Hiểu về dấu ấn ung thư – HE4 nói lên điều gì?
Khi làm xét nghiệm đánh giá một khối bất thường ở vùng chậu hoặc theo dõi bệnh lý phụ khoa, bác có thể gặp một chỉ số có tên HE4. Đây là viết tắt của Human Epididymis Protein 4, một protein có thể được phát hiện trong máu và được nghiên cứu, sử dụng như một dấu ấn sinh học trong đánh giá một số trường hợp nghi ngờ ung thư buồng trứng, đặc biệt là ung thư biểu mô buồng trứng.
HE4 thường được nhắc đến cùng với một dấu ấn quen thuộc hơn là CA-125. Điều này dễ khiến người bệnh nghĩ rằng chỉ cần HE4 hoặc CA-125 tăng là có thể xác định ung thư buồng trứng. Thực tế không phải như vậy.
HE4 có thể tăng trong ung thư buồng trứng, nhưng cũng có thể tăng trong một số tình trạng không phải ung thư, đặc biệt là suy giảm chức năng thận. Ngược lại, một số người bệnh ung thư buồng trứng vẫn có HE4 trong giới hạn bình thường. Vì vậy, HE4 không phải một xét nghiệm có thể tự nó chẩn đoán hoặc loại trừ ung thư buồng trứng.
Điều quan trọng là hiểu HE4 đang cung cấp thông tin gì, vì sao bác sĩ yêu cầu xét nghiệm và kết quả này được kết hợp với những thông tin nào khác.
1. HE4 là gì?
HE4 (Human Epididymis Protein 4) là một protein thuộc nhóm whey acidic four-disulfide core domain protein, được mã hóa bởi gen WFDC2.
HE4 được biểu hiện ở một số mô biểu mô trong cơ thể. Trong một số loại ung thư, đặc biệt là ung thư biểu mô buồng trứng, lượng HE4 có thể tăng và được giải phóng vào máu.
Chính đặc điểm này khiến HE4 được nghiên cứu như một tumor biomarker, tức dấu ấn sinh học có thể cung cấp thêm thông tin liên quan đến bệnh ung thư.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa hai khái niệm:
HE4 có liên quan đến ung thư buồng trứng không có nghĩa là HE4 chỉ xuất hiện khi có ung thư buồng trứng.
Một chất có thể tăng trong ung thư nhưng vẫn có thể thay đổi vì những nguyên nhân khác. Đây là đặc điểm chung của rất nhiều dấu ấn ung thư.
2. HE4 được sử dụng chủ yếu trong bệnh gì?
HE4 được quan tâm nhiều nhất trong ung thư buồng trứng biểu mô, đặc biệt trong quá trình đánh giá những phụ nữ có khối vùng chậu hoặc khối phần phụ chưa rõ bản chất.
Ung thư buồng trứng không phải chỉ có một loại. Có nhiều nhóm mô bệnh học khác nhau, và HE4 không có giá trị giống nhau trong tất cả các nhóm.
HE4 thường được nghiên cứu và sử dụng nhiều hơn đối với ung thư biểu mô buồng trứng, trong đó một số type như high-grade serous ovarian carcinoma có thể biểu hiện HE4 rõ.
Ngược lại, một số loại ung thư buồng trứng có thể không làm HE4 tăng đáng kể.
Vì vậy, nếu bác có một khối ở buồng trứng nhưng HE4 bình thường, bác sĩ vẫn không thể dựa vào đó để khẳng định rằng tổn thương chắc chắn lành tính.
3. HE4 tăng có phải là ung thư buồng trứng không?
Không.
Đây là điều quan trọng nhất cần nhớ khi đọc kết quả HE4.
HE4 có thể tăng ở người mắc ung thư buồng trứng, nhưng cũng có thể tăng trong một số tình trạng không phải ung thư.
Một nguyên nhân đặc biệt quan trọng là suy giảm chức năng thận.
HE4 được thải trừ qua thận, vì vậy khi chức năng thận giảm, nồng độ HE4 trong máu có thể tăng ngay cả khi người bệnh không mắc ung thư buồng trứng.
Đây là lý do khi đánh giá HE4, bác sĩ thường quan tâm đồng thời đến creatinine và chức năng thận.
Ngoài ra, HE4 có thể thay đổi theo tuổi và một số yếu tố sinh lý khác. Vì vậy, không nên lấy một con số HE4 tăng rồi kết luận ngay rằng người bệnh có ung thư.
4. HE4 bình thường có loại trừ được ung thư buồng trứng không?
Cũng không.
Không phải tất cả ung thư buồng trứng đều sản xuất HE4 ở mức cao.
Mức độ biểu hiện HE4 phụ thuộc vào loại mô bệnh học và đặc điểm sinh học của khối u.
Do đó, một phụ nữ có khối buồng trứng đáng ngờ trên siêu âm nhưng HE4 bình thường vẫn có thể cần được đánh giá tiếp.
Điều này đặc biệt quan trọng vì ung thư buồng trứng có thể biểu hiện rất khác nhau giữa các bệnh nhân.
HE4 chỉ là một mảnh ghép trong quá trình đánh giá, chứ không phải một xét nghiệm “có hoặc không có ung thư”.
5. Vì sao HE4 thường được xét nghiệm cùng CA-125?
HE4 và CA-125 cung cấp những thông tin khác nhau.
CA-125 là một dấu ấn đã được sử dụng từ lâu trong ung thư buồng trứng. Tuy nhiên, CA-125 cũng có thể tăng trong nhiều tình trạng lành tính, chẳng hạn lạc nội mạc tử cung, bệnh viêm vùng chậu, kinh nguyệt hoặc một số bệnh lý khác.
HE4 có xu hướng ít bị ảnh hưởng bởi một số tình trạng phụ khoa lành tính hơn CA-125. Tuy nhiên, HE4 lại chịu ảnh hưởng đáng kể của chức năng thận.
Vì vậy, thay vì hỏi:
“HE4 hay CA-125 cái nào chính xác hơn?”
cách hiểu đúng hơn là:
“Trong trường hợp cụ thể này, bác sĩ cần kết hợp HE4, CA-125, hình ảnh học và các thông tin khác như thế nào?”
Chính sự kết hợp nhiều thông tin mới giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ tốt hơn.
6. HE4 và CA-125 có thể được kết hợp thành ROMA
Một ứng dụng quan trọng của HE4 và CA-125 là sử dụng cùng nhau trong một thuật toán đánh giá nguy cơ có tên ROMA, viết tắt của Risk of Ovarian Malignancy Algorithm.
ROMA kết hợp:
HE4 + CA-125 + tình trạng mãn kinh
để ước tính nguy cơ một khối phần phụ là ác tính hay không.
Điều này giúp bác sĩ phân tầng nguy cơ ở một số phụ nữ có khối vùng chậu hoặc khối phần phụ.
Tuy nhiên, ROMA là công cụ đánh giá nguy cơ, không phải xét nghiệm chẩn đoán ung thư.
Nếu ROMA thuộc nhóm nguy cơ cao, điều đó có nghĩa là khả năng ác tính được đánh giá cao hơn, chứ không có nghĩa người bệnh chắc chắn mắc ung thư.
Ngược lại, ROMA thuộc nhóm nguy cơ thấp cũng không thể đảm bảo tuyệt đối rằng khối u là lành tính.
7. HE4 có thể dùng để chẩn đoán ung thư buồng trứng không?
Không nên sử dụng HE4 đơn độc để chẩn đoán xác định ung thư buồng trứng.
Khi phát hiện một khối buồng trứng hoặc khối phần phụ, bác sĩ thường quan tâm rất nhiều đến đặc điểm hình ảnh học, đặc biệt là siêu âm vùng chậu.
Một số đặc điểm như cấu trúc đặc, phần nhú, vách ngăn bất thường, tăng tưới máu hoặc dịch ổ bụng có thể làm tăng mức độ nghi ngờ.
Trong những trường hợp phù hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm CT, MRI hoặc các phương tiện khác để đánh giá.
HE4 và CA-125 có thể cung cấp thêm thông tin, nhưng không thay thế hình ảnh học hoặc giải phẫu bệnh.
Chẩn đoán xác định ung thư cuối cùng thường cần dựa vào mô bệnh học khi có chỉ định lấy bệnh phẩm.
8. HE4 có được dùng để tầm soát ung thư buồng trứng không?
Không nên hiểu HE4 là xét nghiệm tầm soát ung thư buồng trứng cho phụ nữ khỏe mạnh nói chung.
Đây là một điểm rất quan trọng.
Ung thư buồng trứng có thể diễn biến âm thầm và chưa có một xét nghiệm máu đơn độc nào đủ chính xác để sử dụng rộng rãi cho mục đích tầm soát dân số chung.
Việc xét nghiệm HE4 ở một người không có triệu chứng hoặc không có chỉ định phù hợp có thể dẫn đến tình trạng dương tính giả, từ đó khiến người bệnh lo lắng và phải thực hiện thêm nhiều xét nghiệm không cần thiết.
Nếu một phụ nữ có nguy cơ di truyền cao, chẳng hạn liên quan đến một số hội chứng ung thư di truyền, chiến lược theo dõi và giảm nguy cơ sẽ được bác sĩ xây dựng riêng dựa trên nguy cơ cá nhân và hướng dẫn chuyên môn.
9. HE4 tăng trong ung thư buồng trứng có ý nghĩa gì?
Ở người đã được chẩn đoán ung thư buồng trứng, HE4 có thể cung cấp thêm thông tin về tình trạng bệnh.
Một số nghiên cứu cho thấy nồng độ HE4 có liên quan với gánh nặng bệnh ở một số nhóm ung thư buồng trứng và có thể thay đổi theo diễn biến điều trị.
Tuy nhiên, mức HE4 không được sử dụng đơn độc để xác định giai đoạn bệnh.
Ví dụ, không thể nói rằng:
“HE4 càng cao thì ung thư buồng trứng càng ở giai đoạn nặng.”
Thực tế phức tạp hơn nhiều.
Giai đoạn bệnh phải dựa trên sự lan rộng của ung thư, kết quả phẫu thuật, hình ảnh học và giải phẫu bệnh theo hệ thống phân giai đoạn phù hợp.
HE4 chỉ có thể đóng vai trò bổ sung trong bức tranh đó.
10. HE4 có thể dùng để theo dõi điều trị không?
Có thể trong một số trường hợp, nhưng phải hiểu đúng vai trò của nó.
Nếu một người bệnh ung thư buồng trứng có HE4 tăng trước điều trị, bác sĩ có thể theo dõi sự thay đổi của HE4 trong quá trình điều trị.
Nếu điều trị có hiệu quả, HE4 có thể giảm cùng với những dấu hiệu đáp ứng khác.
Ngược lại, nếu HE4 tăng trở lại hoặc tăng liên tục, bác sĩ có thể chú ý đến khả năng bệnh đang thay đổi.
Tuy nhiên, HE4 không nên được sử dụng như một “chiếc đồng hồ đo bệnh” độc lập.
Bác sĩ vẫn cần xem xét triệu chứng, khám lâm sàng, hình ảnh học và những dấu ấn khác khi cần.
Đặc biệt, nếu chức năng thận thay đổi trong quá trình điều trị, HE4 cũng có thể thay đổi mà không nhất thiết phản ánh sự thay đổi của khối u.
11. HE4 giảm sau điều trị có phải bệnh đã khỏi?
Không thể kết luận như vậy chỉ dựa vào HE4.
Một người bệnh có HE4 cao trước điều trị, sau điều trị HE4 giảm rõ rệt, đây có thể là một dấu hiệu phù hợp với đáp ứng điều trị.
Nhưng để nói bệnh đạt lui bệnh hoàn toàn (Complete Response, CR), bác sĩ cần dựa trên các tiêu chí đánh giá đáp ứng phù hợp, thường bao gồm cả chẩn đoán hình ảnh và tình trạng lâm sàng.
Tương tự, nếu HE4 bình thường hóa nhưng trên hình ảnh vẫn còn tổn thương đáng ngờ, không thể chỉ dựa vào xét nghiệm máu để kết luận bệnh đã hết.
Một dấu ấn giảm không đồng nghĩa toàn bộ khối u đã biến mất.
12. HE4 tăng trở lại có phải ung thư tái phát?
Đây là tình huống cần được chú ý nhưng không được kết luận chỉ dựa vào một lần tăng HE4.
Nếu HE4 trước điều trị từng tăng, sau đó giảm xuống và một thời gian sau lại tăng liên tục, bác sĩ có thể quan tâm đến khả năng bệnh tái phát hoặc tiến triển.
Tuy nhiên, trước khi đưa ra kết luận, cần xem xét các nguyên nhân khác, đặc biệt là chức năng thận.
Nếu creatinine tăng hoặc mức lọc cầu thận giảm, HE4 có thể tăng do giảm thanh thải.
Vì vậy, khi HE4 tăng trở lại, bác sĩ có thể kiểm tra lại HE4, đánh giá chức năng thận và đối chiếu với hình ảnh học cũng như các thông tin lâm sàng khác.
Nếu HE4 tăng đồng thời với những bằng chứng khác cho thấy bệnh thay đổi, giá trị của kết quả sẽ đáng chú ý hơn.
13. Vì sao suy thận có thể làm HE4 tăng?
Đây là một trong những điểm quan trọng nhất khi đọc HE4.
HE4 được đào thải khỏi cơ thể thông qua thận. Khi chức năng thận giảm, HE4 có thể tích tụ trong máu và làm nồng độ xét nghiệm tăng.
Điều này có nghĩa là:
HE4 cao không phải lúc nào cũng do khối u sản xuất nhiều HE4.
Một phần nguyên nhân có thể nằm ở việc cơ thể thải HE4 kém hơn.
Vì vậy, nếu một người có HE4 tăng nhưng không có bằng chứng rõ ràng về ung thư buồng trứng, bác sĩ thường cần xem xét creatinine và chức năng thận.
Đây cũng là lý do việc so sánh HE4 giữa hai thời điểm chỉ thực sự có ý nghĩa khi bối cảnh lâm sàng, đặc biệt là chức năng thận, tương đối tương đồng hoặc đã được bác sĩ cân nhắc.
14. HE4 tăng nhẹ có đáng lo không?
Không thể trả lời chỉ bằng chữ “có” hoặc “không”.
Mức độ đáng lo phụ thuộc vào nhiều yếu tố.
Bác sĩ sẽ xem xét tuổi, tình trạng mãn kinh, chức năng thận, có hay không có khối phần phụ, đặc điểm siêu âm, CA-125 và những yếu tố nguy cơ khác.
Một HE4 tăng nhẹ ở người có chức năng thận bình thường nhưng có khối phần phụ đáng ngờ trên siêu âm sẽ có ý nghĩa khác với HE4 tăng ở một người có suy thận nhưng không có bất thường rõ ràng trên hình ảnh học.
Do đó, không nên tự đặt ra một ngưỡng cố định rồi kết luận:
“HE4 cao hơn mức này là ung thư.”
Khoảng tham chiếu có thể khác nhau tùy phương pháp xét nghiệm, thiết bị, phòng xét nghiệm và đặc điểm của quần thể được sử dụng để xây dựng khoảng tham chiếu.
Khi đọc kết quả, bác nên ưu tiên khoảng tham chiếu được in ngay trên phiếu xét nghiệm.
15. HE4 có ý nghĩa giống nhau ở phụ nữ trước và sau mãn kinh không?
Không hoàn toàn.
Tuổi và tình trạng mãn kinh là những yếu tố được quan tâm khi đánh giá HE4 và đặc biệt khi sử dụng các thuật toán như ROMA.
ROMA sử dụng các công thức khác nhau tùy tình trạng mãn kinh, vì nguy cơ nền và đặc điểm sinh học của bệnh không giống nhau giữa các nhóm.
Điều này cho thấy một lần nữa rằng không thể tách một con số HE4 khỏi người bệnh cụ thể.
Cùng một kết quả xét nghiệm nhưng được đặt trong hai bối cảnh khác nhau có thể dẫn đến cách diễn giải khác nhau.
16. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử một phụ nữ sau mãn kinh được phát hiện một khối phần phụ trên siêu âm. Bác sĩ chỉ định CA-125 và HE4.
Kết quả cho thấy cả hai đều tăng.
Điều này chắc chắn khiến bác sĩ quan tâm hơn, nhưng chưa đủ để nói rằng người bệnh chắc chắn mắc ung thư buồng trứng.
Bác sĩ sẽ xem xét hình ảnh siêu âm, đặc điểm của khối, tình trạng dịch ổ bụng, triệu chứng, tiền sử bệnh và chức năng thận. Có thể cần đánh giá thêm bằng MRI hoặc CT tùy trường hợp.
Nếu các dữ liệu tổng hợp cho thấy nguy cơ ác tính cao, người bệnh có thể được chuyển đến bác sĩ chuyên khoa phù hợp để tiếp tục đánh giá và điều trị.
Ngược lại, giả sử một người khác có HE4 tăng nhưng creatinine cũng tăng rõ do suy giảm chức năng thận và siêu âm không cho thấy khối phần phụ đáng ngờ. Khi đó, bác sĩ sẽ không thể giải thích HE4 tăng đơn giản là do ung thư.
Hai người đều có HE4 tăng, nhưng ý nghĩa của kết quả hoàn toàn có thể khác nhau.
17. Nếu HE4 tăng nhưng CA-125 bình thường thì sao?
Đây là tình huống có thể gặp.
Không phải HE4 và CA-125 lúc nào cũng tăng đồng thời.
HE4 có thể tăng trong một số ung thư buồng trứng mà CA-125 chưa tăng rõ. Ngược lại, CA-125 có thể tăng trong nhiều tình trạng mà HE4 không tăng.
Vì vậy, việc một chỉ số bình thường không thể tự động phủ nhận ý nghĩa của chỉ số còn lại.
Nếu người bệnh có khối phần phụ, bác sĩ sẽ xem xét toàn bộ dữ liệu thay vì cố gắng chọn một trong hai xét nghiệm làm “xét nghiệm quyết định”.
18. Nếu CA-125 tăng nhưng HE4 bình thường thì sao?
Tình huống ngược lại cũng rất thường gặp.
CA-125 có thể tăng trong nhiều bệnh lý lành tính, đặc biệt ở phụ nữ tiền mãn kinh, vì vậy CA-125 tăng không đồng nghĩa với ung thư buồng trứng.
HE4 bình thường có thể cung cấp thêm một thông tin, nhưng cũng không đủ để loại trừ hoàn toàn ung thư.
Trong trường hợp này, hình ảnh học và bối cảnh lâm sàng vẫn đóng vai trò rất quan trọng.
Đây chính là lý do bác sĩ không nên đọc HE4 và CA-125 như hai “công tắc” có hoặc không có ung thư.
Khi nào người bệnh nên trao đổi với bác sĩ?
Nếu bác được chỉ định xét nghiệm HE4 vì có khối buồng trứng hoặc khối phần phụ, bác nên trao đổi với bác sĩ về mục đích của xét nghiệm và cách kết quả được kết hợp với siêu âm, CA-125 hoặc những xét nghiệm khác.
Nếu HE4 tăng, đặc biệt khi mức tăng rõ hoặc tăng liên tục qua nhiều lần xét nghiệm, bác sĩ có thể cần đánh giá thêm.
Nếu bác đang điều trị ung thư buồng trứng và HE4 tăng trở lại, không nên tự kết luận bệnh đã tái phát. Hãy để bác sĩ đánh giá cùng với chức năng thận, triệu chứng và hình ảnh học.
Nếu HE4 bình thường nhưng hình ảnh học vẫn đáng ngờ, cũng không nên tự kết luận rằng khối u chắc chắn lành tính.
Điều bác cần nhớ
HE4 là một protein có thể được sử dụng như dấu ấn sinh học trong đánh giá một số trường hợp ung thư buồng trứng, đặc biệt ung thư biểu mô buồng trứng.
HE4 không phải xét nghiệm chẩn đoán ung thư buồng trứng đơn độc. HE4 tăng có thể gặp trong ung thư nhưng cũng có thể xuất hiện trong những tình trạng không phải ung thư, đặc biệt là suy giảm chức năng thận.
HE4 thường được xem xét cùng CA-125 và trong một số trường hợp được đưa vào thuật toán ROMA để phân tầng nguy cơ ác tính của khối phần phụ. Tuy nhiên, ROMA cũng chỉ là công cụ đánh giá nguy cơ, không phải bằng chứng xác định ung thư.
Ở người đã được chẩn đoán ung thư buồng trứng, HE4 có thể hữu ích trong theo dõi diễn biến nếu chỉ số này có giá trị ở thời điểm ban đầu. Tuy nhiên, sự thay đổi của HE4 cần được đặt cạnh chức năng thận, triệu chứng, khám lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh.
Điều quan trọng không phải là nhớ HE4 bao nhiêu thì gọi là ung thư, mà là hiểu vì sao bác sĩ xét nghiệm HE4, kết quả này đang cung cấp thông tin gì và vì sao bác sĩ cần đặt nó cùng CA-125, hình ảnh học và các dữ liệu khác trước khi đưa ra kết luận.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về dấu ấn ung thư – Vì sao dấu ấn ung thư có thể tăng mà không phải do ung thư?
Tài liệu tham khảo
National Cancer Institute. Tumor Markers. Cập nhật theo tài liệu hiện hành.
National Cancer Institute. Ovarian Epithelial, Fallopian Tube, and Primary Peritoneal Cancer Treatment (PDQ®). Cập nhật theo tài liệu hiện hành.
National Comprehensive Cancer Network. NCCN Guidelines: Ovarian Cancer Including Fallopian Tube Cancer and Primary Peritoneal Cancer. Cập nhật theo phiên bản hiện hành.
European Society for Medical Oncology. ESMO Clinical Practice Guidelines for Epithelial Ovarian Cancer. Cập nhật theo hướng dẫn hiện hành.
American Society of Clinical Oncology. Clinical Practice Guidelines for the Management of Ovarian Cancer. Cập nhật theo tài liệu hiện hành.
Moore RG, et al. The use of HE4 and CA-125 in the assessment of women with a pelvic mass. Gynecologic Oncology.
Moore RG, et al. A novel multiple marker bioassay utilizing HE4 and CA-125 for the prediction of ovarian cancer in patients with a pelvic mass. Gynecologic Oncology.
American College of Obstetricians and Gynecologists. Evaluation and Management of Adnexal Masses. Cập nhật theo hướng dẫn hiện hành.