Hiểu về giải phẫu bệnh – Lymphoma là gì?
Khi đọc kết quả giải phẫu bệnh, bác có thể bắt gặp từ “lymphoma” hoặc “lymphoma ác tính”. Đây là một thuật ngữ khá đặc biệt vì lymphoma không phải là một bệnh duy nhất, mà là một nhóm ung thư của hệ lympho, với rất nhiều thể bệnh khác nhau.
Người bệnh thường có một câu hỏi rất tự nhiên: “Lymphoma có phải là ung thư hạch không?” Câu trả lời là đúng nhưng chưa đầy đủ. Lymphoma thường biểu hiện ở hạch lympho, nhưng tế bào lymphoma có thể xuất hiện ở nhiều cơ quan và mô khác ngoài hạch. Đồng thời, không phải cứ hạch to là lymphoma và cũng không phải mọi tổn thương lymphoma đều nằm trong hạch.
Điều quan trọng nhất khi đọc một kết quả có chữ lymphoma là không dừng lại ở thuật ngữ này. Cần biết chính xác đó là loại lymphoma nào, thuộc dòng tế bào nào, mức độ bệnh ra sao và có những đặc điểm sinh học phân tử gì, bởi những thông tin này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiên lượng và lựa chọn điều trị.
1. Lymphoma là gì?
Lymphoma là nhóm ung thư bắt nguồn từ các tế bào của hệ lympho, chủ yếu là các tế bào lympho, một nhóm tế bào thuộc hệ miễn dịch.
Hệ lympho bao gồm nhiều thành phần trong cơ thể như:
hạch lympho;
lách;
tủy xương;
tuyến ức;
amidan và mô lympho ở đường tiêu hóa, đường hô hấp;
cùng nhiều mô lympho khác.
Các tế bào lympho có vai trò quan trọng trong hệ miễn dịch. Chúng bao gồm chủ yếu tế bào B, tế bào T và tế bào NK.
Khi một trong những dòng tế bào này biến đổi ác tính và tăng sinh không kiểm soát, có thể hình thành lymphoma.
Vì vậy, nếu nói đơn giản:
Lymphoma là ung thư của tế bào lympho thuộc hệ miễn dịch.
Tuy nhiên, lymphoma là một nhóm bệnh rất đa dạng. Hai người cùng được chẩn đoán lymphoma nhưng có thể mắc hai bệnh hoàn toàn khác nhau về đặc điểm tế bào, tốc độ phát triển, tiên lượng và phương pháp điều trị.
2. Lymphoma có phải là “ung thư hạch” không?
Trong giao tiếp thông thường, lymphoma đôi khi được gọi là “ung thư hạch” vì hạch lympho là một trong những vị trí thường gặp của bệnh.
Tuy nhiên, cách gọi này có thể khiến người bệnh hiểu chưa đầy đủ.
Lymphoma có thể xuất hiện ở:
hạch lympho;
tủy xương;
lách;
đường tiêu hóa;
da;
hệ thần kinh trung ương;
trung thất;
và nhiều vị trí khác.
Một số lymphoma thậm chí biểu hiện chủ yếu ở cơ quan ngoài hạch, được gọi là lymphoma ngoài hạch.
Ngược lại, một hạch lympho to không đồng nghĩa với lymphoma. Hạch có thể to do nhiễm trùng, viêm, bệnh miễn dịch hoặc nhiều nguyên nhân khác.
Do đó:
Hạch to không đồng nghĩa lymphoma, và lymphoma cũng không nhất thiết chỉ nằm ở hạch.
Đây là một trong những điều người bệnh cần nhớ khi đọc kết quả chẩn đoán hình ảnh hoặc giải phẫu bệnh.
3. Lymphoma khác carcinoma và sarcoma như thế nào?
Trong chuỗi bài về giải phẫu bệnh, bác có thể đã gặp các thuật ngữ carcinoma, sarcoma và lymphoma. Đây là những nhóm ung thư có nguồn gốc khác nhau.
Carcinoma chủ yếu phát sinh từ tế bào biểu mô, chẳng hạn adenocarcinoma hoặc squamous cell carcinoma.
Sarcoma chủ yếu phát sinh từ xương, mô mềm, mô liên kết hoặc mô nâng đỡ.
Lymphoma bắt nguồn từ các tế bào của hệ lympho, chủ yếu là tế bào lympho.
Có thể hình dung đơn giản:
Carcinoma → tế bào biểu mô
Sarcoma → mô liên kết, mô nâng đỡ, xương hoặc mô mềm
Lymphoma → tế bào lympho của hệ miễn dịch
Sự khác biệt về nguồn gốc tế bào là rất quan trọng vì cách phân loại, đánh giá giai đoạn và điều trị của ba nhóm bệnh này không giống nhau.
4. Lymphoma được chia thành những nhóm lớn nào?
Có hai nhóm lớn mà người bệnh thường nghe đến:
Hodgkin lymphoma
và
Non-Hodgkin lymphoma.
Hodgkin lymphoma
Hodgkin lymphoma là một nhóm lymphoma đặc trưng bởi sự hiện diện của các tế bào u đặc trưng, điển hình là tế bào Hodgkin và Reed-Sternberg trong bối cảnh mô học phù hợp.
Đây là một nhóm bệnh tương đối đặc thù và có hệ thống chẩn đoán riêng.
Non-Hodgkin lymphoma
Non-Hodgkin lymphoma (NHL) không phải là một bệnh duy nhất mà là một tập hợp rất lớn các lymphoma khác nhau.
NHL có thể được phân loại theo:
dòng tế bào B;
dòng tế bào T;
dòng tế bào NK;
cũng như theo đặc điểm hình thái, sinh học phân tử và diễn biến bệnh.
Vì vậy, khi một phiếu xét nghiệm chỉ ghi:
“Non-Hodgkin lymphoma”
thì thông tin vẫn chưa hoàn toàn đủ. Bác sĩ thường cần xác định subtype cụ thể.
5. Vì sao “lymphoma” chưa phải là chẩn đoán đầy đủ?
Đây là điểm rất quan trọng.
Ví dụ, nếu kết quả ghi:
“Lymphoma”
thì mới biết rằng bệnh thuộc nhóm lymphoma.
Nhưng bác sĩ vẫn cần trả lời những câu hỏi tiếp theo:
Lymphoma Hodgkin hay Non-Hodgkin?
Nếu là Non-Hodgkin thì:
Lymphoma tế bào B hay tế bào T/NK?
Subtype cụ thể là gì?
Bệnh có tính chất tiến triển nhanh hay chậm?
Có những bất thường phân tử đặc trưng nào không?
Bệnh đang ở giai đoạn nào?
Có tổn thương ngoài hạch hay không?
Có liên quan đến tủy xương hay hệ thần kinh trung ương hay không?
Những thông tin này có thể ảnh hưởng đáng kể đến lựa chọn điều trị.
Vì vậy, người bệnh không nên chỉ hỏi:
“Lymphoma có chữa được không?”
mà nên hỏi chính xác hơn:
“Tôi mắc subtype lymphoma nào?”
6. Vì sao giải phẫu bệnh rất quan trọng trong chẩn đoán lymphoma?
Lymphoma có một đặc điểm khiến việc chẩn đoán phức tạp: nhiều bệnh khác nhau có thể có biểu hiện lâm sàng và hình ảnh khá giống nhau.
Ví dụ, người bệnh có thể xuất hiện:
hạch cổ to;
hạch trung thất;
hạch ổ bụng;
sốt;
sụt cân;
ra mồ hôi ban đêm.
Những biểu hiện này có thể gặp trong nhiều loại lymphoma nhưng cũng có thể xuất hiện trong nhiễm trùng hoặc các bệnh lý khác.
Chẩn đoán cuối cùng vì vậy thường cần dựa vào mô bệnh học của tổn thương, kết hợp với hóa mô miễn dịch và các xét nghiệm cần thiết khác.
Đặc biệt trong lymphoma, việc lấy bệnh phẩm phù hợp có ý nghĩa rất lớn vì bác sĩ cần đánh giá cấu trúc của hạch và hình thái của tế bào, chứ không chỉ đơn giản xác định có hay không có tế bào ác tính.
7. Vì sao lymphoma thường cần hóa mô miễn dịch?
Đây là một trong những điểm khác biệt quan trọng khi đọc giải phẫu bệnh lymphoma.
Dưới kính hiển vi, một số lymphoma có thể có hình thái tương đối giống nhau. Để xác định dòng tế bào và subtype, bác sĩ giải phẫu bệnh có thể sử dụng một panel hóa mô miễn dịch.
Một số marker thường gặp gồm:
CD45 (LCA): thường được sử dụng để xác định nguồn gốc tế bào lympho trong bối cảnh phù hợp.
CD20: thường liên quan đến dòng tế bào B.
PAX5: marker quan trọng của dòng tế bào B.
CD3: liên quan đến dòng tế bào T.
CD30: có thể biểu hiện trong một số lymphoma, đặc biệt trong Hodgkin lymphoma và một số lymphoma khác.
CD15: có thể được sử dụng trong đánh giá Hodgkin lymphoma cùng với nhiều marker khác.
Ki-67: giúp đánh giá tỷ lệ tế bào đang tăng sinh, nhưng không nên dùng đơn độc để xác định subtype lymphoma.
Đây chỉ là một số ví dụ. Không có một marker đơn độc nào đủ để chẩn đoán tất cả lymphoma.
Bác sĩ giải phẫu bệnh thường phải kết hợp:
hình thái học + hóa mô miễn dịch + lâm sàng + xét nghiệm phân tử khi cần.
8. CD20 dương tính có nghĩa là gì?
Đây là một ví dụ rất dễ gặp trong thực tế.
Nếu báo cáo ghi:
CD20: positive
thì điều này cho thấy các tế bào được khảo sát có biểu hiện marker CD20, thường hỗ trợ nguồn gốc tế bào B.
Nhưng:
CD20 dương tính không đồng nghĩa với một subtype lymphoma cụ thể.
Có nhiều bệnh lý tế bào B khác nhau có thể biểu hiện CD20.
Do đó, bác sĩ cần xem CD20 cùng với các marker khác và hình thái mô học để xác định chính xác bệnh.
Điều này cũng giải thích tại sao một phiếu hóa mô miễn dịch thường có nhiều marker, chứ không chỉ có một xét nghiệm.
9. CD3 dương tính có nghĩa là gì?
CD3 là marker thường được sử dụng để nhận diện dòng tế bào T.
Nếu một tổn thương lymphoma biểu hiện kiểu hình phù hợp với CD3, bác sĩ có thể nghĩ đến lymphoma dòng T trong bối cảnh thích hợp.
Tuy nhiên, cũng giống CD20:
CD3 dương tính không tự nó xác định một subtype lymphoma cụ thể.
Bác sĩ phải xem toàn bộ panel marker, hình thái học và thông tin lâm sàng.
Đây là nguyên tắc chung khi đọc hóa mô miễn dịch:
Một marker cung cấp một mảnh ghép, không phải toàn bộ bức tranh.
10. Lymphoma có cần xét nghiệm gen hoặc sinh học phân tử không?
Trong nhiều trường hợp, có.
Một số lymphoma có những bất thường nhiễm sắc thể, gene fusion hoặc thay đổi phân tử đặc trưng, có thể giúp:
xác định chẩn đoán;
phân biệt các subtype gần giống nhau;
đánh giá tiên lượng;
hoặc trong một số trường hợp hỗ trợ lựa chọn điều trị.
Một ví dụ quen thuộc là các bất thường liên quan đến MYC, BCL2 và BCL6 trong một số lymphoma tế bào B.
Một số trường hợp có thể cần các xét nghiệm như:
FISH;
PCR;
giải trình tự hoặc các xét nghiệm phân tử khác.
Tuy nhiên, không phải mọi người bệnh lymphoma đều cần làm tất cả các xét nghiệm này.
Việc lựa chọn xét nghiệm phụ thuộc vào hình thái, kết quả IHC, subtype nghi ngờ và câu hỏi chẩn đoán mà bác sĩ cần giải quyết.
11. “Lymphoma tế bào B” và “lymphoma tế bào T” có ý nghĩa gì?
Đây là cách phân loại dựa trên dòng tế bào lympho mà khối u có nguồn gốc.
Tế bào B và tế bào T đều thuộc hệ miễn dịch nhưng có chức năng khác nhau.
Do đó, lymphoma tế bào B và lymphoma tế bào T có thể khác nhau về:
đặc điểm mô học;
marker miễn dịch;
đặc điểm phân tử;
diễn biến bệnh;
tiên lượng;
và phương pháp điều trị.
Trong thực hành, nhiều lymphoma tế bào B có những phác đồ điều trị khác với lymphoma tế bào T.
Vì vậy, nếu kết quả ghi rõ:
“B-cell lymphoma”
hoặc
“T-cell lymphoma”
thì đây là thông tin quan trọng, nhưng vẫn cần xác định subtype cụ thể.
12. Lymphoma có phải lúc nào cũng phát triển nhanh không?
Không.
Đây là một hiểu lầm khá phổ biến.
Lymphoma có thể có diễn biến rất khác nhau.
Một số lymphoma có diễn biến tương đối chậm, trong khi một số khác có tốc độ phát triển nhanh và cần điều trị sớm.
Do đó, việc nhìn thấy chữ “lymphoma” không đủ để kết luận bệnh đang phát triển nhanh hay chậm.
Bác sĩ cần biết subtype lymphoma và các đặc điểm bệnh học cụ thể.
Đây cũng là lý do không nên lấy kinh nghiệm của một người mắc lymphoma để suy ra tiên lượng cho một người khác.
13. Giai đoạn lymphoma được đánh giá như thế nào?
Sau khi xác định chẩn đoán và subtype, bác sĩ cần đánh giá mức độ lan rộng của bệnh.
Việc đánh giá có thể bao gồm:
khám lâm sàng;
xét nghiệm máu;
CT;
PET/CT trong những bệnh cảnh phù hợp;
đánh giá tủy xương trong một số trường hợp;
MRI hoặc các xét nghiệm khác khi có chỉ định.
Đối với nhiều lymphoma, hệ thống Ann Arbor/Lugano được sử dụng trong phân loại giai đoạn, với các điều chỉnh tùy loại bệnh và bối cảnh.
Điểm quan trọng là:
giai đoạn lymphoma không phải là grade.
Giai đoạn nói về mức độ lan rộng của bệnh.
Trong khi đó, grade hoặc các đặc điểm tăng sinh và hình thái phản ánh những đặc tính khác của khối u.
14. PET/CT có vai trò gì trong lymphoma?
PET/CT, đặc biệt với 18F-FDG, có vai trò quan trọng trong đánh giá nhiều loại lymphoma.
PET/CT có thể giúp bác sĩ:
đánh giá phạm vi tổn thương;
xác định những vị trí bệnh hoạt động chuyển hóa;
hỗ trợ phân giai đoạn;
đánh giá đáp ứng điều trị;
và phát hiện tổn thương còn hoạt động sau điều trị trong những bệnh cảnh phù hợp.
Trong nhiều lymphoma FDG-avid, đánh giá đáp ứng thường sử dụng Deauville score trong hệ thống Lugano.
Tuy nhiên, cũng giống các bệnh ung thư khác:
tăng hấp thu FDG không phải lúc nào cũng đồng nghĩa lymphoma.
Viêm và nhiễm trùng cũng có thể tăng chuyển hóa FDG.
Do đó, PET/CT phải được đọc trong bối cảnh lâm sàng và kết hợp với các dữ liệu khác.
15. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử một bác có nhiều hạch vùng cổ và trung thất. CT cho thấy các hạch lớn hơn bình thường và PET/CT cho thấy các hạch này tăng hấp thu FDG.
Những kết quả này có thể khiến bác sĩ nghi ngờ lymphoma, nhưng chưa đủ để xác định chính xác lymphoma thuộc loại nào.
Bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết một hạch phù hợp.
Giải phẫu bệnh cho thấy:
“Lymphoid neoplasm.”
Sau đó, hóa mô miễn dịch cho thấy kiểu hình phù hợp với:
B-cell lymphoma.
Tuy nhiên, vẫn có thể cần thêm các marker khác và xét nghiệm phân tử để xác định subtype.
Sau khi có chẩn đoán cụ thể, bác sĩ tiếp tục sử dụng CT, PET/CT, xét nghiệm máu và các thông tin cần thiết khác để đánh giá giai đoạn.
Như vậy, chẩn đoán không diễn ra theo cách:
CT thấy hạch → PET/CT sáng → kết luận lymphoma.
Mà thường là một quá trình nhiều bước:
nghi ngờ trên lâm sàng/hình ảnh → sinh thiết → mô bệnh học → IHC → xét nghiệm phân tử khi cần → xác định subtype → đánh giá giai đoạn → lựa chọn điều trị.
16. Nếu kết quả ghi “lymphoma”, người bệnh nên hỏi bác sĩ điều gì?
Khi nhận được kết quả có chữ lymphoma, bác có thể hỏi bác sĩ điều trị:
Đây là Hodgkin lymphoma hay Non-Hodgkin lymphoma?
Nếu là Non-Hodgkin lymphoma thì thuộc dòng B, T hay NK?
Subtype cụ thể là gì?
Kết quả hóa mô miễn dịch cho biết điều gì?
Có cần làm thêm xét nghiệm phân tử không?
Bệnh đang ở giai đoạn nào?
Có tổn thương ngoài hạch không?
Có cần đánh giá tủy xương không?
PET/CT có cần thiết trong trường hợp này không?
Những đặc điểm nào của bệnh ảnh hưởng đến lựa chọn điều trị?
Những câu hỏi này sẽ giúp bác hiểu rõ kết quả hơn và tránh việc chỉ tập trung vào một dòng đơn lẻ trên phiếu giải phẫu bệnh.
17. Có thể chẩn đoán lymphoma chỉ bằng chọc hút hạch không?
Trong nhiều trường hợp nghi ngờ lymphoma, chọc hút tế bào bằng kim nhỏ (FNA) có thể cung cấp thông tin ban đầu, nhưng đôi khi không đủ để phân loại lymphoma chính xác.
Lý do là chẩn đoán lymphoma thường cần đánh giá cả hình thái tế bào và cấu trúc của mô/hạch, đồng thời có thể cần IHC và xét nghiệm phân tử.
Vì vậy, tùy trường hợp, bác sĩ có thể ưu tiên:
sinh thiết lõi (core needle biopsy)
hoặc
sinh thiết trọn hạch (excisional biopsy)
để có đủ bệnh phẩm cho chẩn đoán.
Không phải trường hợp nào cũng cần lấy trọn hạch, nhưng nếu lymphoma được đặt ra trong chẩn đoán phân biệt, cách lấy bệnh phẩm cần được cân nhắc ngay từ đầu để tránh tình trạng mẫu quá ít, sau đó phải làm lại thủ thuật.
18. Lymphoma có chữa được không?
Không thể trả lời chỉ bằng một câu “có” hoặc “không”.
Khả năng kiểm soát hoặc chữa khỏi lymphoma phụ thuộc rất nhiều vào:
loại lymphoma;
giai đoạn;
đặc điểm sinh học;
tuổi và tình trạng chung của người bệnh;
đáp ứng với điều trị;
và một số yếu tố khác.
Một số lymphoma có khả năng chữa khỏi với điều trị, trong khi một số lymphoma diễn biến kéo dài và mục tiêu điều trị có thể là kiểm soát bệnh trong thời gian dài.
Do đó, nếu bác chỉ biết mình được chẩn đoán “lymphoma”, chưa thể dựa vào đó để tự đánh giá tiên lượng.
Thông tin quan trọng hơn là chẩn đoán đầy đủ và cụ thể của lymphoma.
19. Điều quan trọng nhất cần nhớ
Lymphoma là một nhóm ung thư của hệ lympho, chủ yếu bắt nguồn từ các tế bào lympho. Bệnh thường liên quan đến hạch lympho nhưng cũng có thể xuất hiện ở nhiều cơ quan và mô ngoài hạch.
Lymphoma được chia thành nhiều nhóm lớn, trong đó có Hodgkin lymphoma và Non-Hodgkin lymphoma. Non-Hodgkin lymphoma lại bao gồm rất nhiều subtype khác nhau, có thể thuộc dòng tế bào B, T hoặc NK.
Vì vậy, chữ “lymphoma” trên phiếu giải phẫu bệnh chưa phải là toàn bộ câu chuyện.
Để xác định chính xác bệnh, bác sĩ có thể cần kết hợp mô bệnh học, hóa mô miễn dịch, xét nghiệm phân tử và thông tin lâm sàng. Các marker như CD20, CD3, CD30, CD45 hay Ki-67 chỉ là những mảnh ghép trong quá trình chẩn đoán, không nên được diễn giải riêng lẻ.
Sau khi xác định subtype, bác sĩ mới có thể đánh giá đầy đủ giai đoạn, đặc điểm nguy cơ và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Điều quan trọng không phải là nhớ hết các loại lymphoma, mà là hiểu rằng “lymphoma” là tên của một nhóm bệnh rất đa dạng. Khi cầm trên tay một kết quả có thuật ngữ này, điều cần tìm hiểu tiếp theo là lymphoma loại gì, thuộc dòng tế bào nào, đang ở giai đoạn nào và những đặc điểm nào của bệnh ảnh hưởng đến điều trị.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về giải phẫu bệnh – Neuroendocrine carcinoma là gì?
Tài liệu tham khảo
WHO Classification of Tumours Editorial Board. WHO Classification of Tumours of Haematolymphoid Tumours. 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2022.
Alaggio R, Amador C, Anagnostopoulos I, et al. The 5th edition of the World Health Organization Classification of Haematolymphoid Tumours: Lymphoid Neoplasms. Leukemia. 2022;36:1720-1748.
Campo E, Jaffe ES, Cook JR, et al. The International Consensus Classification of Mature Lymphoid Neoplasms: a report from the Clinical Advisory Committee. Blood. 2022;140(11):1229-1253.
Cheson BD, Fisher RI, Barrington SF, et al. Recommendations for initial evaluation, staging, and response assessment of Hodgkin and non-Hodgkin lymphoma: the Lugano classification. Journal of Clinical Oncology. 2014;32(27):3059-3068.
National Cancer Institute. Adult Non-Hodgkin Lymphoma Treatment (PDQ®). Bethesda, MD: National Cancer Institute.
National Cancer Institute. Hodgkin Lymphoma Treatment (PDQ®). Bethesda, MD: National Cancer Institute.
College of American Pathologists. Protocol for the Examination of Lymph Nodes and Lymph Node Extranodal Tissue for Lymphoma. Northfield, IL: College of American Pathologists.
Barrington SF, Mikhaeel NG, Kostakoglu L, et al. Role of imaging in the staging and response assessment of lymphoma: consensus of the International Conference on Malignant Lymphomas Imaging Working Group. Journal of Clinical Oncology. 2014;32(27):3048-3058.