Có nên trì hoãn điều trị ung thư để dùng thuốc nam?
Sau khi được chẩn đoán ung thư, người bệnh thường phải đối diện với rất nhiều thông tin khác nhau về cách điều trị. Bên cạnh phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch hay điều trị nội tiết, người bệnh có thể được giới thiệu nhiều loại thuốc nam, thuốc thảo dược hoặc các bài thuốc truyền thống với những lời quảng cáo như “lành tính”, “không hóa chất”, “thải độc”, “tiêu u”, “tăng sức đề kháng” hoặc thậm chí “chữa được ung thư mà không cần hóa trị”.
Trong hoàn cảnh lo lắng và sợ hãi, việc người bệnh muốn tìm thêm một phương pháp điều trị khác là điều có thể hiểu được. Thuốc nam cũng có thể có vị trí nhất định trong chăm sóc sức khỏe và trong một số trường hợp có thể được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ, nếu được lựa chọn và theo dõi phù hợp.
Tuy nhiên, có một ranh giới rất quan trọng cần phân biệt:
Dùng thuốc nam để hỗ trợ điều trị khác hoàn toàn với việc trì hoãn hoặc thay thế điều trị ung thư bằng thuốc nam.
Nếu một người bệnh đã được xác định có chỉ định điều trị ung thư nhưng quyết định trì hoãn phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc đích hoặc miễn dịch để dành thời gian sử dụng một bài thuốc chưa được chứng minh hiệu quả điều trị ung thư, quyết định đó có thể làm mất đi một khoảng thời gian điều trị rất quý giá.
Vì vậy, câu hỏi không nên chỉ là “Thuốc nam có tốt không?”, mà quan trọng hơn là:
“Nếu tôi trì hoãn điều trị ung thư để dùng thuốc nam, tôi có thể mất đi lợi ích gì?”
Vì sao người bệnh thường muốn dùng thuốc nam trước khi điều trị ung thư?
Một trong những lý do phổ biến nhất là sợ tác dụng phụ của điều trị ung thư.
Hóa trị thường gắn với hình ảnh buồn nôn, rụng tóc, mệt mỏi và giảm bạch cầu. Xạ trị khiến người bệnh lo lắng về tổn thương vùng chiếu xạ. Thuốc đích và miễn dịch tuy được xem là các phương pháp hiện đại nhưng cũng có thể gây những tác dụng phụ đặc hiệu.
Trong khi đó, thuốc nam thường được giới thiệu với những từ như “tự nhiên”, “lành”, “không độc”, khiến người bệnh có cảm giác đây là lựa chọn an toàn hơn.
Một lý do khác là mong muốn tránh một quyết định quá lớn ngay sau khi được chẩn đoán. Người bệnh có thể cần thời gian để bình tĩnh, tìm hiểu thêm, hỏi ý kiến gia đình hoặc tìm kiếm ý kiến thứ hai.
Điều này hoàn toàn khác với việc trì hoãn điều trị trong nhiều tháng để sử dụng một phương pháp chưa có bằng chứng.
Một số người bệnh cũng nghe những câu chuyện về một trường hợp nào đó “u nhỏ lại nhờ thuốc nam” hoặc “đã khỏi ung thư mà không cần hóa trị”. Những câu chuyện như vậy có thể tạo ra hy vọng rất mạnh, nhưng một trường hợp cá biệt không thể thay thế cho bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng.
Thuốc nam có thể chữa ung thư không?
Cần phân biệt giữa một chất có hoạt tính sinh học và một phương pháp điều trị ung thư đã được chứng minh hiệu quả trên người bệnh.
Một số dược liệu chứa những hoạt chất có khả năng tác động lên tế bào ung thư trong nghiên cứu phòng thí nghiệm hoặc trên động vật. Đây có thể là cơ sở để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu và phát triển thuốc.
Nhưng từ việc một hoạt chất có tác dụng trên tế bào trong phòng thí nghiệm đến việc một bài thuốc có thể chữa khỏi ung thư ở người là một khoảng cách rất lớn.
Một phương pháp điều trị muốn được sử dụng để điều trị ung thư cần được đánh giá về hiệu quả, liều lượng, độc tính, tương tác thuốc, đối tượng phù hợp và lợi ích thực sự trên người bệnh thông qua các nghiên cứu có chất lượng.
Vì vậy, câu nói “thành phần này đã được chứng minh diệt tế bào ung thư” không đồng nghĩa với “bài thuốc chứa thành phần này đã được chứng minh chữa ung thư”.
“Thuốc nam không độc” có đúng không?
Không nên mặc định như vậy.
Tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại.
Một loại cây hoặc dược liệu có thể chứa nhiều hoạt chất sinh học và có khả năng ảnh hưởng đến gan, thận, huyết áp, đông máu hoặc hệ thần kinh. Một số sản phẩm thảo dược cũng có thể gây dị ứng hoặc tương tác với các thuốc khác.
Nguy cơ còn phụ thuộc vào liều lượng, cách chế biến, nguồn gốc nguyên liệu và tình trạng sức khỏe của người sử dụng.
Đặc biệt, những sản phẩm không rõ nguồn gốc có nguy cơ chứa tạp chất, chất pha trộn hoặc thành phần không được công bố đầy đủ.
Do đó, không thể đánh giá mức độ an toàn của một sản phẩm chỉ dựa trên việc nó có nguồn gốc từ cây cỏ.
Điều đáng lo nhất khi dùng thuốc nam là gì?
Trong điều trị ung thư, vấn đề không chỉ nằm ở việc thuốc nam có gây độc hay không.
Một nguy cơ rất quan trọng khác là người bệnh bỏ lỡ hoặc trì hoãn một phương pháp điều trị có hiệu quả đã được chứng minh.
Ví dụ, một số bệnh ung thư giai đoạn sớm có thể được điều trị với mục tiêu chữa khỏi bằng phẫu thuật, xạ trị hoặc điều trị phối hợp. Nếu người bệnh trì hoãn điều trị trong thời gian dài để sử dụng một phương pháp chưa được chứng minh, khối u có thể tiếp tục phát triển hoặc lan sang vị trí khác.
Khi đó, một bệnh vốn có khả năng điều trị triệt căn có thể trở nên khó điều trị hơn.
Đây mới là điều đáng lo nhất của việc trì hoãn điều trị.
Trì hoãn điều trị vài tuần có sao không?
Không thể đưa ra một con số chung cho tất cả bệnh nhân.
Có những trường hợp bác sĩ chủ động cho người bệnh có thêm thời gian để hoàn thành xét nghiệm, đánh giá thể trạng, điều trị bệnh lý đi kèm hoặc hội chẩn trước khi bắt đầu điều trị. Khoảng thời gian này là một phần bình thường của quy trình điều trị.
Nhưng cũng có những loại ung thư tiến triển nhanh, trong đó việc trì hoãn không cần thiết có thể ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát bệnh.
Vì vậy, người bệnh không nên tự xác định rằng “chậm vài tuần chắc không sao”.
Thời điểm bắt đầu điều trị cần được quyết định dựa trên loại ung thư, giai đoạn bệnh và mục tiêu điều trị cụ thể.
Nếu người bệnh muốn dùng thuốc nam thì có cần bỏ ngay không?
Không nhất thiết phải nhìn vấn đề theo hướng “hoặc thuốc nam, hoặc y học hiện đại”.
Điều quan trọng là xác định vai trò của thuốc nam.
Nếu người bệnh muốn sử dụng một sản phẩm thảo dược như một phương pháp hỗ trợ, điều cần làm là thông báo rõ cho bác sĩ điều trị về tên thuốc, thành phần và cách sử dụng.
Bác sĩ có thể đánh giá nguy cơ tương tác và xem liệu việc sử dụng có ảnh hưởng đến điều trị chính hay không.
Điều không nên làm là tự ý dùng thuốc nam rồi ngừng hoặc trì hoãn điều trị ung thư đã được chỉ định mà không trao đổi với bác sĩ.
Có thể dùng thuốc nam cùng hóa trị không?
Có thể có những trường hợp người bệnh muốn sử dụng thêm sản phẩm thảo dược trong thời gian hóa trị, nhưng cần hết sức thận trọng.
Hóa trị được chuyển hóa và thải trừ qua những cơ chế rất phức tạp. Một số dược liệu có thể ảnh hưởng đến enzyme chuyển hóa thuốc, hệ thống vận chuyển thuốc, chức năng gan hoặc thận, từ đó có khả năng làm thay đổi nồng độ thuốc trong cơ thể.
Điều này có thể khiến thuốc điều trị ung thư giảm hiệu quả hoặc tăng độc tính.
Ngoài ra, một số sản phẩm có thể ảnh hưởng đến đông máu hoặc miễn dịch, gây thêm nguy cơ trong những tình huống nhất định.
Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không phải là “Thuốc nam có phải thuốc tự nhiên không?”, mà là:
“Thuốc này có tương tác với phác đồ điều trị của tôi hay không?”
Có thể dùng thuốc nam cùng thuốc đích không?
Cũng cần thận trọng.
Thuốc nhắm trúng đích thường được chuyển hóa qua các enzyme và hệ thống vận chuyển thuốc trong cơ thể. Một số dược liệu có thể làm thay đổi hoạt động của những hệ thống này.
Hậu quả có thể là nồng độ thuốc đích trong máu tăng hoặc giảm, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả hoặc độc tính.
Một ví dụ nổi tiếng trong tương tác thuốc là bưởi và nước ép bưởi với một số thuốc, do ảnh hưởng đến các enzyme chuyển hóa thuốc. Điều này cho thấy thực phẩm hoặc sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên vẫn có thể ảnh hưởng đáng kể đến thuốc điều trị.
Vì vậy, khi đang dùng thuốc đích, người bệnh càng cần thông báo cho bác sĩ về tất cả các thuốc, thực phẩm bổ sung và sản phẩm thảo dược đang sử dụng.
Còn khi điều trị miễn dịch thì sao?
Câu chuyện thậm chí còn phức tạp hơn.
Liệu pháp miễn dịch tác động vào hệ thống miễn dịch, vì vậy việc sử dụng thêm những sản phẩm được quảng cáo là “kích thích miễn dịch” mà không có bằng chứng rõ ràng không phải lúc nào cũng có lợi.
Hệ miễn dịch không phải cứ kích thích càng mạnh thì càng tốt.
Một số sản phẩm có thể ảnh hưởng đến hệ miễn dịch theo cách chưa được dự đoán đầy đủ và có thể làm thay đổi hiệu quả hoặc độc tính của điều trị.
Do đó, người bệnh đang điều trị miễn dịch không nên tự ý sử dụng nhiều loại sản phẩm “tăng cường miễn dịch” chỉ vì nghĩ rằng chúng sẽ giúp thuốc miễn dịch hoạt động tốt hơn.
Có phải ăn uống, thuốc nam và chăm sóc cơ thể đều không quan trọng?
Không.
Đây là một điểm cần phân biệt rất rõ.
Không khuyến khích trì hoãn điều trị ung thư bằng thuốc nam không có nghĩa phủ nhận vai trò của dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, chăm sóc tinh thần hoặc các phương pháp hỗ trợ.
Một người bệnh ung thư vẫn cần được chăm sóc toàn diện để duy trì thể trạng, giảm triệu chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống và tăng khả năng dung nạp điều trị.
Một chế độ ăn phù hợp, vận động trong khả năng, kiểm soát đau, kiểm soát buồn nôn, chăm sóc tâm lý và phục hồi chức năng đều có giá trị.
Vấn đề nằm ở chỗ chăm sóc hỗ trợ không nên bị biến thành lý do để thay thế điều trị ung thư có bằng chứng.
“Có người dùng thuốc nam rồi khối u nhỏ lại”, giải thích thế nào?
Có nhiều khả năng và không thể kết luận nguyên nhân chỉ dựa trên một câu chuyện.
Thứ nhất, người bệnh có thể đồng thời đang sử dụng một phương pháp điều trị ung thư khác.
Thứ hai, kết quả hình ảnh có thể thay đổi do nhiều nguyên nhân và cần được đánh giá theo tiêu chuẩn chuyên môn.
Thứ ba, một số trường hợp bệnh có thể diễn biến tự nhiên khác với dự đoán ban đầu.
Thứ tư, cũng có thể có những trường hợp đáp ứng thật sự nhưng không chứng minh được rằng thuốc nam là nguyên nhân duy nhất của đáp ứng.
Để chứng minh một phương pháp điều trị có hiệu quả, y học không dựa vào một vài trường hợp riêng lẻ mà cần nghiên cứu trên số lượng người bệnh đủ lớn, có phương pháp so sánh và theo dõi phù hợp.
Một câu chuyện thành công có thể tạo hy vọng, nhưng không đủ để chứng minh hiệu quả điều trị.
Vì sao không nên lấy người bệnh khác làm “bằng chứng” cho chính mình?
Ung thư không phải một căn bệnh duy nhất.
Ngay cả hai người cùng được chẩn đoán ung thư phổi, họ có thể khác nhau về mô bệnh học, giai đoạn, đột biến gen, PD-L1, vị trí di căn, thể trạng và những bệnh lý đi kèm.
Vì vậy, việc một người bệnh dùng một bài thuốc nào đó và có kết quả tốt không có nghĩa người khác sẽ có kết quả tương tự.
Đây cũng là lý do điều trị ung thư ngày càng hướng đến cá thể hóa thay vì áp dụng một phương pháp giống nhau cho tất cả mọi người.
Có nên chờ thuốc nam “thử vài tháng xem có hiệu quả không”?
Đây là điều đặc biệt không nên tự quyết định.
Nếu một phương pháp chưa có bằng chứng điều trị ung thư nhưng người bệnh dành vài tháng để “thử trước”, thì về mặt thời gian, khối u vẫn có thể tiếp tục phát triển.
Đặc biệt với những bệnh ung thư có tốc độ tiến triển nhanh, vài tháng có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể.
Nếu người bệnh muốn sử dụng thuốc nam, cách an toàn hơn là trao đổi với bác sĩ trước khi bắt đầu, đồng thời xác định rõ đâu là điều trị chính và đâu là điều trị hỗ trợ.
Không nên biến một phương pháp chưa được chứng minh thành một “bài kiểm tra” kéo dài vài tháng trong khi trì hoãn phương pháp điều trị có bằng chứng.
Nếu người bệnh sợ hóa trị thì nên làm gì?
Sợ hóa trị là cảm xúc rất thường gặp và hoàn toàn có thể hiểu được.
Thay vì vì sợ tác dụng phụ mà tìm một phương pháp thay thế chưa được chứng minh, người bệnh nên trao đổi cụ thể với bác sĩ về những điều mình lo lắng.
Bác sĩ có thể giải thích mục tiêu của hóa trị, khả năng xảy ra tác dụng phụ, cách phòng ngừa và xử trí, thời gian điều trị cũng như những phương pháp hỗ trợ trong quá trình điều trị.
Không phải tất cả người bệnh đều gặp tất cả tác dụng phụ, và mức độ tác dụng phụ cũng rất khác nhau giữa từng người.
Quan trọng hơn, nhiều tác dụng phụ của điều trị ung thư hiện nay đã có những phương pháp dự phòng và kiểm soát khá hiệu quả.
Nếu người bệnh muốn xin ý kiến thứ hai thì có phải là trì hoãn điều trị?
Không.
Xin ý kiến thứ hai và trì hoãn điều trị để dùng một phương pháp chưa được chứng minh là hai việc hoàn toàn khác nhau.
Nếu người bệnh còn băn khoăn về chẩn đoán hoặc phác đồ, việc tham khảo thêm một bác sĩ ung thư khác hoặc một trung tâm chuyên sâu có thể giúp người bệnh hiểu rõ hơn về lựa chọn điều trị.
Đặc biệt trong những tình huống phức tạp, việc có thêm một ý kiến chuyên môn có thể rất hữu ích.
Tuy nhiên, quá trình này cũng nên được thực hiện trong khoảng thời gian hợp lý, tránh việc liên tục tìm kiếm ý kiến mới trong khi bệnh vẫn tiếp tục tiến triển.
Nếu bệnh nhân đã tự dùng thuốc nam một thời gian thì có nên nói với bác sĩ?
Nên nói rõ.
Người bệnh không cần cảm thấy xấu hổ hoặc sợ bị trách mắng.
Thông tin về tất cả các thuốc và sản phẩm đang sử dụng giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ tương tác, độc tính và quyết định điều trị an toàn hơn.
Nếu có thể, người bệnh nên mang theo bao bì, nhãn sản phẩm hoặc danh sách thành phần để bác sĩ đánh giá cụ thể.
Đặc biệt cần thông báo nếu đã sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc, sản phẩm không rõ thành phần hoặc các bài thuốc được sắc từ nhiều vị mà không có thông tin rõ ràng về nguồn gốc.
Có trường hợp nào điều trị ung thư được phép trì hoãn không?
Có.
Điều trị ung thư không phải lúc nào cũng phải bắt đầu ngay trong ngày chẩn đoán.
Bác sĩ có thể cần thêm thời gian để hoàn thành xét nghiệm mô bệnh học, xét nghiệm gen, đánh giá chức năng cơ quan, kiểm soát bệnh lý đi kèm, chuẩn bị phẫu thuật hoặc hội chẩn.
Một số trường hợp cần điều trị trước bằng một phương pháp khác rồi mới chuyển sang phương pháp tiếp theo.
Những khoảng thời gian này là trì hoãn có chủ đích trong kế hoạch điều trị, khác hoàn toàn với việc tự ý trì hoãn để sử dụng một phương pháp chưa được chứng minh.
Điểm mấu chốt là người bệnh không nên tự quyết định thời gian trì hoãn.
Điều gì nguy hiểm hơn: bản thân thuốc nam hay việc trì hoãn điều trị?
Tùy từng trường hợp, cả hai đều có thể là vấn đề.
Một sản phẩm thảo dược có thể gây độc hoặc tương tác với thuốc điều trị. Nhưng trong nhiều trường hợp, nguy cơ lớn hơn nằm ở việc người bệnh tin rằng thuốc nam có thể thay thế điều trị ung thư và vì vậy bỏ lỡ thời điểm điều trị thích hợp.
Điều này đặc biệt đáng lo khi bệnh còn ở giai đoạn có khả năng điều trị triệt căn.
Một phương pháp hỗ trợ dù tương đối an toàn cũng có thể trở thành nguy hiểm nếu nó khiến người bệnh từ bỏ một phương pháp điều trị có hiệu quả.
Điều bác cần nhớ
Không nên trì hoãn điều trị ung thư đã được bác sĩ chỉ định để dùng thuốc nam hoặc một phương pháp chưa có bằng chứng rõ ràng về hiệu quả điều trị ung thư.
Điều này không có nghĩa thuốc nam hay các phương pháp truyền thống đều vô giá trị. Một số sản phẩm có thể được sử dụng với mục đích hỗ trợ trong những trường hợp phù hợp, nhưng cần đánh giá về nguồn gốc, thành phần, độc tính và tương tác với các thuốc đang điều trị.
Điều quan trọng nhất là phải phân biệt điều trị chính và điều trị hỗ trợ.
Phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch, điều trị nội tiết và những phương pháp khác chỉ được lựa chọn khi có bằng chứng phù hợp với từng loại ung thư và mục tiêu điều trị. Nếu người bệnh có một phương pháp điều trị đã được chứng minh là có khả năng làm giảm nguy cơ tái phát, kéo dài thời gian sống hoặc thậm chí chữa khỏi bệnh, việc trì hoãn phương pháp đó để thử một phương pháp chưa được chứng minh có thể làm mất đi cơ hội điều trị tốt nhất.
Người bệnh cũng không nên tự đánh giá thuốc nam là an toàn chỉ vì nó có nguồn gốc tự nhiên. Dược liệu vẫn chứa các hoạt chất có thể ảnh hưởng đến gan, thận, đông máu, miễn dịch và chuyển hóa thuốc. Một số sản phẩm có thể tương tác với hóa trị, thuốc đích hoặc thuốc miễn dịch.
Nếu người bệnh thực sự muốn sử dụng thuốc nam, cách tiếp cận an toàn nhất là trao đổi thẳng với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng, cung cấp đầy đủ tên thuốc, thành phần hoặc hình ảnh sản phẩm nếu có. Bác sĩ có thể giúp đánh giá liệu sản phẩm đó có nguy cơ tương tác hay không và liệu có thể sử dụng như một biện pháp hỗ trợ trong quá trình điều trị hay không.
Đặc biệt, nếu người bệnh đang đứng trước một quyết định điều trị quan trọng, chẳng hạn phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc bắt đầu thuốc đích, không nên tự ý trì hoãn chỉ vì muốn thử thuốc nam trước.
Nếu còn nghi ngờ về phác đồ, hãy xin ý kiến chuyên khoa thứ hai thay vì bỏ điều trị.
Hy vọng là điều rất cần thiết khi điều trị ung thư, nhưng hy vọng nên đi cùng với bằng chứng.
Người bệnh hoàn toàn có quyền tìm kiếm những phương pháp khiến mình cảm thấy yên tâm hơn, nhưng điều quan trọng là đừng để mong muốn tìm một phương pháp “tự nhiên”, “ít độc” hoặc “không hóa chất” khiến mình bỏ lỡ một cơ hội điều trị có thể mang lại lợi ích thực sự.
Thuốc nam có thể được cân nhắc như một phần của chăm sóc hỗ trợ trong những trường hợp phù hợp, nhưng không nên trở thành lý do để trì hoãn hoặc thay thế một phương pháp điều trị ung thư đã được chứng minh hiệu quả.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Điều trị ung thư có phải lúc nào cũng kéo dài suốt đời?
Tài liệu tham khảo
- National Cancer Institute. Complementary and Alternative Medicine.
- National Cancer Institute. Herbs and Cancer.
- National Center for Complementary and Integrative Health. Cancer and Complementary Health Approaches.
- National Cancer Institute. Cancer Treatment.
- American Society of Clinical Oncology. Complementary and Alternative Medicine.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Người bệnh ung thư nên trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng thuốc nam, thuốc thảo dược, thực phẩm bổ sung hoặc bất kỳ sản phẩm nào ngoài phác đồ điều trị, đặc biệt khi đang hóa trị, xạ trị, điều trị đích hoặc liệu pháp miễn dịch.