Liệu pháp tế bào CAR-T trong điều trị ung thư
Trong những năm gần đây, điều trị ung thư đã có một bước tiến rất đặc biệt: thay vì chỉ đưa thuốc vào cơ thể để tiêu diệt tế bào ung thư, các bác sĩ có thể sử dụng chính tế bào miễn dịch của người bệnh, thay đổi chúng trong phòng thí nghiệm rồi đưa trở lại cơ thể để chúng nhận diện và tấn công tế bào ung thư. Phương pháp này được gọi là liệu pháp tế bào CAR-T, viết đầy đủ là Chimeric Antigen Receptor T-cell therapy.
CAR-T thuộc nhóm liệu pháp miễn dịch tế bào, đồng thời cũng là một dạng liệu pháp gen vì tế bào T của người bệnh được đưa thêm vật liệu di truyền để tạo ra một thụ thể mới trên bề mặt tế bào. Thụ thể này được gọi là CAR, có khả năng nhận diện một mục tiêu nhất định trên tế bào ung thư. Sau khi được truyền trở lại cơ thể, những tế bào T đã được biến đổi có thể nhận diện mục tiêu và tiêu diệt các tế bào mang mục tiêu đó.
Điểm đặc biệt của CAR-T là thuốc điều trị không phải một viên thuốc hay một chai thuốc truyền thông thường, mà chính những tế bào sống đã được biến đổi trở thành "thuốc". Vì vậy, quá trình điều trị cũng khác đáng kể so với hóa trị, thuốc đích hay liệu pháp miễn dịch bằng kháng thể.
CAR-T hiện đã tạo ra những đáp ứng rất ấn tượng ở một số bệnh ung thư máu, đặc biệt là một số bệnh lý ác tính của tế bào B và đa u tủy xương. Tuy nhiên, đây không phải phương pháp có thể áp dụng cho mọi loại ung thư, cũng không phải cứ bệnh tái phát hoặc điều trị nhiều lần thất bại là chắc chắn có thể dùng CAR-T.
CAR-T là gì?
Để hiểu CAR-T, trước hết cần biết tế bào T là gì.
Tế bào T là một loại tế bào thuộc hệ miễn dịch, có khả năng nhận diện và loại bỏ những tế bào bất thường hoặc bị nhiễm bệnh. Trong điều kiện bình thường, hệ miễn dịch có thể nhận diện nhiều tế bào ung thư và tìm cách tiêu diệt chúng, nhưng tế bào ung thư có nhiều cơ chế để né tránh hoặc làm suy yếu đáp ứng miễn dịch.
CAR-T được tạo ra bằng cách lấy tế bào T của người bệnh và đưa thêm một gen mã hóa thụ thể CAR. Thụ thể này được biểu hiện trên bề mặt tế bào T và giúp tế bào T nhận diện một kháng nguyên đặc hiệu trên tế bào ung thư.
Có thể hình dung đơn giản rằng tế bào T bình thường giống như một người lính có khả năng nhận diện mục tiêu nhưng đôi khi gặp khó khăn trong việc tìm hoặc nhận diện tế bào ung thư. Khi được tạo thành CAR-T, tế bào T được trang bị thêm một "bộ phận nhận diện" được thiết kế để tìm một mục tiêu cụ thể.
Khi CAR gắn với kháng nguyên trên tế bào ung thư, tế bào T được hoạt hóa, tăng sinh và thực hiện chức năng tiêu diệt tế bào đích.
CAR trong CAR-T nghĩa là gì?
CAR là viết tắt của Chimeric Antigen Receptor, có thể dịch là thụ thể kháng nguyên dạng khảm.
Thụ thể này được thiết kế nhân tạo và có nhiều phần đảm nhiệm những chức năng khác nhau. Một phần nằm bên ngoài tế bào giúp nhận diện kháng nguyên, trong khi các phần nằm bên trong tế bào truyền tín hiệu để kích hoạt tế bào T.
Điểm quan trọng là CAR cho phép tế bào T nhận diện kháng nguyên trên bề mặt tế bào đích theo một cách khác với cơ chế nhận diện kháng nguyên thông thường của tế bào T.
Nhờ đó, tế bào T sau khi được biến đổi có thể nhận diện một mục tiêu cụ thể và thực hiện đáp ứng miễn dịch mạnh hơn đối với những tế bào mang mục tiêu đó.
CAR-T được tạo ra từ đâu?
Ở phần lớn các liệu pháp CAR-T hiện nay, tế bào được sử dụng là tế bào T của chính người bệnh, vì vậy được gọi là liệu pháp tự thân, hay autologous CAR-T.
Quy trình bắt đầu bằng việc lấy máu của người bệnh và tách các tế bào T ra khỏi những thành phần khác của máu. Sau đó, tế bào T được đưa đến cơ sở sản xuất chuyên biệt để biến đổi.
Tế bào T được đưa thêm vật liệu di truyền nhằm tạo ra thụ thể CAR. Những tế bào đã được biến đổi sau đó được nuôi và tăng số lượng đến mức phù hợp để tạo thành sản phẩm tế bào điều trị.
Cuối cùng, sản phẩm CAR-T được kiểm tra chất lượng trước khi được truyền trở lại cho người bệnh. Đây là một trong những lý do CAR-T phức tạp hơn nhiều so với một thuốc thông thường.
CAR-T hoạt động như thế nào?
Có thể hình dung quá trình hoạt động của CAR-T qua một chuỗi liên tiếp.
Đầu tiên, CAR-T được đưa trở lại cơ thể người bệnh. Khi gặp tế bào ung thư có mang kháng nguyên phù hợp, thụ thể CAR trên bề mặt CAR-T sẽ nhận diện và gắn vào mục tiêu.
Sự gắn kết này kích hoạt tế bào T. CAR-T bắt đầu thực hiện chức năng miễn dịch, đồng thời có thể tăng sinh để tạo ra nhiều tế bào T có khả năng nhận diện cùng mục tiêu.
Những CAR-T này tiếp tục tìm kiếm các tế bào mang kháng nguyên tương ứng và tiêu diệt chúng. Sau khi đạt được đáp ứng, một phần tế bào CAR-T có thể tồn tại trong cơ thể trong thời gian dài hơn, góp phần tạo nên khả năng kiểm soát bệnh kéo dài ở một số người bệnh.
Điều này làm CAR-T khác với nhiều thuốc điều trị thông thường ở chỗ tế bào được truyền vào không phải một chất trơ, mà là những tế bào sống có khả năng hoạt động, tăng sinh và tương tác với môi trường miễn dịch của cơ thể.
Quy trình điều trị CAR-T diễn ra như thế nào?
CAR-T không phải là một mũi tiêm đơn giản. Toàn bộ quá trình thường trải qua nhiều giai đoạn và cần được thực hiện tại các cơ sở có khả năng triển khai liệu pháp tế bào phù hợp.
Trước hết, người bệnh được đánh giá để xem có phù hợp với CAR-T hay không. Bác sĩ cần xem xét loại ung thư, mục tiêu kháng nguyên, tình trạng bệnh, các phương pháp đã điều trị, chức năng cơ quan và khả năng chịu đựng quá trình điều trị.
Sau đó, tế bào T được thu thập từ máu bằng một quy trình gọi là leukapheresis. Máu được đưa qua hệ thống tách tế bào để thu thập các tế bào bạch cầu phù hợp, trong đó có tế bào T, rồi những thành phần còn lại được trả lại cho cơ thể.
Tế bào T được chuyển đến cơ sở sản xuất để biến đổi thành CAR-T. Sau khi hoàn thành quá trình sản xuất và kiểm tra chất lượng, sản phẩm tế bào được đưa trở lại cơ sở điều trị.
Trong thời gian chờ sản phẩm CAR-T được sản xuất, một số người bệnh có thể cần tiếp tục điều trị kiểm soát bệnh tùy tình trạng.
Trước khi truyền CAR-T, người bệnh thường được sử dụng một phác đồ hóa trị lymphodepletion, với mục đích làm giảm một phần tế bào lympho trong cơ thể để tạo môi trường thuận lợi hơn cho CAR-T sau khi được truyền vào.
Sau đó, CAR-T được truyền vào cơ thể và người bệnh được theo dõi chặt chẽ trong giai đoạn đầu vì một số tác dụng phụ nghiêm trọng có thể xuất hiện sau truyền.
CAR-T có phải là hóa trị không?
Không.
CAR-T là một liệu pháp miễn dịch tế bào, mặc dù trong quy trình điều trị người bệnh thường vẫn phải trải qua một đợt hóa trị lymphodepletion trước khi truyền CAR-T.
Điểm tạo nên tác dụng chống ung thư chính của CAR-T là những tế bào T đã được biến đổi để nhận diện và tấn công tế bào mang mục tiêu.
Do đó, nếu nói đơn giản rằng "CAR-T là một loại hóa trị mạnh" thì không chính xác. Hóa trị là thuốc hóa học tác động lên tế bào theo cơ chế dược lý, còn CAR-T sử dụng những tế bào miễn dịch đã được biến đổi để thực hiện chức năng chống ung thư.
CAR-T có phải là thuốc đích không?
CAR-T cũng có tính nhắm mục tiêu, nhưng cơ chế khác với thuốc đích dạng phân tử nhỏ hoặc kháng thể đơn dòng.
Thuốc đích thường là một phân tử được thiết kế để ức chế một protein hoặc con đường tín hiệu cụ thể. CAR-T lại là tế bào T được thiết kế để nhận diện một kháng nguyên trên bề mặt tế bào.
Vì vậy, có thể nói CAR-T là liệu pháp tế bào miễn dịch có tính nhắm mục tiêu, nhưng không nên đồng nhất với nhóm thuốc đích truyền thống.
Những loại ung thư nào có thể điều trị bằng CAR-T?
Hiện nay, CAR-T được ứng dụng chủ yếu trong một số bệnh ung thư máu, đặc biệt là các bệnh lý liên quan đến tế bào B và đa u tủy xương.
Một số liệu pháp CAR-T hướng CD19 được sử dụng trong những bệnh cảnh nhất định của bệnh bạch cầu lymphoblastic cấp dòng B và các lymphoma tế bào B. Một số CAR-T khác hướng BCMA được sử dụng trong đa u tủy xương.
Các chỉ định cụ thể phụ thuộc vào từng sản phẩm, độ tuổi, dòng bệnh, tình trạng tái phát hoặc kháng trị và số dòng điều trị trước đó. Ví dụ, FDA hiện có các sản phẩm CAR-T được chỉ định cho một số bệnh cảnh của large B-cell lymphoma, mantle cell lymphoma, follicular lymphoma, B-cell precursor ALL và multiple myeloma.
Đáng chú ý, phạm vi chỉ định tiếp tục mở rộng. Chẳng hạn, FDA đã phê duyệt lisocabtagene maraleucel cho một số người lớn mắc marginal zone lymphoma đã thất bại hoặc tái phát sau ít nhất hai dòng điều trị trước đó.
Điều này cho thấy CAR-T đang phát triển nhanh, nhưng chỉ định cần được xem xét theo từng sản phẩm cụ thể, không nên nói chung rằng "ung thư máu là dùng được CAR-T".
Vì sao CAR-T chủ yếu được áp dụng cho ung thư máu?
Một lý do quan trọng là các tế bào ung thư máu thường mang những kháng nguyên bề mặt tương đối thuận lợi để CAR-T nhận diện.
Ví dụ, CD19 được biểu hiện trên nhiều tế bào thuộc dòng B, trong khi BCMA là một mục tiêu quan trọng trên tế bào plasma trong đa u tủy xương.
Ngược lại, các khối u đặc thường phức tạp hơn. Kháng nguyên có thể biểu hiện không đồng nhất, hàng rào vi môi trường khối u có thể hạn chế hoạt động của tế bào miễn dịch, và một số tế bào bình thường có thể cũng mang mục tiêu tương tự.
Do đó, việc phát triển CAR-T cho ung thư đặc gặp nhiều thách thức hơn.
Điều này không có nghĩa CAR-T không thể điều trị ung thư đặc. Nghiên cứu đang tiếp tục tìm kiếm những mục tiêu và thiết kế CAR mới, nhưng nhiều hướng tiếp cận vẫn đang trong quá trình nghiên cứu.
CAR-T có thể chữa khỏi ung thư không?
Ở một số bệnh nhân, CAR-T có thể tạo ra đáp ứng rất sâu và kéo dài, thậm chí có người đạt lui bệnh kéo dài sau một lần truyền.
Tuy nhiên, không thể nói rằng CAR-T chắc chắn chữa khỏi ung thư cho mọi người bệnh.
Một số người không đáp ứng ngay từ đầu, trong khi một số người đáp ứng ban đầu nhưng sau đó bệnh tái phát. Cơ chế tái phát có thể rất đa dạng, chẳng hạn tế bào ung thư mất hoặc giảm biểu hiện kháng nguyên mà CAR-T nhận diện, CAR-T giảm khả năng hoạt động theo thời gian hoặc khối u phát triển những cơ chế né tránh miễn dịch khác.
Vì vậy, CAR-T là một phương pháp có khả năng tạo ra đáp ứng rất mạnh ở một số bệnh cảnh, nhưng vẫn cần theo dõi lâu dài sau điều trị.
Tác dụng phụ quan trọng nhất của CAR-T là gì?
CAR-T có những tác dụng phụ đặc biệt khác với nhiều phương pháp điều trị ung thư thông thường.
Hai biến chứng được quan tâm đặc biệt là hội chứng giải phóng cytokine, hay CRS, và hội chứng độc tính thần kinh liên quan tế bào hiệu ứng miễn dịch, hay ICANS. NCI ghi nhận đây là những biến chứng quan trọng cần theo dõi sau CAR-T.
Hội chứng giải phóng cytokine
Khi CAR-T được kích hoạt mạnh, nhiều tế bào miễn dịch có thể giải phóng một lượng lớn cytokine vào máu.
Cytokine là những chất truyền tin quan trọng của hệ miễn dịch, nhưng khi được giải phóng quá mức có thể gây ra phản ứng viêm toàn thân.
Người bệnh có thể xuất hiện sốt, rét run, mệt mỏi, đau đầu, buồn nôn, tim đập nhanh, tụt huyết áp hoặc khó thở. Trường hợp nặng có thể đe dọa tính mạng.
CRS có mức độ từ nhẹ đến nặng và cần được phát hiện sớm để xử trí phù hợp. Tocilizumab, một thuốc tác động lên đường truyền tín hiệu IL-6, thường được sử dụng trong xử trí CRS ở những trường hợp có chỉ định; corticosteroid cũng có thể được sử dụng tùy mức độ và tình huống lâm sàng.
Độc tính thần kinh và ICANS
Một biến chứng khác là ICANS, có thể ảnh hưởng đến chức năng thần kinh.
Người bệnh có thể xuất hiện khó tập trung, thay đổi ý thức, khó nói, lú lẫn, run, yếu cơ hoặc co giật ở những trường hợp nặng.
Do đó, người bệnh sau truyền CAR-T cần được theo dõi thần kinh chặt chẽ. Những thay đổi về ý thức hoặc khả năng giao tiếp không nên xem là mệt mỏi thông thường sau điều trị.
Giảm tế bào máu và nguy cơ nhiễm trùng
CAR-T có thể gây giảm tế bào máu kéo dài, đồng thời người bệnh có thể bị suy giảm miễn dịch.
Ở những CAR-T hướng CD19, việc tiêu diệt tế bào B mang mục tiêu có thể đồng thời làm giảm cả tế bào B bình thường. Điều này có thể dẫn đến giảm globulin miễn dịch và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Ngoài ra, quá trình điều trị trước đó và hóa trị lymphodepletion cũng góp phần làm suy giảm hệ miễn dịch.
NCI ghi nhận nhiễm trùng và tình trạng mất các tế bào B sản xuất kháng thể là những vấn đề có thể gặp sau CAR-T.
Vì sao CAR-T có thể gây tác dụng phụ mạnh như vậy?
Điều này liên quan trực tiếp đến cơ chế hoạt động của CAR-T.
Một thuốc thông thường có thể được chuyển hóa và đào thải khỏi cơ thể theo thời gian. CAR-T lại là những tế bào sống có khả năng tăng sinh và tiếp tục hoạt động sau khi được truyền.
Khi gặp nhiều tế bào mang kháng nguyên, CAR-T có thể được kích hoạt mạnh và tạo ra một đáp ứng miễn dịch lớn. Chính khả năng này góp phần tạo nên hiệu quả chống ung thư nhưng cũng có thể dẫn đến phản ứng viêm mạnh.
Vì vậy, CAR-T vừa có ưu điểm là một "liệu pháp sống" có thể tiếp tục hoạt động, vừa có nhược điểm là phản ứng của cơ thể có thể rất mạnh và cần theo dõi chuyên sâu.
CAR-T có thể gây tổn thương tế bào bình thường không?
Có thể.
CAR-T được thiết kế để nhận diện một mục tiêu nhất định, nhưng mục tiêu đó không phải lúc nào cũng chỉ có trên tế bào ung thư.
Ví dụ, trong CAR-T hướng CD19, tế bào B bình thường cũng mang CD19. Vì vậy, CAR-T có thể tiêu diệt cả một phần tế bào B bình thường. Đây là một trong những nguyên nhân gây giảm tế bào B và giảm globulin miễn dịch sau điều trị.
Điều này cho thấy nguyên lý quan trọng của điều trị nhắm mục tiêu: mục tiêu càng đặc hiệu cho tế bào ung thư thì khả năng hạn chế tổn thương mô bình thường càng thuận lợi, nhưng trong thực tế rất ít mục tiêu hoàn toàn chỉ xuất hiện trên tế bào ung thư.
CAR-T khác ghép tế bào gốc tạo máu như thế nào?
CAR-T và ghép tế bào gốc tạo máu đều có thể được sử dụng trong một số bệnh ung thư máu nhưng là hai phương pháp hoàn toàn khác nhau.
Ghép tế bào gốc nhằm thay thế hoặc tái lập hệ tạo máu và miễn dịch, trong khi CAR-T đưa những tế bào T đã được biến đổi để nhận diện mục tiêu ung thư vào cơ thể.
Hai phương pháp có thể được sử dụng ở những thời điểm khác nhau tùy bệnh cảnh. Việc lựa chọn giữa CAR-T, ghép tế bào gốc và những phương pháp khác phụ thuộc vào loại bệnh, đáp ứng với điều trị trước đó, tuổi, tình trạng toàn thân và nhiều yếu tố khác.
Vì sao CAR-T không áp dụng cho tất cả người bệnh?
Có nhiều lý do.
Trước hết, không phải tế bào ung thư nào cũng có một mục tiêu phù hợp để CAR-T nhận diện. Ngay cả khi có mục tiêu, mức độ biểu hiện cũng có thể không đủ hoặc không đồng nhất.
Thứ hai, tình trạng sức khỏe của người bệnh có thể không phù hợp với toàn bộ quy trình, bao gồm lấy tế bào, sản xuất, hóa trị chuẩn bị và theo dõi sau truyền.
Thứ ba, bệnh có thể tiến triển quá nhanh trong thời gian chờ sản xuất tế bào. Đây là một trong những thách thức thực tế của CAR-T tự thân.
Ngoài ra, CAR-T đòi hỏi hệ thống sản xuất tế bào, kiểm soát chất lượng và cơ sở điều trị có kinh nghiệm theo dõi các biến chứng đặc hiệu. Vì vậy, đây không phải phương pháp có thể triển khai giống như một thuốc truyền thông thường.
Vì sao CAR-T thường được xem là phương pháp điều trị cho bệnh tái phát hoặc kháng trị?
Nhiều sản phẩm CAR-T được phát triển và phê duyệt ban đầu cho những người bệnh đã tái phát hoặc kháng trị sau nhiều dòng điều trị. Đây là những trường hợp nhu cầu điều trị còn rất lớn và các phương pháp tiêu chuẩn có thể không còn hiệu quả.
Tuy nhiên, CAR-T đang dần được nghiên cứu và đưa vào những vị trí sớm hơn trong chiến lược điều trị. Một số chỉ định hiện nay đã mở rộng sang những tình huống sớm hơn ở một số bệnh lý cụ thể.
Do đó, không nên hiểu rằng "CAR-T chỉ dùng khi không còn cách nào khác". Đúng hơn, vị trí của CAR-T trong phác đồ phụ thuộc vào từng bệnh và từng sản phẩm, và xu hướng điều trị đang tiếp tục thay đổi khi có thêm dữ liệu nghiên cứu.
CAR-T có phải chỉ truyền một lần không?
Nhiều liệu pháp CAR-T hiện được thiết kế dưới dạng một lần truyền sản phẩm tế bào, khác với nhiều thuốc ung thư phải truyền lặp lại theo chu kỳ.
Tuy nhiên, "một lần truyền" không có nghĩa quá trình điều trị chỉ diễn ra trong một ngày. Người bệnh phải trải qua quá trình đánh giá, thu thập tế bào, sản xuất, điều trị chuẩn bị, truyền CAR-T và theo dõi sau truyền.
Đặc biệt, giai đoạn sau truyền rất quan trọng vì các biến chứng như CRS và ICANS thường cần được phát hiện và xử trí sớm.
Sau CAR-T có cần theo dõi lâu dài không?
Có.
Ngay cả khi bệnh đáp ứng tốt sau CAR-T, người bệnh vẫn cần được theo dõi lâu dài để đánh giá tình trạng bệnh, hệ miễn dịch, tế bào máu và các tác dụng phụ muộn.
Với một số sản phẩm CAR-T, FDA cũng yêu cầu theo dõi lâu dài liên quan đến bản chất liệu pháp gen và tế bào đã được biến đổi. Các yêu cầu theo dõi cụ thể phụ thuộc vào sản phẩm và quy định hiện hành.
Điều này phản ánh một điểm quan trọng: CAR-T là một liệu pháp tế bào và gen có tác động lâu dài, vì vậy quá trình chăm sóc không kết thúc ngay sau khi truyền xong.
CAR-T có đang được nghiên cứu cho ung thư đặc không?
Có.
Một trong những hướng nghiên cứu lớn hiện nay là phát triển CAR-T cho các khối u đặc như ung thư não, ung thư phổi, ung thư đường tiêu hóa và nhiều loại ung thư khác.
Tuy nhiên, ung thư đặc đặt ra nhiều vấn đề khó hơn so với ung thư máu, chẳng hạn khó tìm được kháng nguyên chỉ có ở tế bào ung thư, sự không đồng nhất của khối u, khả năng tế bào CAR-T tiếp cận khối u và môi trường vi mô có tính ức chế miễn dịch.
Do đó, dù kết quả nghiên cứu rất đáng quan tâm, không nên đồng nhất CAR-T đang nghiên cứu với CAR-T đã trở thành điều trị tiêu chuẩn.
CAR-T có phải là "vắc xin ung thư" không?
Không.
Vắc xin ung thư và CAR-T đều liên quan đến hệ miễn dịch nhưng cơ chế hoàn toàn khác nhau.
Vắc xin ung thư nhằm kích thích hoặc huấn luyện hệ miễn dịch của người bệnh nhận diện kháng nguyên ung thư. Trong khi đó, CAR-T sử dụng tế bào T đã được lấy ra khỏi cơ thể, biến đổi trong phòng thí nghiệm và đưa trở lại cơ thể.
Nói cách khác, CAR-T đưa một tế bào miễn dịch đã được lập trình lại vào cơ thể, còn vắc xin chủ yếu nhằm kích thích hệ miễn dịch tạo ra đáp ứng chống lại mục tiêu.
Những hiểu lầm thường gặp về CAR-T
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng CAR-T có thể điều trị mọi loại ung thư vì đây là "liệu pháp miễn dịch thế hệ mới". Trên thực tế, CAR-T hiện được ứng dụng chủ yếu trong một số bệnh ung thư máu và chỉ định rất cụ thể. Việc mở rộng sang các khối u đặc vẫn đang là lĩnh vực nghiên cứu.
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng CAR-T chỉ cần lấy máu rồi truyền lại ngay. Trên thực tế, tế bào T phải trải qua quá trình biến đổi và sản xuất chuyên biệt trước khi trở thành sản phẩm điều trị.
Cũng không nên nghĩ rằng CAR-T hoàn toàn không gây độc tính vì sử dụng chính tế bào của người bệnh. Đây là một trong những liệu pháp có thể gây những biến chứng miễn dịch nghiêm trọng như CRS và ICANS, vì vậy việc điều trị cần được thực hiện tại cơ sở có khả năng theo dõi và xử trí các biến chứng này.
Cuối cùng, không nên hiểu rằng nếu bệnh nhân đã tái phát sau nhiều dòng điều trị thì chắc chắn có thể dùng CAR-T. Cần xác định bệnh có mục tiêu phù hợp hay không, sản phẩm CAR-T nào được chỉ định, người bệnh có đủ điều kiện hay không và lợi ích dự kiến có phù hợp với nguy cơ hay không.
Điều bác cần nhớ
CAR-T là một liệu pháp miễn dịch tế bào trong đó tế bào T của người bệnh được lấy ra, biến đổi gen để tạo thụ thể CAR, nuôi tăng số lượng rồi truyền trở lại cơ thể nhằm nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư mang mục tiêu phù hợp.
Điểm đặc biệt nhất của CAR-T là chính tế bào sống được biến đổi trở thành phương tiện điều trị. Sau khi được truyền vào cơ thể, CAR-T có thể nhận diện mục tiêu, được hoạt hóa, tăng sinh và tiếp tục thực hiện chức năng chống ung thư.
Hiện nay, CAR-T đã trở thành một lựa chọn điều trị quan trọng trong một số ung thư máu, bao gồm một số bệnh bạch cầu, lymphoma tế bào B và đa u tủy xương. Chỉ định cụ thể phụ thuộc vào từng sản phẩm và bệnh cảnh.
CAR-T có thể tạo ra đáp ứng rất sâu và kéo dài ở một số người bệnh, nhưng không phải tất cả bệnh nhân đều đáp ứng và bệnh vẫn có thể tái phát. Vì vậy, CAR-T không phải "phương pháp chữa khỏi mọi ung thư" mà là một phương pháp điều trị có hiệu quả đặc biệt trong một số bệnh cảnh phù hợp.
Bên cạnh hiệu quả, CAR-T cũng có những nguy cơ đặc thù, trong đó đáng chú ý nhất là hội chứng giải phóng cytokine và độc tính thần kinh ICANS, cùng với giảm tế bào máu và nguy cơ nhiễm trùng. Những biến chứng này đòi hỏi người bệnh phải được theo dõi chặt chẽ sau truyền.
Có thể ghi nhớ CAR-T bằng một hình ảnh đơn giản:
Lấy tế bào T của chính người bệnh → lập trình lại để nhận diện ung thư → nuôi tăng số lượng → truyền trở lại → để hệ miễn dịch được "thiết kế lại" trực tiếp tấn công tế bào ung thư.
Nếu ADC là cách gắn một "hàng hóa gây độc" vào kháng thể để đưa đến tế bào ung thư, thì CAR-T lại đi theo một hướng khác: biến chính tế bào miễn dịch của người bệnh thành một "tế bào điều trị" có khả năng nhận diện mục tiêu ung thư.
Đây chính là một trong những thay đổi quan trọng nhất của ung thư học hiện đại: từ việc chỉ tìm kiếm những loại thuốc mạnh hơn, y học đang ngày càng tìm cách lập trình lại hệ miễn dịch để tự mình trở thành một phần của thuốc điều trị.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Vaccine điều trị ung thư
Tài liệu tham khảo
National Cancer Institute. CAR T Cells: Engineering Immune Cells to Treat Cancer.
National Cancer Institute. T-cell Transfer Therapy.
U.S. Food and Drug Administration. FDA Eliminates Risk Evaluation and Mitigation Strategies (REMS) for Autologous Chimeric Antigen Receptor CAR T-cell Immunotherapies.
U.S. Food and Drug Administration. Breyanzi (lisocabtagene maraleucel).
U.S. Food and Drug Administration. Kymriah (tisagenlecleucel).
U.S. Food and Drug Administration. Tecartus (brexucabtagene autoleucel).
U.S. Food and Drug Administration. Carvykti (ciltacabtagene autoleucel).
National Cancer Institute. Cytokine Release Syndrome.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. CAR-T là liệu pháp chuyên sâu, chỉ được sử dụng khi người bệnh đáp ứng các tiêu chuẩn phù hợp với từng sản phẩm và bệnh cảnh. Việc lựa chọn điều trị cần được thực hiện bởi đội ngũ chuyên môn có kinh nghiệm về liệu pháp tế bào và ung thư học.