Hiểu về giải phẫu bệnh – Moderately differentiated nghĩa là gì?
Khi đọc kết quả giải phẫu bệnh, bác có thể gặp cụm từ “moderately differentiated”, thường được dịch là biệt hóa vừa hoặc biệt hóa trung bình. Thuật ngữ này mô tả mức độ mà tế bào ung thư vẫn còn giữ được những đặc điểm của loại tế bào hoặc mô mà khối u xuất phát.
Nếu well differentiated có nghĩa là tế bào u còn giữ tương đối nhiều đặc điểm của mô gốc, thì moderately differentiated cho thấy những đặc điểm đó đã thay đổi ở mức độ trung gian. Tuy nhiên, bác cần lưu ý rằng đây là một mô tả về đặc điểm mô học, không phải một kết luận độc lập về giai đoạn bệnh, khả năng chữa khỏi hay mức độ nặng của ung thư.
Nói cách khác, khi trên phiếu giải phẫu bệnh ghi “moderately differentiated carcinoma”, điều quan trọng không phải chỉ là nhìn thấy chữ “moderately” rồi tự xếp bệnh vào mức độ nặng vừa, mà phải đọc cả loại ung thư, grade, đặc điểm xâm lấn, hạch, giai đoạn và những thông tin bệnh học khác đi kèm.
1. Moderately differentiated là gì?
Moderately differentiated nghĩa là biệt hóa vừa, tức các tế bào ung thư vẫn còn giữ được một số đặc điểm của mô gốc nhưng đã có những thay đổi rõ ràng hơn so với khối u well differentiated.
“Biệt hóa” là khái niệm dùng để mô tả mức độ tế bào u còn giống tế bào bình thường của mô mà chúng xuất phát.
Một khối u well differentiated thường vẫn giữ được khá nhiều cấu trúc và đặc điểm của mô gốc. Trong khi đó, ở khối u poorly differentiated, tế bào đã mất nhiều đặc điểm chuyên biệt và trở nên bất thường hơn.
Moderately differentiated nằm ở khoảng giữa về mức độ biệt hóa.
Có thể hình dung đơn giản:
Well differentiated: tế bào u còn khá giống mô gốc.
Moderately differentiated: tế bào u có những thay đổi ở mức trung gian.
Poorly differentiated: tế bào u đã mất nhiều đặc điểm của mô gốc.
Tuy nhiên, đây chỉ là cách hình dung giúp người bệnh dễ hiểu. Trên thực tế, tiêu chí xác định biệt hóa phụ thuộc vào loại ung thư và hệ thống phân loại mô bệnh học cụ thể.
2. Moderately differentiated có nghĩa là ung thư mức độ vừa không?
Không nên hiểu như vậy.
Đây là một trong những nhầm lẫn thường gặp nhất khi đọc kết quả giải phẫu bệnh.
Từ “moderately” trong cụm “moderately differentiated” chỉ nói rằng mức độ biệt hóa của tế bào nằm ở mức trung gian. Nó không có nghĩa là ung thư đang ở “giai đoạn vừa”, cũng không có nghĩa bệnh đang ở mức độ nghiêm trọng trung bình.
Ví dụ, một kết quả có thể ghi:
“Moderately differentiated adenocarcinoma.”
Điều này có nghĩa là ung thư biểu mô tuyến có mức độ biệt hóa vừa.
Nó không cho biết khối u đang ở giai đoạn I, II, III hay IV.
Giai đoạn bệnh phải được xác định bằng những thông tin khác, chẳng hạn mức độ xâm lấn của khối u nguyên phát, tình trạng hạch vùng và sự hiện diện hay không của di căn xa.
Vì vậy, bác có thể nhớ một nguyên tắc đơn giản:
Biệt hóa mô học không đồng nghĩa với giai đoạn ung thư.
3. Tại sao bác sĩ lại quan tâm đến mức độ biệt hóa?
Các tế bào ung thư không phải lúc nào cũng giống nhau về hình thái và mức độ chuyên biệt.
Khi đánh giá một khối u dưới kính hiển vi, bác sĩ giải phẫu bệnh không chỉ cần xác định “có tế bào ung thư hay không”, mà còn phải tìm hiểu tế bào đó thuộc loại nào và có những đặc điểm gì.
Mức độ biệt hóa cung cấp thêm thông tin về đặc điểm mô học của khối u.
Ở nhiều loại ung thư, mức độ biệt hóa có mối liên hệ với đặc điểm sinh học của bệnh. Những khối u biệt hóa kém thường có xu hướng thể hiện nhiều đặc điểm bất thường hơn và có thể có hành vi sinh học tích cực hơn so với các khối u biệt hóa tốt cùng nhóm.
Tuy nhiên, mức độ biệt hóa chỉ là một phần của bức tranh. Bác sĩ không thể dựa vào riêng thuật ngữ này để đánh giá tiên lượng hoặc quyết định điều trị.
4. Moderately differentiated được xác định như thế nào?
Bác sĩ giải phẫu bệnh đánh giá mức độ biệt hóa chủ yếu dựa trên hình thái mô học, kết hợp với các tiêu chuẩn được quy định trong hệ thống phân loại của từng loại ung thư.
Tùy loại u, bác sĩ có thể đánh giá nhiều đặc điểm khác nhau như hình dạng tế bào, cấu trúc mô mà tế bào tạo thành, mức độ giống mô bình thường, đặc điểm nhân tế bào, mức độ bất thường, hoạt động phân bào và các đặc điểm hình thái khác.
Ví dụ, ở một số adenocarcinoma, mức độ hình thành cấu trúc tuyến có thể là một yếu tố quan trọng trong đánh giá biệt hóa. Trong những loại ung thư khác, tiêu chí lại khác hoàn toàn.
Do đó, không có một tiêu chuẩn duy nhất để xác định “moderately differentiated” cho tất cả các loại ung thư.
Đây cũng là lý do không nên lấy tiêu chuẩn của một loại ung thư rồi áp dụng cho một loại ung thư khác.
5. Moderately differentiated có phải là grade 2 không?
Không phải lúc nào cũng có thể đồng nhất hai khái niệm này.
Trong một số loại ung thư, mức độ biệt hóa có liên quan chặt chẽ với hệ thống tumor grade, và một khối u moderately differentiated có thể tương ứng với một nhóm grade nhất định.
Tuy nhiên, grade được xác định theo hệ thống phân loại cụ thể của từng bệnh, và có thể dựa trên nhiều tiêu chí chứ không chỉ mức độ biệt hóa.
Một số loại ung thư có hệ thống grading riêng, trong đó bác sĩ đánh giá cả:
mức độ biệt hóa;
hoạt động phân bào;
đặc điểm nhân;
hoại tử;
chỉ số tăng sinh;
hoặc những đặc điểm hình thái đặc thù khác.
Vì vậy, nếu phiếu bệnh phẩm chỉ ghi “moderately differentiated”, bác không nên tự chuyển ngay thành “grade 2” nếu báo cáo không ghi rõ grade hoặc hệ thống phân loại đang được sử dụng.
6. Moderately differentiated khác well differentiated như thế nào?
Cả hai đều mô tả mức độ tế bào u còn giữ được đặc điểm của mô gốc.
Ở well differentiated, tế bào u thường giữ được nhiều đặc điểm chuyên biệt của mô gốc hơn.
Ở moderately differentiated, những đặc điểm đó vẫn còn nhưng đã bị thay đổi rõ hơn.
Có thể hình dung giống như một bức ảnh bị làm mờ ở những mức độ khác nhau. Ở well differentiated, bác sĩ vẫn dễ nhận ra “hình ảnh ban đầu”. Ở moderately differentiated, hình ảnh đã thay đổi đáng kể hơn nhưng vẫn còn những đặc điểm giúp nhận biết nguồn gốc. Ở poorly differentiated, những đặc điểm nhận diện nguồn gốc có thể bị mất nhiều hơn.
Tuy nhiên, đây chỉ là cách minh họa. Thực tế bệnh học phức tạp hơn và bác sĩ giải phẫu bệnh sử dụng các tiêu chuẩn chuyên môn cụ thể để đưa ra kết luận.
7. Moderately differentiated có tốt hơn poorly differentiated không?
Nếu chỉ xét riêng mức độ biệt hóa, một khối u moderately differentiated thường có đặc điểm mô học thuận lợi hơn so với khối u poorly differentiated cùng nhóm bệnh.
Tuy nhiên, không nên biến điều này thành kết luận rằng moderately differentiated đồng nghĩa với tiên lượng tốt.
Ví dụ, một ung thư moderately differentiated nhưng đã có di căn xa vẫn là bệnh tiến xa. Ngược lại, một ung thư poorly differentiated được phát hiện rất sớm, còn khu trú và được điều trị triệt căn có thể có tình huống hoàn toàn khác.
Vì vậy, khi đánh giá tiên lượng, bác sĩ cần xem xét đồng thời:
loại mô học;
mức độ biệt hóa và grade;
kích thước và mức độ xâm lấn của u;
tình trạng hạch;
di căn xa;
các yếu tố phân tử;
và tình trạng chung của người bệnh.
8. Moderately differentiated có nghĩa là ung thư phát triển nhanh không?
Không thể kết luận chỉ từ thuật ngữ này.
Mức độ biệt hóa có thể liên quan đến đặc điểm sinh học của khối u, nhưng tốc độ phát triển của ung thư chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố.
Ở một số loại ung thư, các chỉ số tăng sinh hoặc đặc điểm phân tử có thể cung cấp thêm thông tin về hoạt động sinh học của khối u.
Ví dụ, Ki-67 có thể được sử dụng trong một số loại u để đánh giá tỷ lệ tế bào đang tăng sinh. Nhưng Ki-67 không phải là một chỉ số có thể áp dụng với cùng một cách diễn giải cho tất cả các loại ung thư.
Do đó, không nên đọc:
“Moderately differentiated” = phát triển vừa nhanh.
Đó không phải là ý nghĩa của thuật ngữ này.
9. Moderately differentiated có đồng nghĩa với ít di căn hơn không?
Không.
Mức độ biệt hóa không phải là cách xác định trực tiếp ung thư đã di căn hay chưa.
Một khối u moderately differentiated vẫn có thể xâm lấn mô xung quanh, đi vào mạch máu hoặc mạch bạch huyết, di căn hạch và di căn xa.
Muốn đánh giá bệnh đã lan đến đâu, bác sĩ cần sử dụng các thông tin phù hợp như:
hình ảnh CT, MRI, PET/CT hoặc các phương pháp khác;
kết quả giải phẫu bệnh của hạch hoặc tổn thương nghi ngờ khi cần;
khám lâm sàng;
và các xét nghiệm khác tùy loại ung thư.
Có thể hiểu đơn giản:
Biệt hóa trả lời câu hỏi: “Tế bào u còn giống mô gốc đến mức nào?”
Giai đoạn trả lời câu hỏi: “Ung thư đã lan đến đâu?”
Đây là hai câu hỏi hoàn toàn khác nhau.
10. Moderately differentiated có ảnh hưởng đến điều trị không?
Có thể có, nhưng không phải là yếu tố duy nhất quyết định phương pháp điều trị.
Kết quả giải phẫu bệnh giúp xác định loại ung thư và những đặc điểm quan trọng của khối u. Từ đó, bác sĩ kết hợp với giai đoạn bệnh, tình trạng người bệnh, xét nghiệm sinh học phân tử và những yếu tố khác để lựa chọn chiến lược điều trị.
Trong một số loại ung thư, mức độ biệt hóa hoặc grade có thể ảnh hưởng đến tiên lượng và cách phân tầng nguy cơ. Trong những bệnh khác, những yếu tố như đột biến gene, biểu hiện biomarker hoặc đặc điểm giải phẫu lại có vai trò nổi bật hơn.
Do đó, không nên hiểu rằng chỉ cần biết moderately differentiated là có thể biết người bệnh sẽ điều trị bằng phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc đích hay miễn dịch.
11. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử kết quả giải phẫu bệnh ghi:
“Moderately differentiated adenocarcinoma.”
Bác có thể hiểu bước đầu rằng đây là ung thư biểu mô tuyến có mức độ biệt hóa vừa, nghĩa là tế bào u vẫn còn giữ một số đặc điểm của biểu mô tuyến nhưng đã có những thay đổi rõ ràng.
Nhưng chỉ với kết quả này, bác sĩ chưa thể kết luận bệnh đang ở giai đoạn nào.
Tiếp theo cần biết khối u nằm ở đâu, kích thước bao nhiêu, có xâm lấn các cấu trúc xung quanh hay không, có hạch vùng hay không, có di căn xa hay không và những đặc điểm bệnh học khác.
Nếu đây là một adenocarcinoma phổi, trong bối cảnh phù hợp còn có thể cần đánh giá các biomarker hoặc thay đổi phân tử có ý nghĩa điều trị.
Như vậy, từ một dòng “moderately differentiated adenocarcinoma”, bác sĩ mới xác định được một phần của chẩn đoán, chứ chưa có toàn bộ bức tranh về bệnh.
12. Nếu kết quả ghi “moderately differentiated”, người bệnh nên đọc tiếp những gì?
Nếu thấy thuật ngữ này, bác nên đọc tiếp phần chẩn đoán đầy đủ của báo cáo thay vì chỉ tập trung vào hai chữ “moderately differentiated”.
Đặc biệt, cần xem loại mô học là gì, khối u ở cơ quan nào, báo cáo có ghi grade hay không, kích thước khối u, tình trạng xâm lấn mạch máu hoặc mạch bạch huyết, xâm nhập thần kinh, diện cắt và tình trạng hạch nếu mẫu bệnh phẩm là bệnh phẩm phẫu thuật.
Nếu có hóa mô miễn dịch hoặc xét nghiệm phân tử, những kết quả đó cũng cần được xem trong cùng bối cảnh.
Một dòng “moderately differentiated” không thể thay thế toàn bộ báo cáo giải phẫu bệnh.
13. Moderately differentiated có giống nhau ở mọi loại ung thư không?
Không hoàn toàn.
Đây là một điểm rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua khi người bệnh tìm hiểu thông tin trên mạng.
Trong adenocarcinoma, squamous cell carcinoma và nhiều carcinoma khác, thuật ngữ biệt hóa có thể được sử dụng để mô tả mức độ tế bào u giữ đặc điểm của mô gốc.
Tuy nhiên, với một số nhóm u đặc biệt, hệ thống phân loại lại có những tiêu chí riêng.
Ví dụ, u thần kinh nội tiết, sarcoma, lymphoma và nhiều nhóm u khác không thể được diễn giải bằng cùng một cách đơn giản như adenocarcinoma.
Vì vậy, nếu bác thấy chữ moderately differentiated trong một báo cáo, cần biết nó đang được sử dụng để mô tả loại u nào trước khi đánh giá ý nghĩa của nó.
14. Có cần làm thêm hóa mô miễn dịch khi đã biết moderately differentiated không?
Không phải trường hợp nào cũng cần.
Hóa mô miễn dịch được chỉ định khi bác sĩ giải phẫu bệnh cần thêm thông tin để xác định dòng tế bào, nguồn gốc khối u, phân biệt các chẩn đoán có hình thái tương tự hoặc đánh giá những biomarker có ý nghĩa trong điều trị.
Ví dụ, một carcinoma trên kính hiển vi có thể cần thêm IHC để xác định nguồn gốc hoặc phân biệt giữa các loại carcinoma khác nhau.
Vì vậy, việc báo cáo ghi moderately differentiated không có nghĩa là chẩn đoán đã hoàn toàn đầy đủ hoặc chắc chắn rằng không cần xét nghiệm thêm.
Ngược lại, cũng không có nghĩa cứ thấy moderately differentiated là phải làm một panel IHC rộng.
Quyết định này phụ thuộc vào loại bệnh phẩm, vị trí khối u, hình thái học và câu hỏi chẩn đoán cụ thể.
15. Người bệnh nên hiểu “moderately differentiated” như thế nào?
Cách hiểu đơn giản và chính xác nhất là:
Moderately differentiated = biệt hóa vừa, nghĩa là tế bào ung thư vẫn còn giữ một số đặc điểm của mô gốc nhưng đã có những thay đổi đáng kể.
Thuật ngữ này không đồng nghĩa với ung thư giai đoạn vừa, không cho biết trực tiếp bệnh đã di căn hay chưa và cũng không thể tự nó quyết định phương pháp điều trị.
Nếu bác thấy:
Well differentiated → Moderately differentiated → Poorly differentiated
thì có thể hiểu đây là một cách mô tả mức độ giảm dần sự giống nhau giữa tế bào u và mô bình thường, nhưng mức độ ảnh hưởng đến tiên lượng và điều trị phải được đánh giá theo từng loại ung thư và hệ thống phân loại tương ứng.
Kết luận
Moderately differentiated, hay biệt hóa vừa, là thuật ngữ giải phẫu bệnh dùng để mô tả một khối u mà tế bào ung thư vẫn còn giữ được một phần đặc điểm của mô gốc nhưng đã có những thay đổi rõ ràng. Đây là thông tin quan trọng giúp bác sĩ hiểu đặc điểm mô học của khối u, nhưng không phải là cách phân loại giai đoạn bệnh và cũng không thể dùng riêng thuật ngữ này để kết luận ung thư nặng hay nhẹ.
Trong thực tế, ý nghĩa của moderately differentiated cần được đặt cạnh loại mô học, grade, kích thước và mức độ xâm lấn của khối u, tình trạng hạch, di căn, các dấu ấn hóa mô miễn dịch, đặc điểm phân tử và tình trạng chung của người bệnh. Một khối u moderately differentiated có thể ở giai đoạn sớm hoặc giai đoạn tiến xa, vì vậy không nên dựa vào mức độ biệt hóa để tự đánh giá tiên lượng.
Điều quan trọng không phải là nhớ rằng “moderately differentiated = mức độ vừa”, mà là hiểu đây là một thông tin mô học trả lời câu hỏi tế bào ung thư còn giữ được đặc điểm của mô gốc đến mức nào. Muốn biết bệnh đang ở giai đoạn nào, nguy cơ ra sao và điều trị như thế nào, cần đọc kết quả giải phẫu bệnh cùng toàn bộ hồ sơ của người bệnh.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về giải phẫu bệnh – Poorly differentiated nghĩa là gì?
Tài liệu tham khảo
WHO Classification of Tumours Editorial Board. WHO Classification of Tumours: Thoracic Tumours. 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2021.
WHO Classification of Tumours Editorial Board. WHO Classification of Tumours: Digestive System Tumours. 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2019.
WHO Classification of Tumours Editorial Board. WHO Classification of Tumours: Breast Tumours. 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2019.
WHO Classification of Tumours Editorial Board. WHO Classification of Tumours: Female Genital Tumours. 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2020.
College of American Pathologists. Cancer Protocols and Guidelines for Reporting Cancer Pathology. Northfield, IL: College of American Pathologists.
Amin MB, Edge SB, Greene FL, et al., eds. AJCC Cancer Staging Manual. 8th Edition. New York: Springer; 2017.
National Cancer Institute. NCI Dictionary of Cancer Terms: Differentiation. Bethesda, MD: National Cancer Institute.