Liệu pháp miễn dịch có chữa khỏi ung thư không?
Khi nghe nói liệu pháp miễn dịch có thể giúp hệ miễn dịch nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư, nhiều người bệnh thường đặt một câu hỏi rất tự nhiên: “Vậy điều trị miễn dịch có chữa khỏi ung thư không?”
Câu trả lời là có thể, nhưng không phải với tất cả người bệnh và không phải ở tất cả các loại ung thư.
Liệu pháp miễn dịch đã tạo ra một bước tiến rất lớn trong điều trị ung thư. Một số người bệnh ung thư tiến xa có thể đáp ứng rất tốt, bệnh được kiểm soát trong thời gian dài, thậm chí có những trường hợp đạt đáp ứng hoàn toàn và duy trì lâu dài sau điều trị. Tuy nhiên, cũng có những bệnh nhân không đáp ứng ngay từ đầu, hoặc ban đầu đáp ứng nhưng sau đó bệnh lại tiến triển.
Vì vậy, không nên hiểu đơn giản rằng “miễn dịch là thuốc chữa khỏi ung thư”, cũng không nên suy nghĩ ngược lại rằng nếu miễn dịch không hiệu quả thì phương pháp này không có giá trị.
Điều quan trọng hơn là hiểu khi nào miễn dịch có khả năng mang lại lợi ích, mức độ lợi ích có thể đạt được là gì và vì sao hiệu quả lại rất khác nhau giữa những người bệnh.
Liệu pháp miễn dịch là gì?
Khác với hóa trị, thuốc đích hay nhiều phương pháp điều trị trực tiếp tác động lên tế bào ung thư, liệu pháp miễn dịch chủ yếu tác động vào hệ thống miễn dịch của cơ thể nhằm giúp cơ thể nhận diện và chống lại tế bào ung thư hiệu quả hơn.
Một trong những nhóm thuốc miễn dịch được sử dụng rộng rãi hiện nay là thuốc ức chế các điểm kiểm soát miễn dịch, trong đó có các thuốc tác động lên PD-1, PD-L1 hoặc CTLA-4.
Bình thường, hệ miễn dịch có những cơ chế “phanh” để tránh việc các tế bào miễn dịch hoạt động quá mức và gây tổn thương cho cơ thể. Tế bào ung thư có thể lợi dụng một số cơ chế này để né tránh sự tấn công của hệ miễn dịch.
Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch có thể giúp tháo bỏ một phần “phanh” đó, từ đó tạo điều kiện để tế bào miễn dịch nhận diện và tấn công tế bào ung thư.
Do cơ chế này, hiệu quả của liệu pháp miễn dịch phụ thuộc rất nhiều vào mối quan hệ giữa khối u và hệ miễn dịch của chính người bệnh.
Vì sao miễn dịch có thể tạo ra đáp ứng rất lâu?
Đây là một trong những điểm đặc biệt của liệu pháp miễn dịch.
Khi điều trị có hiệu quả, hệ miễn dịch có thể nhận diện những đặc điểm của tế bào ung thư và tiếp tục duy trì khả năng kiểm soát chúng trong một thời gian dài.
Điều này khác với việc chỉ đưa một loại thuốc vào cơ thể để trực tiếp tiêu diệt tế bào ung thư trong thời gian thuốc hiện diện.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa cứ dùng miễn dịch là cơ thể sẽ hình thành một “trí nhớ chống ung thư” vĩnh viễn.
Khối u có thể thay đổi, các tế bào ung thư có thể mất những đặc điểm giúp hệ miễn dịch nhận diện chúng, hoặc xuất hiện những cơ chế khác giúp chúng né tránh hệ miễn dịch.
Vì vậy, đáp ứng lâu dài là một khả năng rất đáng chú ý của miễn dịch, nhưng không phải kết quả chắc chắn ở mọi bệnh nhân.
Có những bệnh nhân ung thư giai đoạn di căn vẫn có thể sống rất lâu nhờ miễn dịch?
Có.
Đây là một trong những thay đổi quan trọng mà liệu pháp miễn dịch mang lại cho điều trị ung thư.
Ở một số loại ung thư và một số nhóm bệnh nhân phù hợp, điều trị miễn dịch có thể giúp bệnh được kiểm soát trong thời gian dài. Một số bệnh nhân có thể đạt đáp ứng hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn trên các phương tiện đánh giá bệnh và duy trì tình trạng đó trong thời gian dài.
Tuy nhiên, những trường hợp này không đại diện cho tất cả bệnh nhân.
Kết quả điều trị phụ thuộc vào loại ung thư, giai đoạn, đặc điểm sinh học của khối u, tình trạng miễn dịch, phương pháp điều trị được sử dụng và nhiều yếu tố khác.
Do đó, không thể lấy câu chuyện của một người đáp ứng rất tốt với miễn dịch để dự đoán chắc chắn kết quả cho một người bệnh khác.
Vậy “chữa khỏi” trong ung thư nghĩa là gì?
Đây là một khái niệm cần được hiểu cẩn thận.
Trong y học, khỏi bệnh thường được hiểu là không còn bằng chứng của bệnh trong một thời gian đủ dài và nguy cơ bệnh quay trở lại rất thấp. Tuy nhiên, với nhiều bệnh ung thư, đặc biệt là ung thư giai đoạn tiến xa, bác sĩ thường thận trọng hơn khi sử dụng từ “chữa khỏi”.
Một bệnh nhân có thể đạt lui bệnh hoàn toàn, nghĩa là các dấu hiệu ung thư hiện không còn phát hiện được bằng những phương pháp đánh giá hiện tại. Nhưng điều đó không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc mọi tế bào ung thư trong cơ thể đã biến mất tuyệt đối.
Do đó, khi một bệnh nhân nói “tôi đã hết bệnh vì chụp phim không còn thấy u”, bác sĩ vẫn cần giải thích rằng lui bệnh hoàn toàn và chữa khỏi là hai khái niệm có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Nếu bệnh nhân đạt đáp ứng hoàn toàn sau miễn dịch thì có phải đã khỏi?
Không thể khẳng định ngay như vậy.
Đáp ứng hoàn toàn là một kết quả rất đáng mừng, bởi trên các phương tiện đánh giá hiện tại không còn thấy tổn thương ung thư có thể phát hiện được.
Tuy nhiên, bác sĩ vẫn cần tiếp tục theo dõi trong thời gian dài.
Ở một số bệnh nhân, đáp ứng hoàn toàn có thể kéo dài nhiều năm và nguy cơ bệnh tái phát thấp. Ở những bệnh nhân khác, bệnh vẫn có thể xuất hiện trở lại sau một khoảng thời gian.
Vì vậy, đáp ứng hoàn toàn là một dấu hiệu rất tốt nhưng không nên đồng nhất tuyệt đối với khỏi bệnh.
Miễn dịch có chữa khỏi được ung thư giai đoạn sớm không?
Có thể, trong một số bệnh cảnh.
Liệu pháp miễn dịch không chỉ được sử dụng cho ung thư giai đoạn di căn. Trong một số loại ung thư và những tình huống được chứng minh qua các nghiên cứu lâm sàng, miễn dịch có thể được sử dụng ở giai đoạn sớm, chẳng hạn trước hoặc sau phẫu thuật, nhằm làm giảm nguy cơ tái phát hoặc tăng khả năng kiểm soát bệnh.
Khi điều trị được thực hiện ở giai đoạn sớm, mục tiêu thường có thể là chữa khỏi bệnh, đặc biệt khi phương pháp điều trị được phối hợp với phẫu thuật hoặc xạ trị trong chiến lược điều trị triệt căn.
Tuy nhiên, không phải mọi bệnh nhân ung thư giai đoạn sớm đều cần miễn dịch.
Việc chỉ định phải dựa trên loại ung thư, giai đoạn, đặc điểm sinh học và bằng chứng của từng bệnh cảnh cụ thể.
Miễn dịch có chữa khỏi ung thư giai đoạn IV không?
Đây là câu hỏi khó hơn.
Với ung thư giai đoạn IV, bệnh thường đã lan đến cơ quan khác, vì vậy mục tiêu điều trị thường là kiểm soát bệnh lâu dài, kéo dài thời gian sống và duy trì chất lượng cuộc sống.
Tuy nhiên, sự xuất hiện của liệu pháp miễn dịch đã làm thay đổi cách nhìn về một số bệnh ung thư giai đoạn IV.
Một nhóm bệnh nhân có thể đạt đáp ứng rất sâu và kéo dài nhiều năm. Một số người thậm chí không còn bằng chứng bệnh trong thời gian dài sau điều trị.
Vì vậy, không thể nói ung thư giai đoạn IV trong mọi trường hợp đều không thể kiểm soát lâu dài, nhưng cũng không nên hứa hẹn rằng miễn dịch có thể chữa khỏi ung thư giai đoạn IV cho tất cả bệnh nhân.
Khả năng đạt được kiểm soát bệnh lâu dài phụ thuộc rất lớn vào từng loại ung thư và từng người bệnh.
Vì sao có người đáp ứng rất tốt với miễn dịch nhưng người khác lại không đáp ứng?
Đây là một trong những câu hỏi quan trọng nhất của ung thư học hiện đại.
Để miễn dịch có hiệu quả, cần có một chuỗi tương tác phức tạp giữa tế bào ung thư, hệ miễn dịch và môi trường xung quanh khối u.
Nếu hệ miễn dịch không nhận diện được tế bào ung thư, hoặc tế bào ung thư có khả năng ức chế mạnh hoạt động miễn dịch, việc chỉ dùng thuốc tháo “phanh” miễn dịch có thể không đủ để tạo ra đáp ứng.
Khối u cũng có thể thay đổi theo thời gian, tạo ra những cơ chế giúp nó né tránh hệ miễn dịch.
Đó là lý do tại sao không có một dấu ấn sinh học duy nhất có thể dự đoán chính xác tuyệt đối ai sẽ được chữa khỏi bằng miễn dịch.
PD-L1 cao có nghĩa là chắc chắn khỏi bằng miễn dịch?
Không.
PD-L1 là một trong những dấu ấn được sử dụng để hỗ trợ lựa chọn liệu pháp miễn dịch trong một số loại ung thư, nhưng PD-L1 cao không đồng nghĩa với việc chắc chắn đáp ứng hoặc chắc chắn khỏi bệnh.
Một bệnh nhân có PD-L1 cao vẫn có thể không đáp ứng.
Ngược lại, trong một số bệnh cảnh, bệnh nhân có PD-L1 thấp hoặc thậm chí không biểu hiện PD-L1 vẫn có thể hưởng lợi từ liệu pháp miễn dịch, tùy loại ung thư và phác đồ.
Do đó, PD-L1 chỉ là một phần của bức tranh, chứ không phải một “con số tiên lượng chắc chắn” về kết quả điều trị.
Có phải càng nhiều PD-L1 thì miễn dịch càng tốt?
Không thể hiểu theo cách đơn giản như vậy.
Trong một số bệnh cảnh, mức độ biểu hiện PD-L1 có tương quan với khả năng đáp ứng, nhưng mối quan hệ này không tuyệt đối.
Hiệu quả miễn dịch còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác như loại ung thư, tải lượng đột biến, đặc điểm vi môi trường khối u, khả năng xâm nhập của tế bào miễn dịch vào khối u và những cơ chế né tránh miễn dịch khác.
Vì vậy, không nên nhìn một kết quả PD-L1 đơn lẻ rồi kết luận rằng “miễn dịch chắc chắn hiệu quả” hoặc “miễn dịch chắc chắn không hiệu quả”.
Nếu miễn dịch không hiệu quả ngay từ đầu thì có phải cơ thể người bệnh yếu?
Không.
Đây là một cách giải thích dễ khiến người bệnh tự trách bản thân nhưng không phản ánh đầy đủ cơ chế của bệnh.
Miễn dịch không hiệu quả có thể xuất phát từ đặc điểm sinh học của khối u, khả năng né tránh miễn dịch của tế bào ung thư, môi trường xung quanh khối u hoặc nhiều yếu tố khác.
Không thể đơn giản quy kết rằng “miễn dịch không đáp ứng vì sức đề kháng của bệnh nhân yếu”.
Ung thư là một bệnh phức tạp và khả năng đáp ứng điều trị không phản ánh đơn giản mức độ “khỏe” hay “yếu” của cơ thể.
Nếu đã đáp ứng với miễn dịch thì có thể ngừng thuốc sớm không?
Không nên tự ý.
Thời gian điều trị miễn dịch phụ thuộc vào loại thuốc, loại ung thư, giai đoạn bệnh, phác đồ đang sử dụng, mức độ đáp ứng và các yếu tố an toàn.
Một số bệnh nhân được điều trị trong một khoảng thời gian xác định, trong khi một số tình huống cần tiếp tục điều trị cho đến khi bệnh tiến triển hoặc xuất hiện độc tính không thể tiếp tục.
Có những nghiên cứu cho thấy một số bệnh nhân đạt đáp ứng sâu và có thể duy trì kiểm soát bệnh sau khi kết thúc điều trị, nhưng điều này không có nghĩa mọi người bệnh đều có thể tự dừng thuốc khi cảm thấy khỏe hoặc khi kết quả chụp phim tốt.
Quyết định tiếp tục hay dừng miễn dịch phải được bác sĩ điều trị đánh giá.
Nếu bệnh tiến triển sau miễn dịch thì có nghĩa miễn dịch hoàn toàn vô ích?
Không nhất thiết.
Một phương pháp điều trị không hiệu quả ở một thời điểm không có nghĩa nó hoàn toàn không có giá trị đối với người bệnh.
Ngoài ra, đánh giá đáp ứng với miễn dịch đôi khi có những điểm đặc biệt. Trong một số trường hợp hiếm, tổn thương có thể thay đổi hình ảnh theo cách khiến việc đánh giá ban đầu khó khăn hơn, vì vậy bác sĩ cần kết hợp triệu chứng, xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh theo thời gian thay vì chỉ nhìn một kết quả đơn lẻ.
Tuy nhiên, nếu bệnh thực sự tiến triển, bác sĩ sẽ cần đánh giá lại toàn bộ chiến lược điều trị và cân nhắc phương pháp tiếp theo.
Có thể dùng miễn dịch cùng hóa trị không?
Có.
Miễn dịch và hóa trị không phải hai phương pháp luôn loại trừ lẫn nhau.
Trong một số loại ung thư, sự kết hợp giữa hóa trị và miễn dịch đã trở thành một chiến lược điều trị quan trọng.
Hóa trị có thể làm giảm số lượng tế bào ung thư và thay đổi môi trường khối u, trong khi miễn dịch tác động lên hệ thống miễn dịch nhằm tăng khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư.
Tuy nhiên, không phải bệnh nhân nào cũng cần phối hợp hai phương pháp.
Lựa chọn đơn trị liệu miễn dịch, hóa trị, phối hợp miễn dịch và hóa trị hoặc một chiến lược khác phụ thuộc vào bằng chứng của từng loại ung thư.
Có thể dùng miễn dịch cùng thuốc đích không?
Trong một số bệnh cảnh có thể có sự phối hợp giữa các phương pháp điều trị toàn thân, nhưng không phải mọi thuốc đích đều nên phối hợp với miễn dịch.
Việc kết hợp thuốc cần dựa trên dữ liệu nghiên cứu về hiệu quả và độ an toàn. Không thể suy luận rằng “hai thuốc tốt kết hợp với nhau thì chắc chắn tốt hơn”.
Thậm chí một số sự phối hợp có thể làm tăng độc tính mà không mang lại thêm lợi ích.
Đây là lý do các phác đồ điều trị ung thư cần được xây dựng dựa trên bằng chứng lâm sàng thay vì chỉ dựa trên logic đơn giản rằng càng nhiều thuốc càng mạnh.
Miễn dịch có tốt hơn hóa trị không?
Không thể xếp hạng một cách tuyệt đối.
Trong một số bệnh cảnh, miễn dịch có thể mang lại lợi ích vượt trội so với hóa trị và có thể giúp một nhóm bệnh nhân kiểm soát bệnh trong thời gian rất dài.
Trong những bệnh cảnh khác, hóa trị vẫn là phương pháp quan trọng và miễn dịch có thể không mang lại lợi ích đáng kể nếu sử dụng không đúng đối tượng.
Tương tự như thuốc đích, miễn dịch không phải là phiên bản “cao cấp hơn” của hóa trị.
Hai phương pháp có cơ chế khác nhau và vị trí khác nhau trong điều trị ung thư.
Liệu pháp miễn dịch có phải là bước tiến gần đến việc chữa khỏi mọi loại ung thư?
Chưa.
Miễn dịch đã tạo ra những thay đổi rất lớn trong điều trị một số bệnh ung thư, nhưng ung thư vẫn là một nhóm bệnh cực kỳ đa dạng.
Một số khối u có môi trường rất thuận lợi cho hệ miễn dịch hoạt động. Một số khác có khả năng tạo ra môi trường ức chế miễn dịch mạnh, khiến tế bào miễn dịch khó tiếp cận hoặc khó tiêu diệt tế bào ung thư.
Ngoài ra, ngay trong cùng một khối u cũng có thể tồn tại nhiều quần thể tế bào khác nhau.
Do đó, một trong những hướng nghiên cứu quan trọng hiện nay là tìm cách biến những khối u ít đáp ứng miễn dịch thành những khối u có thể được hệ miễn dịch nhận diện và tấn công tốt hơn.
Tương lai của liệu pháp miễn dịch sẽ như thế nào?
Nghiên cứu về miễn dịch ung thư đang phát triển rất nhanh.
Các nhà khoa học đang nghiên cứu nhiều hướng khác nhau, từ phối hợp các thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch, kết hợp miễn dịch với hóa trị hoặc xạ trị, đến vaccine điều trị ung thư, tế bào CAR-T, virus oncolytic và những chiến lược điều chỉnh vi môi trường khối u.
Mục tiêu không chỉ là tìm ra thêm thuốc miễn dịch mà còn là xác định chính xác hơn bệnh nhân nào có khả năng hưởng lợi, lựa chọn thời điểm điều trị phù hợp và tìm cách vượt qua tình trạng kháng miễn dịch.
Đây là một trong những nền tảng quan trọng của điều trị ung thư cá thể hóa.
Người bệnh nên hiểu thế nào về chữ “chữa khỏi” khi điều trị miễn dịch?
Điều quan trọng nhất là không nên đặt câu hỏi “miễn dịch có chữa khỏi không?” theo kiểu chỉ có hai đáp án là có hoặc không.
Trong ung thư học, kết quả điều trị có thể nằm trên một phổ rất rộng.
Có người không đáp ứng. Có người bệnh ổn định trong một thời gian. Có người đáp ứng một phần. Có người đạt đáp ứng hoàn toàn. Trong số những người đáp ứng hoàn toàn, một số có thể duy trì tình trạng không còn bằng chứng bệnh trong thời gian rất dài.
Mỗi kết quả đều cần được hiểu trong bối cảnh loại ung thư, giai đoạn bệnh và thời gian theo dõi.
Đặc biệt, một lần chụp phim đẹp không phải là toàn bộ câu chuyện. Bác sĩ cần theo dõi diễn biến theo thời gian để đánh giá độ bền của đáp ứng và nguy cơ bệnh tái phát hoặc tiến triển.
Điều bác cần nhớ
Liệu pháp miễn dịch có thể giúp một số người bệnh ung thư đạt được kiểm soát bệnh rất lâu dài, và trong một số bệnh cảnh có thể góp phần vào mục tiêu chữa khỏi bệnh. Nhưng miễn dịch không phải là phương pháp có thể chữa khỏi tất cả các loại ung thư hoặc tất cả bệnh nhân.
Hiệu quả của miễn dịch phụ thuộc vào loại ung thư, giai đoạn bệnh, đặc điểm sinh học của khối u, hệ miễn dịch của người bệnh và phương pháp điều trị được lựa chọn.
PD-L1 có thể là một yếu tố quan trọng trong một số bệnh cảnh nhưng PD-L1 cao không đồng nghĩa chắc chắn đáp ứng, cũng như PD-L1 thấp không phải lúc nào cũng đồng nghĩa miễn dịch không có tác dụng.
Một điều quan trọng khác là đáp ứng hoàn toàn không hoàn toàn đồng nghĩa với khỏi bệnh. Khi không còn thấy tổn thương ung thư trên chẩn đoán hình ảnh, người bệnh vẫn cần được theo dõi theo kế hoạch để đánh giá độ bền của đáp ứng.
Liệu pháp miễn dịch cũng không phải lúc nào tốt hơn hóa trị hoặc thuốc đích. Trong một số bệnh cảnh, miễn dịch có thể là lựa chọn ưu tiên; trong những bệnh cảnh khác, hóa trị, thuốc đích, nội tiết hoặc phối hợp nhiều phương pháp mới là chiến lược phù hợp.
Vì vậy, thay vì hỏi “Miễn dịch có phải thuốc chữa khỏi ung thư không?”, người bệnh nên hỏi:
“Loại ung thư của tôi có bằng chứng đáp ứng với miễn dịch không?”
“Mục tiêu điều trị trong trường hợp của tôi là chữa khỏi hay kiểm soát bệnh lâu dài?”
“Tôi có những yếu tố nào dự đoán khả năng đáp ứng?”
“Nếu đáp ứng, tôi cần điều trị trong bao lâu và theo dõi như thế nào?”
Những câu hỏi này thực tế hơn và giúp người bệnh hiểu đúng bản chất của liệu pháp miễn dịch.
Điều đáng mừng là liệu pháp miễn dịch đã chứng minh rằng một số bệnh ung thư tưởng như rất khó kiểm soát vẫn có thể được hệ miễn dịch kiểm soát trong thời gian dài ở một bộ phận người bệnh. Đây là một bước tiến rất lớn của ung thư học.
Nhưng khoa học càng tiến bộ thì chúng ta càng hiểu rằng ung thư không phải một căn bệnh duy nhất và không có một loại thuốc nào phù hợp cho tất cả mọi người.
Miễn dịch không phải “phép màu” chữa khỏi mọi bệnh ung thư. Đó là một công cụ rất mạnh của y học hiện đại, và giá trị của nó lớn nhất khi được sử dụng đúng người, đúng bệnh, đúng thời điểm và đúng mục tiêu điều trị.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Có nên trì hoãn điều trị ung thư để dùng thuốc nam?
Tài liệu tham khảo
- National Cancer Institute. Immunotherapy to Treat Cancer.
- National Cancer Institute. Immune Checkpoint Inhibitors.
- National Cancer Institute. Biomarker Testing for Cancer Treatment.
- American Society of Clinical Oncology. Immunotherapy.
- European Society for Medical Oncology. Immunotherapy and cancer treatment.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Khả năng đáp ứng với liệu pháp miễn dịch và mục tiêu điều trị cần được đánh giá riêng cho từng người bệnh dựa trên loại ung thư, giai đoạn, đặc điểm sinh học, các dấu ấn phù hợp, thể trạng và bằng chứng điều trị hiện có.