Đường huyết.
Điện tâm đồ.
Chụp X-quang tim phổi hoặc các thăm dò khác nếu cần.
Đối với những cuộc mổ lớn hoặc người bệnh có bệnh lý tim mạch, hô hấp, bác sĩ có thể chỉ định thêm siêu âm tim, đo chức năng hô hấp hoặc khám chuyên khoa tim mạch trước khi phẫu thuật.
Mục tiêu là phát hiện sớm những nguy cơ có thể làm tăng biến chứng trong và sau mổ để có kế hoạch xử trí phù hợp.
Đánh giá giai đoạn bệnh trước phẫu thuật
Không phải cứ phát hiện ung thư là sẽ được mổ ngay.
Trước khi quyết định phẫu thuật, bác sĩ cần xác định chính xác giai đoạn bệnh.
Điều này thường bao gồm các phương tiện chẩn đoán hình ảnh như CT, MRI, PET/CT hoặc siêu âm tùy từng loại ung thư.
Nếu phát hiện bệnh đã di căn xa hoặc khối u chưa thể cắt bỏ an toàn, chiến lược điều trị có thể thay đổi.
Trong một số trường hợp, người bệnh sẽ được hóa trị, xạ trị hoặc điều trị toàn thân trước để làm nhỏ khối u rồi mới tiến hành phẫu thuật.
Như vậy, việc đánh giá đầy đủ trước mổ giúp lựa chọn đúng thời điểm và đúng phương pháp điều trị, tránh những cuộc phẫu thuật không mang lại lợi ích.
Kiểm soát các bệnh lý mạn tính
Nhiều người bệnh ung thư đồng thời mắc các bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch hoặc bệnh phổi mạn tính.
Đây đều là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả phẫu thuật.
Ví dụ, đường huyết quá cao làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và chậm liền vết mổ.
Huyết áp không ổn định làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch trong quá trình gây mê.
Người bệnh COPD hoặc hen phế quản chưa được kiểm soát tốt có nguy cơ suy hô hấp hoặc viêm phổi sau mổ cao hơn.
Vì vậy, trước ngày phẫu thuật, bác sĩ sẽ phối hợp với các chuyên khoa liên quan để điều chỉnh thuốc và đưa các bệnh lý này về trạng thái ổn định nhất có thể.
Điều này không làm chậm quá trình điều trị mà giúp cuộc mổ an toàn hơn và tăng khả năng hồi phục sau mổ.
Chuẩn bị dinh dưỡng trước phẫu thuật
Dinh dưỡng tốt là một trong những yếu tố quan trọng giúp người bệnh hồi phục nhanh sau mổ.
Nhiều nghiên cứu cho thấy người bệnh bị suy dinh dưỡng có nguy cơ nhiễm trùng vết mổ, chậm liền vết thương, nằm viện lâu hơn và tăng nguy cơ biến chứng sau phẫu thuật.
Vì vậy, trước mổ, bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng dinh dưỡng của người bệnh thông qua cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI), mức độ sụt cân gần đây, xét nghiệm albumin và một số thang điểm đánh giá nguy cơ suy dinh dưỡng.
Nếu người bệnh vẫn ăn uống được, bác sĩ thường khuyến khích duy trì chế độ ăn cân đối, giàu năng lượng và giàu protein. Các nguồn protein như thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ và các chế phẩm dinh dưỡng y học có thể được bổ sung nếu cần.
Trong trường hợp người bệnh ăn kém, sụt cân nhiều hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung dinh dưỡng đường uống, nuôi ăn qua sonde hoặc dinh dưỡng tĩnh mạch trong những tình huống đặc biệt.
Điều quan trọng là không nên tự ý truyền đạm hoặc truyền dịch chỉ với mục đích "bồi bổ trước mổ" nếu không có chỉ định của bác sĩ. Truyền dịch hoặc truyền albumin không đúng chỉ định không giúp cơ thể khỏe hơn mà đôi khi còn làm tăng nguy cơ phù, quá tải tuần hoàn hoặc các biến chứng khác.
Có cần truyền máu trước phẫu thuật không?
Không phải người bệnh ung thư nào cũng cần truyền máu trước mổ.
Việc truyền máu chỉ được cân nhắc khi người bệnh bị thiếu máu ở mức ảnh hưởng đến an toàn của cuộc phẫu thuật hoặc có nguy cơ mất máu lớn trong khi mổ.
Nếu thiếu máu nhẹ, bác sĩ có thể ưu tiên điều trị nguyên nhân, bổ sung sắt hoặc các biện pháp khác thay vì truyền máu ngay.
Hiện nay, xu hướng của y học là sử dụng máu một cách hợp lý và chỉ truyền khi thật sự cần thiết vì truyền máu cũng có những nguy cơ nhất định.
Do đó, nếu bác sĩ chưa chỉ định truyền máu, bác không nên quá lo lắng hay chủ động yêu cầu truyền để "khỏe hơn trước mổ".
Cai thuốc lá và hạn chế rượu bia
Đây là một trong những việc người bệnh có thể chủ động thực hiện để giúp cuộc phẫu thuật an toàn hơn.
Khói thuốc lá làm giảm lượng oxy đến mô, ảnh hưởng đến quá trình liền vết thương và làm tăng nguy cơ viêm phổi, xẹp phổi cũng như nhiều biến chứng hô hấp sau phẫu thuật.
Nhiều nghiên cứu cho thấy nếu người bệnh ngừng hút thuốc ít nhất 4 tuần trước mổ, nguy cơ biến chứng sau phẫu thuật giảm đáng kể. Nếu có thể ngừng từ 6–8 tuần, lợi ích còn rõ rệt hơn.
Tương tự, việc sử dụng nhiều rượu bia trước mổ cũng làm tăng nguy cơ rối loạn đông máu, nhiễm trùng, biến chứng tim mạch và chậm hồi phục.
Nếu bác đang hút thuốc hoặc uống rượu thường xuyên, hãy trao đổi với bác sĩ điều trị càng sớm càng tốt. Ngay cả khi chỉ còn vài tuần trước phẫu thuật, việc giảm hoặc ngừng sử dụng vẫn mang lại lợi ích.
Những thuốc nào cần báo cho bác sĩ?
Trước ngày mổ, bác nên mang theo danh sách tất cả các thuốc mình đang sử dụng, kể cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng, thuốc đông y và các loại vitamin.
Một số thuốc có thể làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc ảnh hưởng đến quá trình gây mê nên cần được điều chỉnh trước phẫu thuật.
Ví dụ:
Thuốc chống đông như warfarin, rivaroxaban, apixaban, dabigatran.
Thuốc kháng kết tập tiểu cầu như aspirin hoặc clopidogrel.
Một số thuốc điều trị đái tháo đường có thể cần điều chỉnh trong ngày mổ.
Một số thực phẩm chức năng như dầu cá, vitamin E liều cao, nhân sâm, bạch quả… cũng có thể ảnh hưởng đến đông máu.
Tuy nhiên, bác tuyệt đối không nên tự ý ngừng thuốc khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ. Việc dừng thuốc quá sớm hoặc quá muộn đều có thể gây nguy hiểm.
Thông thường, bác sĩ gây mê và bác sĩ điều trị sẽ phối hợp để hướng dẫn cụ thể loại thuốc nào tiếp tục sử dụng, loại nào cần tạm ngừng và thời điểm ngừng phù hợp trước phẫu thuật.
Nhịn ăn, nhịn uống trước phẫu thuật như thế nào?
"Nửa đêm hôm trước phải nhịn hoàn toàn" là lời dặn mà rất nhiều người vẫn truyền tai nhau. Tuy nhiên, với các khuyến cáo hiện đại, việc nhịn ăn trước phẫu thuật đã có nhiều thay đổi.
Mục đích của việc nhịn ăn là để giảm nguy cơ hít phải thức ăn hoặc dịch dạ dày vào đường thở trong quá trình gây mê, từ đó phòng tránh biến chứng viêm phổi hít.
Theo hướng dẫn của Hiệp hội Gây mê Hoa Kỳ (ASA) và ERAS Society, đa số người bệnh có thể:
Ngừng ăn thức ăn đặc khoảng 6 giờ trước khi gây mê.
Có thể uống nước lọc hoặc các loại nước trong (không có sữa, không có bã) đến khoảng 2 giờ trước khi gây mê nếu bác sĩ không có chỉ định khác.
Tuy nhiên, đây chỉ là nguyên tắc chung.
Ở những người bệnh có nguy cơ chậm làm rỗng dạ dày như tắc ruột, hẹp môn vị, đái tháo đường lâu năm hoặc một số bệnh lý tiêu hóa đặc biệt, thời gian nhịn ăn có thể dài hơn.
Do đó, bác nên tuân thủ đúng hướng dẫn của bệnh viện nơi mình điều trị, không tự ý ăn thêm hoặc uống thêm khi đã được yêu cầu nhịn.
Chuẩn bị tâm lý trước phẫu thuật
Lo lắng trước phẫu thuật là điều hoàn toàn bình thường.
Nhiều người bệnh mất ngủ, ăn kém hoặc luôn nghĩ đến những tình huống xấu nhất trước ngày mổ.
Thực tế, một mức độ căng thẳng vừa phải là phản ứng tự nhiên của cơ thể. Tuy nhiên, nếu lo âu quá mức, người bệnh có thể tăng huyết áp, tăng nhịp tim, ngủ kém và ảnh hưởng đến quá trình hồi phục.
Nếu có điều gì chưa rõ, bác nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ Kiệm hoặc bác sĩ điều trị thay vì tự tìm kiếm những thông tin chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội.
Việc hiểu rõ mục tiêu của cuộc mổ, quy trình điều trị và những điều sẽ diễn ra trong thời gian nằm viện thường giúp người bệnh cảm thấy yên tâm hơn rất nhiều.
Ở nhiều trung tâm điều trị ung thư hiện nay, người bệnh còn được điều dưỡng hoặc chuyên viên tư vấn hướng dẫn trước mổ để giảm bớt lo lắng và chuẩn bị tốt hơn.
Gia đình cần chuẩn bị gì?
Không chỉ người bệnh, gia đình cũng đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình chuẩn bị trước phẫu thuật.
Người nhà nên mang đầy đủ hồ sơ bệnh án, kết quả xét nghiệm, phim chụp và danh sách các thuốc người bệnh đang sử dụng.
Trong thời gian nằm viện, gia đình cần phối hợp với nhân viên y tế để hỗ trợ người bệnh vận động sớm, tập thở, ăn uống đúng hướng dẫn và theo dõi các dấu hiệu bất thường sau mổ.
Quan trọng hơn, sự động viên và đồng hành của người thân giúp người bệnh giảm lo âu và có thêm động lực bước vào cuộc phẫu thuật.
Những việc không nên làm trước ngày mổ
Để cuộc phẫu thuật diễn ra thuận lợi, bác không nên:
Tự ý ngừng hoặc đổi thuốc đang điều trị mà chưa hỏi bác sĩ.
Tự ý sử dụng thuốc nam, thuốc bắc hoặc thực phẩm chức năng mới ngay trước phẫu thuật.
Uống rượu bia hoặc hút thuốc lá trong những ngày trước mổ.
Cố gắng ăn quá nhiều với suy nghĩ "ăn để lấy sức". Việc ăn quá mức không giúp cơ thể khỏe hơn mà đôi khi còn gây khó chịu hoặc rối loạn tiêu hóa.
Tin vào các phương pháp "thải độc", "làm sạch máu", truyền vitamin liều cao hoặc các liệu pháp chưa được chứng minh hiệu quả ngay trước phẫu thuật.
Nếu xuất hiện sốt, ho nhiều, khó thở, đau ngực, tiêu chảy hoặc bất kỳ triệu chứng bất thường nào trong những ngày trước mổ, bác cần thông báo ngay cho bác sĩ vì một số trường hợp có thể phải điều chỉnh thời điểm phẫu thuật để bảo đảm an toàn.
Điều bác cần nhớ
Chuẩn bị trước phẫu thuật là một phần không thể thiếu của điều trị ung thư. Một cuộc mổ thành công không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật của bác sĩ mà còn phụ thuộc vào việc người bệnh bước vào phòng mổ với tình trạng sức khỏe tốt nhất có thể.
Bác nên phối hợp với bác sĩ để kiểm soát các bệnh lý mạn tính, cải thiện dinh dưỡng, ngừng hút thuốc lá nếu có, tuân thủ hướng dẫn về thuốc và nhịn ăn trước mổ. Đồng thời, hãy chuẩn bị tâm lý bình tĩnh và chủ động trao đổi nếu còn điều gì băn khoăn.
Sự chuẩn bị chu đáo sẽ giúp giảm nguy cơ biến chứng, rút ngắn thời gian hồi phục và tạo điều kiện thuận lợi cho các bước điều trị tiếp theo.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Chăm sóc sau phẫu thuật ung thư
Tài liệu tham khảo
ERAS Society. Guidelines for Perioperative Care in Elective Surgery. Cập nhật 2025.
American Society of Anesthesiologists (ASA). Practice Guidelines for Preoperative Fasting. Cập nhật 2023.
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Principles of Surgical Oncology. Version 2026.
UpToDate. Overview of preoperative evaluation and preparation for surgery. Cập nhật 2026.
Sabiston Textbook of Surgery. 22nd Edition.
DeVita, Hellman, and Rosenberg's Cancer: Principles & Practice of Oncology. 12th Edition.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Mỗi người bệnh có thể có những hướng dẫn chuẩn bị trước phẫu thuật khác nhau tùy theo loại ung thư, bệnh lý kèm theo và phương pháp gây mê, vì vậy bác hãy luôn tuân thủ hướng dẫn của đội ngũ điều trị.