Xạ trị có làm cơ thể nhiễm phóng xạ không?
Có lẽ đây là câu hỏi mà bác sĩ xạ trị được nghe nhiều nhất trong quá trình tư vấn cho người bệnh.
Rất nhiều bác trước khi bắt đầu điều trị đều lo lắng rằng sau khi chiếu tia, cơ thể mình sẽ trở thành "nguồn phóng xạ", không thể ôm con cháu, không nên ngủ chung với người thân hoặc phải cách ly hoàn toàn để tránh ảnh hưởng đến người khác.
Một số người còn cho rằng sau khi xạ trị, quần áo, chăn màn hay đồ dùng cá nhân cũng bị nhiễm phóng xạ và cần được xử lý đặc biệt.
Những nỗi lo này hoàn toàn dễ hiểu vì trong đời sống hằng ngày, khi nhắc đến hai chữ "phóng xạ", chúng ta thường nghĩ ngay đến các vụ tai nạn hạt nhân hoặc những chất phóng xạ có thể tồn tại lâu trong môi trường.
Tuy nhiên, xạ trị trong y học hoàn toàn khác với những gì nhiều người vẫn hình dung.
Trong đa số trường hợp, người bệnh không hề bị nhiễm phóng xạ sau khi điều trị và hoàn toàn có thể sinh hoạt bình thường với gia đình.
Để hiểu rõ điều này, trước hết cần biết tia xạ trong điều trị ung thư được tạo ra như thế nào.
Tia xạ không ở lại trong cơ thể
Ở hình thức xạ trị phổ biến nhất hiện nay là xạ trị ngoài, tia xạ được tạo ra từ máy gia tốc tuyến tính (Linear Accelerator).
Máy chỉ phát tia khi được khởi động theo đúng kế hoạch điều trị.
Khi buổi điều trị kết thúc, máy sẽ ngừng phát tia ngay lập tức.
Điều quan trọng là tia xạ chỉ truyền năng lượng vào mô rồi biến mất, giống như ánh sáng của một chiếc đèn pin chiếu lên bức tường. Khi tắt đèn, bức tường không giữ lại ánh sáng và cũng không tự phát sáng.
Tương tự như vậy, sau khi tia xạ đi qua cơ thể, năng lượng đã được truyền vào các mô để tạo hiệu quả điều trị, nhưng bản thân người bệnh không trở thành nguồn phát tia.
Nói cách khác, sau mỗi buổi xạ trị ngoài, cơ thể người bệnh không chứa tia xạ, không phát ra bức xạ và không thể truyền phóng xạ sang người khác.
Người bệnh xạ trị ngoài có thể tiếp xúc bình thường với gia đình
Đây là điều mà nhiều người bệnh cảm thấy yên tâm nhất khi được giải thích.
Sau mỗi buổi xạ trị ngoài, bác có thể:
Về nhà ngay nếu sức khỏe cho phép.
Ăn uống và sinh hoạt như bình thường.
Ôm con, bế cháu.
Ngồi gần người thân.
Ngủ chung với vợ hoặc chồng.
Chăm sóc trẻ nhỏ.
Tiếp xúc với phụ nữ mang thai.
Việc tiếp xúc này không làm người khác bị nhiễm phóng xạ.
Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy người bệnh sau xạ trị ngoài có thể phát tia hoặc gây ảnh hưởng đến những người xung quanh.
Đây là điều đã được khẳng định bởi các hiệp hội xạ trị lớn trên thế giới như ASTRO, ESTRO và nhiều tổ chức ung thư quốc tế.
Vì sao nhiều người vẫn nghĩ xạ trị làm "nhiễm phóng xạ"?
Sự nhầm lẫn này chủ yếu xuất phát từ việc nhiều người không phân biệt giữa các phương pháp điều trị sử dụng bức xạ.
Trong ung thư học hiện nay có ba nhóm điều trị chính liên quan đến tia xạ.
Nhóm thứ nhất là xạ trị ngoài, chiếm phần lớn các trường hợp điều trị. Với phương pháp này, nguồn phát tia nằm hoàn toàn trong máy điều trị, chỉ hoạt động trong vài phút rồi ngừng. Người bệnh không mang theo nguồn phóng xạ sau khi rời phòng xạ trị.
Nhóm thứ hai là xạ trị áp sát.
Ở phương pháp này, nguồn phóng xạ được đưa đến rất gần hoặc đặt trực tiếp vào vùng cần điều trị. Tùy từng kỹ thuật, nguồn phóng xạ có thể chỉ được đặt trong vài phút rồi lấy ra, hoặc tồn tại trong cơ thể dưới dạng các hạt phóng xạ nhỏ.
Chính những trường hợp đặc biệt này mới có thể cần một số hướng dẫn riêng về tiếp xúc với người khác trong một khoảng thời gian nhất định.
Nhóm thứ ba là điều trị bằng đồng vị phóng xạ, chẳng hạn như iod phóng xạ trong ung thư tuyến giáp.
Ở đây, chất phóng xạ được uống hoặc tiêm vào cơ thể nên người bệnh thực sự mang một lượng nhỏ chất phóng xạ trong vài ngày đầu sau điều trị. Vì vậy, bác sĩ sẽ hướng dẫn các biện pháp an toàn như giữ khoảng cách với trẻ nhỏ hoặc phụ nữ mang thai trong thời gian ngắn cho đến khi lượng chất phóng xạ giảm xuống mức an toàn.
Điều này khác hoàn toàn với xạ trị ngoài.
Có cần giặt riêng quần áo hoặc xử lý đồ dùng sau xạ trị ngoài không?
Câu trả lời là không cần.
Sau xạ trị ngoài, quần áo, ga giường, khăn tắm, bát đũa hoặc các đồ dùng cá nhân của người bệnh hoàn toàn không bị nhiễm phóng xạ.
Người bệnh cũng không cần sử dụng nhà vệ sinh riêng, không cần giặt riêng quần áo và không cần thực hiện bất kỳ biện pháp xử lý đặc biệt nào đối với các vật dụng sinh hoạt hằng ngày.
Gia đình có thể chăm sóc người bệnh như bình thường mà không phải lo lắng về nguy cơ phơi nhiễm tia xạ.
Khi nào mới cần hạn chế tiếp xúc với người khác?
Điều này chỉ áp dụng trong một số phương pháp điều trị đặc biệt, không phải cho tất cả người bệnh xạ trị.
Ví dụ, sau điều trị iod phóng xạ cho ung thư tuyến giáp, bác sĩ có thể khuyến cáo người bệnh:
Hạn chế tiếp xúc gần với trẻ nhỏ trong vài ngày.
Giữ khoảng cách với phụ nữ mang thai.
Ngủ riêng trong thời gian ngắn.
Uống nhiều nước để đào thải chất phóng xạ.
Tương tự, ở một số kỹ thuật xạ trị áp sát sử dụng nguồn phóng xạ lưu lại trong cơ thể, bác sĩ cũng sẽ hướng dẫn cụ thể về thời gian cần lưu ý.
Những hướng dẫn này luôn được cá thể hóa theo từng kỹ thuật điều trị và sẽ được giải thích rất rõ trước khi người bệnh ra viện.
Điều quan trọng là người bệnh không nên tự áp dụng những quy định này cho tất cả các trường hợp xạ trị, đặc biệt là xạ trị ngoài.
Điều bác cần nhớ
Đối với phần lớn người bệnh ung thư hiện nay, phương pháp được sử dụng là xạ trị ngoài. Sau mỗi buổi điều trị, cơ thể người bệnh không chứa nguồn phóng xạ, không phát ra tia xạ và hoàn toàn không thể truyền phóng xạ sang người khác.
Người bệnh có thể trở về nhà, sinh hoạt, ăn uống, tiếp xúc với gia đình, ôm con cháu và chăm sóc người thân như bình thường nếu sức khỏe cho phép. Chỉ một số kỹ thuật đặc biệt như xạ trị áp sát có nguồn phóng xạ lưu lại hoặc điều trị bằng đồng vị phóng xạ mới cần tuân thủ những hướng dẫn riêng về an toàn bức xạ trong một khoảng thời gian nhất định.
Nếu bác chưa rõ mình thuộc phương pháp điều trị nào, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ xạ trị. Một lời giải thích chính xác sẽ giúp bác yên tâm hơn rất nhiều và tránh những lo lắng không cần thiết.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Tác dụng phụ của xạ trị
Tài liệu tham khảo
ASTRO. Radiation Therapy for Cancer: Patient Information.
ESTRO. Radiotherapy and Radiation Protection for Patients.
International Atomic Energy Agency (IAEA). Radiation Protection of Patients.
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Principles of Radiation Therapy. Version 2026.
UpToDate. Patient education: Radiation therapy (Beyond the Basics). Cập nhật 2026.
Perez & Brady's Principles and Practice of Radiation Oncology. 8th Edition.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Nếu bác được điều trị bằng xạ trị áp sát hoặc đồng vị phóng xạ, hãy tuân thủ đầy đủ các hướng dẫn về an toàn bức xạ do bác sĩ điều trị cung cấp.