Một đợt xạ trị diễn ra như thế nào?
Đối với nhiều người bệnh, lần đầu tiên bước vào khoa xạ trị luôn là một trải nghiệm vừa lạ lẫm vừa có phần lo lắng.
Không ít bác tưởng tượng rằng mình sẽ phải nằm trong phòng điều trị hàng giờ, sẽ cảm thấy đau khi tia xạ đi qua cơ thể hoặc phải nằm viện suốt nhiều tuần cho đến khi kết thúc điều trị. Một số người khác lại nghĩ rằng chỉ cần đến bệnh viện, nằm lên máy vài phút là có thể bắt đầu chiếu tia ngay trong ngày đầu tiên.
Thực tế, một đợt xạ trị được chuẩn bị rất cẩn thận và trải qua nhiều bước trước khi buổi điều trị đầu tiên diễn ra. Mỗi bước đều có ý nghĩa riêng nhằm bảo đảm tia xạ được đưa đến đúng vị trí cần điều trị, đúng liều lượng đã tính toán và hạn chế tối đa ảnh hưởng đến các cơ quan lành xung quanh.
Hiểu rõ quy trình này sẽ giúp người bệnh bớt lo lắng, chủ động phối hợp với đội ngũ điều trị và chuẩn bị tâm lý tốt hơn trước khi bắt đầu xạ trị.
Bước đầu tiên là khám với bác sĩ xạ trị
Sau khi được chỉ định xạ trị, người bệnh sẽ được khám bởi bác sĩ chuyên khoa xạ trị.
Trong buổi khám này, bác sĩ sẽ xem lại toàn bộ hồ sơ bệnh án, bao gồm kết quả giải phẫu bệnh, các phim chụp cắt lớp vi tính, cộng hưởng từ, PET/CT nếu có, cũng như những phương pháp điều trị mà người bệnh đã trải qua như phẫu thuật, hóa trị hoặc điều trị nhắm trúng đích.
Bác sĩ không chỉ xác định xem người bệnh có phù hợp để xạ trị hay không mà còn phải trả lời nhiều câu hỏi quan trọng như cần chiếu vào vùng nào, mục tiêu điều trị là triệt căn hay giảm nhẹ, tổng liều xạ dự kiến là bao nhiêu và cần thực hiện trong bao nhiêu buổi.
Đây cũng là thời điểm người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về những bệnh lý đang mắc, các loại thuốc đang sử dụng, tiền sử dị ứng hoặc bất kỳ vấn đề sức khỏe nào có thể ảnh hưởng đến quá trình điều trị.
Sau khi đã thống nhất kế hoạch điều trị, người bệnh sẽ được hẹn thực hiện bước tiếp theo, đó là chụp CT mô phỏng.
Chụp CT mô phỏng
Nhiều người nghĩ rằng mình đã có phim CT hoặc MRI trước đó nên không cần chụp thêm.
Thực tế, CT mô phỏng không nhằm mục đích chẩn đoán mà được thực hiện để lập kế hoạch xạ trị.
Trong buổi chụp này, người bệnh sẽ được đặt ở đúng tư thế dự kiến sẽ sử dụng trong toàn bộ quá trình điều trị. Tư thế này phải vừa thoải mái để người bệnh có thể duy trì trong vài phút, vừa đủ ổn định để mỗi ngày đều có thể lặp lại gần như giống hệt nhau.
Tùy vị trí khối u, người bệnh có thể được sử dụng các dụng cụ cố định chuyên biệt.
Ví dụ, đối với ung thư đầu cổ, người bệnh thường được làm một mặt nạ nhựa nhiệt dẻo ôm sát khuôn mặt và vai nhằm hạn chế tối đa cử động trong khi chiếu tia. Đối với ung thư vùng thân mình hoặc vùng chậu, có thể sử dụng các gối chân không hoặc hệ thống cố định thân người để bảo đảm tư thế luôn giống nhau giữa các buổi điều trị.
Trong lúc chụp CT mô phỏng, kỹ thuật viên có thể đánh dấu một số vị trí trên da bằng bút chuyên dụng hoặc tạo những hình xăm rất nhỏ. Những dấu mốc này sẽ được sử dụng trong suốt quá trình xạ trị để giúp người bệnh được đặt đúng vị trí mỗi ngày.
Điều quan trọng là các dấu mốc này không phải để "đánh dấu khối u", mà là những điểm tham chiếu giúp hệ thống định vị hoạt động chính xác.
Lập kế hoạch điều trị
Sau khi hoàn thành CT mô phỏng, người bệnh thường chưa bắt đầu xạ trị ngay.
Các dữ liệu hình ảnh sẽ được chuyển đến hệ thống lập kế hoạch điều trị, nơi bác sĩ xạ trị và kỹ sư vật lý y học cùng phối hợp xây dựng kế hoạch chiếu tia.
Đây là một trong những công đoạn quan trọng và phức tạp nhất của toàn bộ quy trình.
Trên từng lát cắt CT, bác sĩ sẽ xác định chính xác vị trí khối u, vùng có nguy cơ còn tế bào ung thư và những cơ quan lành cần được bảo vệ như tủy sống, tim, phổi, gan, thận, ruột hoặc tuyến nước bọt, tùy từng vị trí điều trị.
Sau đó, hệ thống máy tính sẽ tính toán hàng triệu khả năng khác nhau để lựa chọn hướng chiếu, góc chiếu, cường độ chùm tia và phân bố liều phù hợp nhất.
Mục tiêu là đưa liều điều trị đủ cao đến toàn bộ khối u trong khi giảm tối đa liều xạ đến các mô bình thường.
Kế hoạch này còn phải trải qua nhiều bước kiểm tra chất lượng trước khi được phê duyệt. Chính vì vậy, từ khi chụp CT mô phỏng đến buổi xạ trị đầu tiên thường mất vài ngày, thậm chí lâu hơn ở những trường hợp cần lập kế hoạch phức tạp.
Buổi xạ trị đầu tiên
Sau khi kế hoạch điều trị đã được hoàn tất và kiểm tra chất lượng, người bệnh sẽ được hẹn đến thực hiện buổi xạ trị đầu tiên.
Đây thường là buổi khiến nhiều người hồi hộp nhất vì chưa biết điều gì sẽ diễn ra.
Khi đến phòng điều trị, kỹ thuật viên sẽ giúp người bệnh nằm đúng tư thế đã được sử dụng trong lần chụp CT mô phỏng. Các dụng cụ cố định như mặt nạ, gối chân không hoặc hệ thống kê đỡ sẽ được sử dụng lại để bảo đảm tư thế gần như giống hệt giữa các buổi điều trị.
Sau khi người bệnh đã nằm đúng vị trí, hệ thống laser trong phòng sẽ được sử dụng để căn chỉnh theo các dấu mốc đã đánh dấu trên da hoặc trên dụng cụ cố định.
Ngày nay, nhiều máy xạ trị hiện đại còn được trang bị hệ thống chụp hình ngay trên máy như Cone Beam CT hoặc các hệ thống chụp X quang định vị. Những hình ảnh này sẽ được so sánh với kế hoạch điều trị đã lập trước đó nhằm kiểm tra xem khối u và các cơ quan trong cơ thể có nằm đúng vị trí dự kiến hay không.
Nếu phát hiện sai lệch, dù chỉ vài milimét, bàn điều trị sẽ được điều chỉnh trước khi bắt đầu chiếu tia.
Quá trình này giúp bảo đảm rằng tia xạ luôn tập trung chính xác vào vùng cần điều trị.
Một buổi xạ trị kéo dài bao lâu?
Đây là câu hỏi mà hầu như người bệnh nào cũng đặt ra.
Thực tế, thời gian nằm trên bàn điều trị thường dài hơn nhiều so với thời gian phát tia.
Đối với phần lớn các kỹ thuật xạ trị hiện nay, toàn bộ buổi điều trị thường kéo dài khoảng mười lăm đến ba mươi phút.
Trong khoảng thời gian đó, phần lớn là để:
Đặt đúng tư thế.
Kiểm tra vị trí.
Chụp hình xác nhận.
Điều chỉnh nếu cần.
Thời gian máy thực sự phát tia thường chỉ kéo dài vài phút.
Ở những kỹ thuật hiện đại như xạ trị điều biến liều (IMRT), xạ trị điều biến thể tích (VMAT) hoặc xạ phẫu định vị, thời gian phát tia có thể thay đổi tùy độ phức tạp của kế hoạch điều trị nhưng nhìn chung vẫn khá ngắn.
Sau khi kết thúc, người bệnh có thể tự đứng dậy và ra về nếu không có chỉ định theo dõi đặc biệt.
Đa số người bệnh không cần nằm viện trong suốt thời gian xạ trị mà chỉ đến bệnh viện theo lịch hẹn mỗi ngày.
Trong lúc chiếu tia, người bệnh có cảm giác gì không?
Đây là điều khiến nhiều người bất ngờ nhất.
Trong lúc máy phát tia, người bệnh không nhìn thấy tia xạ, không ngửi thấy mùi gì, không nghe thấy tiếng động đặc biệt ngoài âm thanh vận hành của máy và cũng không cảm thấy đau.
Một số người tưởng rằng sẽ có cảm giác nóng hoặc tê tại vùng điều trị, nhưng thực tế điều đó hầu như không xảy ra.
Điều quan trọng nhất trong lúc chiếu tia là giữ nguyên tư thế.
Kỹ thuật viên sẽ rời khỏi phòng điều trị khi máy bắt đầu hoạt động, nhưng điều đó không có nghĩa là người bệnh ở một mình.
Toàn bộ quá trình đều được theo dõi liên tục qua hệ thống camera và micro. Nếu người bệnh cảm thấy khó chịu hoặc cần hỗ trợ, chỉ cần cử động theo hướng dẫn hoặc thông báo qua hệ thống liên lạc, kỹ thuật viên sẽ dừng máy và vào hỗ trợ ngay.
Máy xạ trị chỉ phát tia khi mọi điều kiện an toàn đều được đáp ứng. Nếu phát hiện bất kỳ bất thường nào trong quá trình điều trị, hệ thống có thể tự động ngừng phát tia.
Một đợt xạ trị kéo dài bao lâu?
Thời gian của cả một đợt xạ trị phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố.
Bao gồm:
Loại ung thư.
Mục tiêu điều trị.
Tổng liều xạ cần sử dụng.
Kỹ thuật xạ trị.
Khả năng chịu đựng của các cơ quan lành.
Ở điều trị triệt căn, người bệnh thường được xạ trị mỗi ngày một lần, từ thứ Hai đến thứ Sáu, nghỉ cuối tuần để các mô lành có thời gian hồi phục. Tổng thời gian điều trị có thể kéo dài từ ba đến bảy tuần, thậm chí lâu hơn ở một số bệnh.
Trong khi đó, xạ trị giảm nhẹ thường ngắn hơn rất nhiều. Có trường hợp chỉ cần một buổi duy nhất, có trường hợp kéo dài năm hoặc mười buổi tùy mục tiêu điều trị.
Chính vì vậy, không nên so sánh số buổi xạ trị giữa những người bệnh khác nhau, bởi thời gian điều trị được xây dựng riêng cho từng trường hợp.
Trong thời gian xạ trị cần lưu ý điều gì?
Một nguyên tắc rất quan trọng là cố gắng tuân thủ đầy đủ lịch điều trị.
Việc nghỉ điều trị nhiều ngày liên tiếp mà không có chỉ định của bác sĩ có thể làm giảm hiệu quả kiểm soát khối u vì các tế bào ung thư vẫn tiếp tục có khả năng phân chia.
Trong suốt quá trình xạ trị, người bệnh cũng sẽ được bác sĩ khám định kỳ để đánh giá:
Hiệu quả điều trị.
Các tác dụng không mong muốn.
Tình trạng dinh dưỡng.
Khả năng tiếp tục điều trị theo đúng kế hoạch.
Nếu xuất hiện tác dụng phụ như đỏ da, viêm niêm mạc, khó nuốt, đau hoặc mệt nhiều, bác sĩ sẽ hướng dẫn các biện pháp xử trí phù hợp. Phần lớn trường hợp vẫn có thể tiếp tục xạ trị mà không cần gián đoạn.
Sau khi kết thúc xạ trị
Buổi xạ trị cuối cùng không có nghĩa là hiệu quả điều trị kết thúc ngay trong ngày hôm đó.
Như đã trình bày ở bài trước, tia xạ gây tổn thương ADN của tế bào ung thư, nhưng quá trình tế bào mất khả năng phân chia và bị cơ thể loại bỏ vẫn tiếp tục diễn ra trong nhiều tuần sau khi hoàn thành điều trị.
Do đó, bác sĩ thường không đánh giá ngay kết quả bằng chụp CT hoặc MRI mà sẽ hẹn tái khám sau một khoảng thời gian phù hợp. Tùy từng loại ung thư, lần đánh giá đầu tiên thường được thực hiện sau vài tuần đến vài tháng.
Trong thời gian này, người bệnh vẫn cần tiếp tục chăm sóc bản thân, theo dõi các triệu chứng và tái khám đúng hẹn để bác sĩ đánh giá đáp ứng điều trị cũng như phát hiện sớm những tác dụng không mong muốn nếu có.
Điều bác cần nhớ
Một đợt xạ trị không chỉ bao gồm việc nằm lên máy để chiếu tia mà là cả một quy trình được chuẩn bị rất kỹ lưỡng, từ khám chuyên khoa, chụp CT mô phỏng, lập kế hoạch điều trị, kiểm tra chất lượng cho đến từng buổi xạ trị hằng ngày. Mỗi bước đều nhằm bảo đảm tia xạ được đưa đến đúng vị trí với độ chính xác rất cao.
Trong suốt quá trình điều trị, người bệnh hầu như không cảm thấy đau khi chiếu tia và phần lớn vẫn có thể sinh hoạt bình thường ngoài thời gian đến bệnh viện. Việc tuân thủ đầy đủ lịch điều trị và phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y tế sẽ góp phần quan trọng giúp xạ trị đạt hiệu quả tối ưu.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Xạ trị có làm cơ thể nhiễm phóng xạ không?
Tài liệu tham khảo
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Principles of Radiation Therapy. Version 2026.
ASTRO. Radiation Therapy Patient Education.
ESTRO. Radiotherapy Process and Quality Assurance.
AAPM. Quality Assurance in Radiation Oncology.
Perez & Brady's Principles and Practice of Radiation Oncology. 8th Edition.
UpToDate. Overview of external beam radiation therapy. Cập nhật 2026.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Quy trình xạ trị có thể khác nhau giữa các bệnh viện và từng loại ung thư, vì vậy bác nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ xạ trị nếu còn bất kỳ thắc mắc nào trước khi bắt đầu điều trị.