Hiểu về sinh hóa máu – CRP tăng nói lên điều gì?
Khi xem kết quả xét nghiệm sinh hóa máu, người bệnh có thể bắt gặp một chỉ số có tên CRP (C-reactive protein). Chỉ số này thường được bác sĩ chỉ định khi người bệnh có biểu hiện nghi ngờ viêm, nhiễm trùng hoặc trong quá trình theo dõi một số bệnh lý. Ở người bệnh ung thư, CRP cũng có thể được kiểm tra nhiều lần, đặc biệt khi xuất hiện sốt, ho, đau, mệt mỏi, thay đổi tình trạng toàn thân hoặc khi bác sĩ cần đánh giá diễn biến của một vấn đề viêm nhiễm.
Không ít người bệnh lo lắng khi thấy CRP tăng và nghĩ rằng đây là dấu hiệu cho thấy ung thư đang phát triển hoặc đã di căn. Một số người khác lại cho rằng CRP tăng đồng nghĩa chắc chắn với nhiễm trùng và cần dùng kháng sinh. Cả hai cách hiểu này đều quá đơn giản.
CRP là một protein do gan sản xuất và tăng lên khi cơ thể có phản ứng viêm. Viêm có thể xuất hiện do nhiễm trùng, tổn thương mô, bệnh tự miễn, một số bệnh mạn tính hoặc nhiều nguyên nhân khác. Ung thư cũng có thể liên quan đến tình trạng viêm, nhưng CRP không phải là xét nghiệm có khả năng xác định ung thư hoặc đánh giá ung thư chỉ dựa trên một con số.
Vì vậy, khi CRP tăng, câu hỏi quan trọng không phải chỉ là “CRP bao nhiêu?”, mà là “Vì sao cơ thể đang có phản ứng viêm và CRP thay đổi như thế nào theo thời gian?”
1. CRP là gì?
CRP, viết đầy đủ là C-reactive protein, là một loại protein thuộc nhóm các protein pha cấp. Khi cơ thể xuất hiện phản ứng viêm, các chất trung gian viêm kích thích gan tăng sản xuất CRP và nồng độ CRP trong máu có thể tăng lên.
CRP phản ứng tương đối nhanh với những thay đổi viêm trong cơ thể. Khi tình trạng viêm được kiểm soát, CRP thường có xu hướng giảm theo thời gian.
Đây là đặc điểm khiến CRP trở thành một xét nghiệm hữu ích trong theo dõi diễn biến của tình trạng viêm.
Tuy nhiên, CRP không cho biết chính xác viêm nằm ở đâu, nguyên nhân là gì hoặc mức độ tổn thương của cơ quan nào. Nó giống như một tín hiệu báo rằng trong cơ thể đang có một quá trình viêm cần được tìm hiểu, chứ không phải một bản đồ chỉ ra chính xác vị trí và nguyên nhân.
2. CRP tăng nói lên điều gì?
CRP tăng cho thấy cơ thể đang có phản ứng viêm ở mức độ nhất định.
Nguyên nhân có thể rất đa dạng. Nhiễm khuẩn là một trong những nguyên nhân thường gặp, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất.
CRP có thể tăng trong các tình trạng viêm do vi khuẩn, virus, tổn thương mô, bệnh tự miễn, một số bệnh lý mạn tính hoặc sau một số can thiệp y khoa.
Ở người bệnh ung thư, CRP có thể tăng do nhiễm trùng, do chính khối u và phản ứng viêm liên quan đến ung thư, do tổn thương mô, do biến chứng điều trị hoặc do một bệnh lý khác xảy ra đồng thời.
Vì vậy, CRP tăng không phải là một chẩn đoán.
3. CRP có phải là dấu hiệu của nhiễm trùng không?
CRP thường được sử dụng trong đánh giá tình trạng nhiễm trùng, nhưng CRP tăng không đồng nghĩa chắc chắn với nhiễm trùng.
Ví dụ, người bệnh bị viêm phổi do vi khuẩn có thể có CRP tăng rõ. Tuy nhiên, CRP cũng có thể tăng trong nhiều tình trạng viêm không do vi khuẩn.
Ngược lại, một số trường hợp nhiễm trùng, đặc biệt ở giai đoạn rất sớm hoặc ở người có đáp ứng miễn dịch suy giảm, CRP có thể chưa tăng đáng kể.
Do đó, bác sĩ thường kết hợp CRP với triệu chứng, khám lâm sàng, công thức máu, hình ảnh học, cấy bệnh phẩm và các xét nghiệm khác khi cần.
Ở người bệnh ung thư, việc này càng quan trọng vì hệ miễn dịch có thể bị ảnh hưởng bởi bệnh và điều trị, khiến biểu hiện nhiễm trùng không phải lúc nào cũng điển hình.
4. CRP tăng có phải cứ dùng kháng sinh là được?
Không.
CRP không phải là xét nghiệm để quyết định dùng kháng sinh một cách đơn độc.
Nếu CRP tăng do nhiễm virus, bệnh tự miễn, tổn thương mô hoặc phản ứng viêm liên quan đến ung thư thì kháng sinh không giải quyết được nguyên nhân.
Ngay cả khi nghi ngờ nhiễm khuẩn, bác sĩ vẫn cần xác định mức độ nghi ngờ, vị trí nhiễm trùng, tình trạng người bệnh và nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc trước khi lựa chọn kháng sinh.
Đặc biệt ở người bệnh ung thư, việc tự ý sử dụng kháng sinh có thể che lấp triệu chứng, gây tác dụng phụ hoặc góp phần làm tăng tình trạng kháng kháng sinh.
Vì vậy, không nên thấy CRP tăng rồi tự mua kháng sinh.
5. CRP tăng có phải do ung thư không?
Ung thư có thể liên quan đến tình trạng viêm kéo dài và trong một số trường hợp CRP có thể tăng.
Một số khối u tạo ra hoặc kích thích cơ thể tạo ra các chất trung gian gây viêm, từ đó làm tăng CRP. CRP cũng có thể tăng ở người bệnh ung thư khi có hoại tử mô, nhiễm trùng, biến chứng hoặc bệnh tiến triển.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa rằng CRP tăng là bằng chứng ung thư đang tiến triển.
Một người bệnh ung thư có CRP tăng có thể đang bị viêm phổi, nhiễm trùng đường tiết niệu, nhiễm trùng liên quan đến catheter, viêm do điều trị hoặc một nguyên nhân hoàn toàn khác.
Do đó, nếu CRP tăng, bác sĩ phải tìm nguyên nhân thay vì quy kết ngay cho ung thư.
6. CRP có thể dùng để theo dõi ung thư không?
Trong một số nghiên cứu, CRP có liên quan đến tình trạng viêm toàn thân và có thể liên quan đến tiên lượng của một số loại ung thư.
Một số thang điểm tiên lượng cũng sử dụng CRP kết hợp với các chỉ số khác, chẳng hạn albumin, để đánh giá tình trạng viêm và dinh dưỡng.
Tuy nhiên, điều này khác hoàn toàn với việc sử dụng CRP như một xét nghiệm để đánh giá khối u đang đáp ứng hay tiến triển.
Đáp ứng điều trị ung thư thường cần được đánh giá bằng những phương pháp phù hợp với từng loại bệnh, chẳng hạn khám lâm sàng, xét nghiệm chuyên biệt, CT, MRI, PET/CT hoặc các phương pháp khác.
CRP có thể cung cấp thêm thông tin về tình trạng toàn thân, nhưng không thay thế được các phương pháp đánh giá đáp ứng ung thư.
7. CRP càng cao có nghĩa bệnh càng nặng không?
Không thể kết luận như vậy chỉ dựa vào CRP.
Trong nhiều tình trạng viêm cấp tính, CRP càng tăng có thể phản ánh phản ứng viêm càng mạnh. Tuy nhiên, mức CRP không phải là thước đo tuyệt đối cho mức độ nặng của tất cả các bệnh.
Một người có CRP rất cao có thể đang mắc một tình trạng nhiễm trùng cấp tính nhưng có khả năng điều trị tốt. Ngược lại, một người bệnh nặng có thể không có CRP tăng tương ứng, đặc biệt trong một số hoàn cảnh đặc biệt.
Ở người bệnh ung thư, CRP càng không thể được dùng để xếp mức độ bệnh theo kiểu “CRP càng cao thì ung thư càng nặng”.
Bác sĩ cần đánh giá toàn bộ tình trạng của người bệnh.
8. CRP tăng nhẹ có đáng lo không?
Không phải mọi trường hợp CRP tăng nhẹ đều là dấu hiệu của một bệnh nghiêm trọng.
CRP có thể thay đổi trong nhiều tình huống khác nhau, và mức tăng cần được đặt trong bối cảnh triệu chứng cũng như khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm.
Ví dụ, nếu người bệnh vừa trải qua một tình trạng viêm nhẹ, vừa can thiệp thủ thuật hoặc có một bệnh lý cấp tính khác, CRP có thể tăng tạm thời rồi giảm trở lại.
Điều đáng quan tâm hơn là CRP có tiếp tục tăng, giảm dần hay duy trì ở mức cao, đồng thời người bệnh có triệu chứng gì và các xét nghiệm khác thay đổi ra sao.
Vì vậy, một kết quả đơn lẻ thường ít có giá trị hơn việc theo dõi xu hướng theo thời gian.
9. CRP tăng cao có nguy hiểm không?
Bản thân CRP không phải là chất gây ra tình trạng nguy hiểm. Nó chủ yếu là dấu hiệu phản ánh phản ứng viêm đang xảy ra trong cơ thể.
Mức độ đáng lo phụ thuộc vào nguyên nhân gây tăng CRP và tình trạng của người bệnh.
Ví dụ, CRP tăng ở một người bệnh ung thư đang sốt cao, rét run, tụt huyết áp hoặc khó thở sẽ có ý nghĩa hoàn toàn khác với CRP tăng nhẹ ở một người không có triệu chứng đáng kể.
Đặc biệt ở người bệnh đang hóa trị hoặc có giảm bạch cầu, sốt có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng nghiêm trọng dù biểu hiện ban đầu không rõ ràng. Trong tình huống này, việc đánh giá lâm sàng quan trọng hơn việc chỉ nhìn vào một con số CRP.
10. CRP có liên quan đến bạch cầu không?
CRP và bạch cầu đều có thể thay đổi khi cơ thể có viêm hoặc nhiễm trùng, nhưng chúng phản ánh những khía cạnh khác nhau.
Bạch cầu là các tế bào tham gia vào hệ miễn dịch, còn CRP là một protein được sản xuất chủ yếu tại gan để đáp ứng với các tín hiệu viêm.
Hai kết quả có thể cùng tăng, nhưng cũng có thể không thay đổi theo cùng một hướng.
Ví dụ, người bệnh ung thư sau hóa trị có thể bị giảm bạch cầu nhưng vẫn có CRP tăng nếu xuất hiện nhiễm trùng. Đây là một tình huống đặc biệt quan trọng vì khả năng chống nhiễm trùng của người bệnh có thể bị suy giảm.
Do đó, bác sĩ thường xem xét CRP cùng công thức máu và tình trạng lâm sàng, chứ không sử dụng CRP để thay thế bạch cầu hoặc ngược lại.
11. CRP có thể tăng sau điều trị ung thư không?
Có thể.
Một số phương pháp điều trị hoặc thủ thuật có thể gây tổn thương mô và tạo ra phản ứng viêm tạm thời. Ngoài ra, người bệnh có thể xuất hiện nhiễm trùng hoặc các biến chứng khác trong quá trình điều trị.
Một số liệu pháp điều trị ung thư cũng có thể gây các phản ứng viêm hoặc tác dụng phụ liên quan đến miễn dịch.
Vì vậy, nếu CRP tăng sau điều trị, bác sĩ cần xem xét thời điểm tăng CRP so với điều trị, triệu chứng đi kèm và các xét nghiệm khác.
Không nên mặc định rằng CRP tăng sau điều trị có nghĩa thuốc không hiệu quả hoặc ung thư tiến triển.
12. CRP có thể dùng để theo dõi tình trạng viêm theo thời gian không?
Đây là một trong những ứng dụng quan trọng của CRP.
Nếu một tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng đang được điều trị hiệu quả, CRP có thể giảm dần theo thời gian. Ngược lại, CRP tiếp tục tăng hoặc không giảm có thể khiến bác sĩ phải đánh giá lại nguyên nhân.
Tuy nhiên, xu hướng CRP chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong bối cảnh lâm sàng.
CRP giảm không phải lúc nào cũng có nghĩa bệnh đã khỏi hoàn toàn, và CRP còn cao không nhất thiết có nghĩa điều trị thất bại.
Bác sĩ cần kết hợp diễn biến triệu chứng, khám lâm sàng và các xét nghiệm phù hợp để đưa ra kết luận.
13. hs-CRP có giống CRP thông thường không?
Người bệnh đôi khi có thể gặp thuật ngữ hs-CRP (high-sensitivity C-reactive protein).
Đây là phương pháp xét nghiệm có độ nhạy cao hơn, thường được sử dụng để phát hiện những thay đổi rất nhỏ của CRP, đặc biệt trong đánh giá nguy cơ tim mạch ở một số nhóm đối tượng.
hs-CRP và CRP thông thường đều đo protein C-reactive nhưng được sử dụng trong những bối cảnh khác nhau.
Trong ung thư học, khi bác sĩ yêu cầu CRP để đánh giá viêm hoặc tình trạng nhiễm trùng, không nên tự lấy kết quả hs-CRP để diễn giải thay cho CRP thông thường.
14. Có thể dùng CRP để biết nhiễm trùng do vi khuẩn hay virus không?
CRP có thể cung cấp một phần thông tin giúp bác sĩ ước tính khả năng của một số nguyên nhân nhiễm trùng, nhưng không thể xác định chắc chắn vi khuẩn hay virus chỉ bằng CRP.
Một số tình trạng nhiễm khuẩn có thể làm CRP tăng cao hơn nhiều bệnh do virus, nhưng có sự chồng lấp đáng kể giữa các bệnh cảnh.
Bác sĩ có thể kết hợp CRP với triệu chứng, công thức máu, hình ảnh X-quang hoặc CT, xét nghiệm virus, cấy bệnh phẩm và những xét nghiệm khác tùy trường hợp.
Vì vậy, những cách hiểu như “CRP cao là vi khuẩn, CRP thấp là virus” đều là đơn giản hóa quá mức.
15. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử một người bệnh ung thư phổi đang điều trị xuất hiện sốt và ho. Kết quả xét nghiệm cho thấy CRP tăng.
Nếu chỉ nhìn vào CRP, người bệnh có thể nghĩ rằng ung thư đang tiến triển.
Nhưng bác sĩ sẽ đặt câu hỏi khác: người bệnh có khó thở không, phổi có ran không, bạch cầu và bạch cầu trung tính thế nào, X-quang hoặc CT có tổn thương mới không, có giảm bạch cầu sau hóa trị không, có dấu hiệu nhiễm trùng ở vị trí khác không và tình trạng toàn thân ra sao.
Nếu các thông tin phù hợp với viêm phổi, CRP có thể là một trong những bằng chứng hỗ trợ cho quá trình đánh giá và theo dõi điều trị.
Ngược lại, nếu người bệnh không có dấu hiệu nhiễm trùng nhưng có một bệnh lý viêm khác, nguyên nhân của CRP tăng sẽ cần được tìm theo hướng khác.
Như vậy, CRP không tự đưa ra chẩn đoán. Nó chỉ là một mảnh ghép giúp bác sĩ hiểu điều gì đang xảy ra trong cơ thể.
16. Khi nào người bệnh nên trao đổi với bác sĩ?
Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ khi CRP tăng rõ rệt hoặc tăng liên tục qua nhiều lần xét nghiệm, đặc biệt nếu xuất hiện sốt, rét run, ho, khó thở, đau mới xuất hiện, tiểu buốt, tiêu chảy hoặc những triệu chứng bất thường khác.
Đối với người bệnh đang hóa trị hoặc có nguy cơ giảm bạch cầu, sốt cần được đánh giá y tế sớm. Không nên chờ đến khi CRP tăng cao mới đi khám.
Ngược lại, nếu chỉ phát hiện CRP tăng nhẹ nhưng hoàn toàn không có triệu chứng, người bệnh cũng không nên tự kết luận rằng mình bị nhiễm trùng hoặc ung thư đang tiến triển. Bác sĩ sẽ dựa vào toàn bộ bối cảnh để quyết định có cần làm thêm xét nghiệm hay theo dõi lại hay không.
Điều bác cần nhớ
CRP là một dấu ấn phản ánh phản ứng viêm của cơ thể, không phải là dấu ấn ung thư.
CRP có thể tăng khi cơ thể bị nhiễm trùng, tổn thương mô, bệnh viêm, bệnh tự miễn và nhiều tình trạng khác. Ở người bệnh ung thư, CRP cũng có thể tăng do nhiễm trùng, biến chứng điều trị hoặc tình trạng viêm liên quan đến chính bệnh ung thư.
Vì vậy, CRP tăng không đồng nghĩa với ung thư tiến triển, CRP tăng không đồng nghĩa chắc chắn với nhiễm khuẩn và CRP cao không phải lúc nào cũng có nghĩa bệnh đang rất nặng.
CRP đặc biệt hữu ích khi được theo dõi cùng diễn biến lâm sàng và các xét nghiệm khác. Một kết quả đơn lẻ thường không đủ để trả lời câu hỏi về nguyên nhân.
Điều quan trọng không phải là cố tìm một con số CRP “đẹp”, mà là hiểu CRP đang phản ánh điều gì, thay đổi như thế nào theo thời gian và bác sĩ đang tìm nguyên nhân gì đằng sau sự thay đổi đó.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về sinh hóa máu – LDH tăng nói lên điều gì?
Tài liệu tham khảo
Pepys MB, Hirschfield GM. C-reactive protein: a critical update. Journal of Clinical Investigation. 2003.
Sproston NR, Ashworth JJ. Role of C-reactive protein at sites of inflammation and infection. Frontiers in Immunology. 2018.
National Comprehensive Cancer Network. NCCN Guidelines. Cập nhật định kỳ.
European Society for Medical Oncology. ESMO Clinical Practice Guidelines. Cập nhật định kỳ.
American Society of Clinical Oncology. ASCO Guidelines. Cập nhật định kỳ.
World Health Organization. WHO Guidelines on the management of infection and related clinical conditions. Cập nhật định kỳ.