Virus tiêu diệt ung thư
“Virus tiêu diệt ung thư” nghe giống như một ý tưởng trong phim khoa học viễn tưởng, nhưng thực tế đây là một hướng điều trị ung thư đang được nghiên cứu và đã có một số sản phẩm được đưa vào điều trị trong những bệnh cảnh cụ thể. Tên gọi khoa học của phương pháp này là liệu pháp virus tiêu ung thư, hay oncolytic virotherapy.
Ý tưởng cơ bản khá đặc biệt: thay vì chỉ tìm cách tiêu diệt virus, các nhà khoa học tìm cách thiết kế hoặc lựa chọn những virus có khả năng ưu tiên xâm nhập và phá hủy tế bào ung thư, đồng thời kích thích hệ miễn dịch nhận diện khối u mạnh hơn. Một số virus có thể được biến đổi trong phòng thí nghiệm để tăng khả năng chọn lọc tế bào ung thư, hạn chế khả năng gây bệnh trên mô bình thường và mang thêm những thành phần giúp tăng đáp ứng miễn dịch.
Như vậy, “virus tiêu diệt ung thư” không có nghĩa là đưa một loại virus bất kỳ vào cơ thể rồi chờ virus tự tìm đến khối u. Đây là một nền tảng điều trị được thiết kế có kiểm soát, trong đó virus đóng vai trò như một tác nhân sinh học có khả năng xâm nhập tế bào ung thư, nhân lên trong tế bào và gây phá hủy tế bào, đồng thời biến khối u thành một nguồn kích thích miễn dịch.
Đây cũng là điểm khiến liệu pháp virus tiêu ung thư rất thú vị: virus vừa có thể trực tiếp làm tổn thương tế bào ung thư, vừa có thể giúp hệ miễn dịch “nhìn thấy” khối u rõ hơn.
Virus tiêu ung thư là gì?
Virus tiêu ung thư, hay oncolytic virus, là virus có khả năng được sử dụng để ưu tiên nhiễm và phá hủy tế bào ung thư.
Một số virus vốn có đặc tính sinh học phù hợp để nhân lên trong tế bào ung thư. Một số khác được các nhà khoa học biến đổi gen để tạo ra đặc tính chọn lọc cao hơn đối với tế bào ung thư.
Sau khi virus xâm nhập tế bào ung thư, nó có thể sử dụng bộ máy của tế bào để nhân lên. Khi số lượng virus tăng lên, tế bào ung thư có thể bị phá hủy, giải phóng các thành phần bên trong ra môi trường xung quanh.
Những thành phần này bao gồm nhiều protein và kháng nguyên của tế bào ung thư. Chúng có thể được hệ miễn dịch nhận diện và từ đó kích hoạt đáp ứng chống ung thư.
Vì vậy, tác dụng của virus tiêu ung thư thường không chỉ nằm ở việc “virus giết tế bào”, mà còn nằm ở việc “virus làm cho hệ miễn dịch nhận diện khối u tốt hơn”.
Tại sao virus có thể tiêu diệt tế bào ung thư?
Virus cần xâm nhập vào tế bào để nhân lên. Trong quá trình tiến hóa, tế bào ung thư thường xuất hiện nhiều thay đổi về tín hiệu nội bào, đáp ứng miễn dịch và các cơ chế kiểm soát tăng sinh.
Những thay đổi này đôi khi tạo ra môi trường thuận lợi cho một số virus nhân lên.
Các nhà khoa học có thể tận dụng những khác biệt giữa tế bào ung thư và tế bào bình thường để thiết kế virus có khả năng nhân lên mạnh hơn trong tế bào ung thư nhưng bị hạn chế trong tế bào bình thường.
Khi virus nhân lên trong tế bào ung thư, tế bào có thể bị phá hủy. Virus sau đó được giải phóng và có thể tiếp tục lây nhiễm sang những tế bào ung thư lân cận nếu điều kiện phù hợp.
Đây là cơ sở của khái niệm oncolysis, tức quá trình phá hủy tế bào ung thư do virus.
Virus có thể tự tìm đến khối u không?
Không nên hiểu theo nghĩa đen rằng virus có thể “đi tìm ung thư” giống như một thiết bị định vị.
Để virus tiêu ung thư phát huy tác dụng, virus phải tiếp cận được khối u, xâm nhập vào tế bào phù hợp và nhân lên trong môi trường đó.
Tùy loại virus và phương pháp điều trị, thuốc có thể được tiêm trực tiếp vào khối u hoặc được đưa vào cơ thể bằng đường toàn thân.
Khi tiêm trực tiếp, virus có thể tiếp cận khối u với nồng độ cao hơn tại vị trí điều trị. Đây là một cách tiếp cận thuận lợi đối với những khối u có thể tiếp cận bằng kim hoặc qua các thủ thuật phù hợp.
Ngược lại, nếu muốn điều trị các khối u nằm sâu trong cơ thể hoặc nhiều vị trí di căn, việc đưa virus đến tất cả các tổn thương trở nên phức tạp hơn. Khả năng phân bố của virus trong cơ thể vì vậy là một trong những vấn đề quan trọng của lĩnh vực này.
Virus tiêu ung thư khác vaccine ung thư như thế nào?
Hai phương pháp đều có thể kích thích hệ miễn dịch chống lại ung thư nhưng cơ chế ban đầu khác nhau.
Vaccine ung thư chủ yếu cung cấp thông tin về kháng nguyên ung thư để kích thích hệ miễn dịch nhận diện mục tiêu.
Virus tiêu ung thư có thể trực tiếp xâm nhập và phá hủy tế bào ung thư, đồng thời giải phóng kháng nguyên và kích thích một đáp ứng miễn dịch chống khối u.
Có thể hình dung đơn giản rằng vaccine giống như đưa cho hệ miễn dịch “hình ảnh của kẻ địch”, trong khi virus tiêu ung thư vừa có khả năng tấn công trực tiếp một phần khối u, vừa làm cho các đặc điểm của khối u được hệ miễn dịch nhận diện rõ hơn.
Tuy nhiên, đây chỉ là cách minh họa. Trên thực tế, hai phương pháp có thể được kết hợp và cơ chế miễn dịch phức tạp hơn nhiều.
Virus tiêu ung thư có phải là một loại hóa trị không?
Không.
Hóa trị sử dụng các thuốc hóa học tác động lên tế bào, trong khi virus tiêu ung thư sử dụng một tác nhân sinh học có khả năng xâm nhập và nhân lên trong tế bào đích.
Virus tiêu ung thư cũng không phải thuốc đích truyền thống. Thuốc đích thường tác động vào một protein hoặc con đường tín hiệu cụ thể, còn virus tiêu ung thư sử dụng đặc tính sinh học của tế bào ung thư để tạo ra quá trình nhân lên và phá hủy tế bào.
Do đó, virus tiêu ung thư thuộc nhóm liệu pháp sinh học và liệu pháp miễn dịch chống ung thư, với cơ chế đặc biệt khác với hóa trị và thuốc đích.
Virus tiêu ung thư có phải virus tự nhiên hay virus được biến đổi?
Có cả hai hướng.
Một số virus có đặc tính tự nhiên phù hợp với liệu pháp virus tiêu ung thư có thể được sử dụng sau khi được lựa chọn và xử lý phù hợp.
Tuy nhiên, nhiều chương trình phát triển hiện đại sử dụng virus được biến đổi gen. Những thay đổi này có thể nhằm làm virus giảm khả năng gây bệnh ở mô bình thường, tăng khả năng nhân lên trong tế bào ung thư hoặc tạo ra những đặc tính giúp kích thích miễn dịch.
Virus được thiết kế có thể mang thêm các gene hoặc thành phần giúp tăng tác dụng chống ung thư.
Vì vậy, “virus điều trị ung thư” không đồng nghĩa với việc đưa một virus gây bệnh thông thường vào cơ thể người bệnh.
Làm thế nào để virus phân biệt tế bào ung thư và tế bào bình thường?
Đây là một trong những vấn đề quan trọng nhất khi phát triển virus tiêu ung thư.
Tế bào ung thư và tế bào bình thường có nhiều điểm giống nhau, vì tế bào ung thư vốn xuất phát từ tế bào của cơ thể. Do đó, không thể chỉ dựa vào một đặc điểm đơn giản để virus luôn phân biệt chính xác hai loại tế bào.
Các nhà khoa học phải tìm những khác biệt về thụ thể trên bề mặt tế bào, tín hiệu nội bào, cơ chế miễn dịch chống virus và các quá trình chuyển hóa của tế bào ung thư.
Virus có thể được thiết kế để tận dụng những khác biệt này. Ví dụ, một số virus được chỉnh sửa để không thể nhân lên hiệu quả trong tế bào bình thường nhưng vẫn có thể nhân lên trong những tế bào ung thư có một số bất thường nhất định.
Mục tiêu không phải tạo ra một loại virus “thông minh tuyệt đối”, mà là tạo ra mức độ chọn lọc đủ tốt để lợi ích điều trị vượt qua nguy cơ gây độc cho mô lành.
Khi virus phá hủy tế bào ung thư thì điều gì xảy ra?
Khi tế bào ung thư bị phá hủy, nhiều thành phần bên trong tế bào được giải phóng ra môi trường xung quanh.
Điều này rất quan trọng vì khối u vốn có thể che giấu các đặc điểm của mình khỏi hệ miễn dịch. Khi tế bào ung thư bị virus phá hủy, các kháng nguyên của khối u có thể được giải phóng và được các tế bào trình diện kháng nguyên tiếp nhận.
Sau đó, hệ miễn dịch có thể được kích hoạt để nhận diện những kháng nguyên này.
Tế bào T có thể được huy động đến khối u và nhận diện những tế bào ung thư khác mang các kháng nguyên tương ứng.
Như vậy, virus có thể tạo ra một chuỗi hiệu ứng:
Virus xâm nhập tế bào ung thư → virus nhân lên → tế bào ung thư bị phá hủy → kháng nguyên ung thư được giải phóng → hệ miễn dịch nhận diện khối u → tế bào miễn dịch tiếp tục tấn công tế bào ung thư.
Đây chính là lý do virus tiêu ung thư được xem là một dạng liệu pháp miễn dịch có khả năng tạo đáp ứng tại chỗ và toàn thân.
Virus có thể giúp hệ miễn dịch tấn công những tế bào ung thư không bị nhiễm virus không?
Có thể.
Đây là một trong những điểm hấp dẫn nhất của liệu pháp virus tiêu ung thư.
Không phải tất cả tế bào ung thư trong cơ thể đều có thể bị virus nhiễm trực tiếp. Nếu tác dụng của phương pháp chỉ giới hạn ở những tế bào bị nhiễm virus, hiệu quả điều trị sẽ bị hạn chế.
Tuy nhiên, khi virus phá hủy một số tế bào ung thư, các kháng nguyên của khối u có thể được trình diện cho hệ miễn dịch. Từ đó, tế bào T có thể được kích hoạt và tìm đến những tế bào ung thư khác.
Vì vậy, virus không nhất thiết phải nhiễm từng tế bào ung thư để tạo ra đáp ứng chống khối u.
Cơ chế này có thể được xem như một cầu nối giữa tác dụng tiêu tế bào trực tiếp của virus và tác dụng miễn dịch toàn thân.
Virus tiêu ung thư có thể điều trị ung thư di căn không?
Có tiềm năng, nhưng đây là một trong những thách thức lớn nhất.
Nếu virus được tiêm trực tiếp vào một khối u, tác dụng tại vị trí đó có thể tương đối thuận lợi. Nhưng người bệnh ung thư thường có nhiều tổn thương ở những vị trí khác nhau.
Muốn điều trị toàn thân, virus phải vượt qua nhiều hàng rào sinh học để tiếp cận các tổn thương di căn, trong khi hệ miễn dịch của cơ thể có thể nhận diện và loại bỏ virus trước khi virus đến được khối u.
Do đó, các nhà khoa học đang nghiên cứu nhiều cách khác nhau để cải thiện khả năng đưa virus đến khối u, tăng tính chọn lọc và hạn chế việc virus bị loại bỏ quá sớm.
Đây là lý do một số virus tiêu ung thư hiện nay phù hợp hơn với khối u có thể tiếp cận để tiêm trực tiếp, trong khi ứng dụng toàn thân vẫn là lĩnh vực đang được nghiên cứu mạnh.
Một số virus nào đang được nghiên cứu?
Nhiều loại virus khác nhau đã được nghiên cứu cho liệu pháp virus tiêu ung thư, bao gồm virus herpes simplex, adenovirus, vaccinia virus, reovirus, coxsackievirus và một số virus khác.
Mỗi loại có đặc điểm sinh học riêng và có thể được biến đổi để phù hợp với mục tiêu điều trị.
Trong số đó, herpes simplex virus type 1, hay HSV-1, là một nền tảng được nghiên cứu rộng rãi và đã được sử dụng để phát triển một số liệu pháp virus tiêu ung thư.
Ngoài ra, các nền tảng virus khác cũng đang được nghiên cứu nhằm điều trị nhiều loại ung thư.
Điều quan trọng là không phải cứ virus nào được nghiên cứu cũng đã trở thành thuốc điều trị. Nhiều kết quả mới chỉ ở giai đoạn tiền lâm sàng hoặc thử nghiệm lâm sàng.
T-VEC là gì?
Một ví dụ nổi bật của liệu pháp virus tiêu ung thư đã được đưa vào điều trị là talimogene laherparepvec, thường gọi là T-VEC.
T-VEC là một virus herpes simplex type 1 đã được biến đổi gen. Thuốc được thiết kế để được tiêm trực tiếp vào một số tổn thương ung thư và được sử dụng trong những bệnh cảnh cụ thể của u hắc tố.
T-VEC vừa có khả năng ly giải tế bào ung thư, vừa được thiết kế để thúc đẩy đáp ứng miễn dịch chống lại khối u.
Đây là một ví dụ quan trọng cho thấy liệu pháp virus tiêu ung thư không chỉ tồn tại trên lý thuyết mà đã có sản phẩm được sử dụng trong thực hành lâm sàng.
Tuy nhiên, chỉ định của T-VEC là cụ thể và không có nghĩa rằng mọi bệnh nhân ung thư đều có thể điều trị bằng T-VEC.
Virus tiêu ung thư có thể kết hợp với thuốc miễn dịch không?
Có, và đây là một hướng nghiên cứu rất được quan tâm.
Một trong những cơ chế mà virus tiêu ung thư tạo ra là làm tăng khả năng trình diện kháng nguyên và tạo môi trường viêm tại khối u. Điều này có thể giúp thu hút tế bào miễn dịch vào khối u.
Tuy nhiên, khi tế bào T được kích hoạt, khối u vẫn có thể sử dụng các cơ chế checkpoint để làm giảm hoạt động của chúng.
Vì vậy, các nhà nghiên cứu đang quan tâm đến việc kết hợp virus tiêu ung thư với thuốc ức chế PD-1, PD-L1 hoặc các checkpoint miễn dịch khác.
Về mặt ý tưởng, virus có thể giúp hệ miễn dịch nhìn thấy khối u, trong khi thuốc checkpoint giúp giảm những tín hiệu ức chế hoạt động của tế bào T.
Đây là một trong những ví dụ điển hình về xu hướng kết hợp nhiều phương pháp miễn dịch thay vì kỳ vọng một liệu pháp đơn độc có thể giải quyết toàn bộ cơ chế né tránh miễn dịch của ung thư.
Virus tiêu ung thư có gây nhiễm cho người xung quanh không?
Đây là một vấn đề người bệnh thường lo lắng, nhưng câu trả lời phụ thuộc vào loại virus, mức độ biến đổi, đường dùng và hướng dẫn an toàn của từng sản phẩm.
Các virus được phát triển để điều trị ung thư thường được thiết kế với những đặc điểm nhằm giảm khả năng gây bệnh và được sử dụng trong điều kiện kiểm soát chặt chẽ.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa người bệnh có thể hoàn toàn bỏ qua các hướng dẫn về vệ sinh, chăm sóc vị trí điều trị hoặc tiếp xúc với người khác.
Đối với những sản phẩm cụ thể, bác sĩ sẽ hướng dẫn cách chăm sóc vị trí tiêm và những biện pháp phòng ngừa cần thiết.
Người bệnh không nên tự suy luận rằng “virus đã được làm yếu nên chắc chắn không thể lây” hoặc ngược lại “đã là virus thì chắc chắn rất dễ lây”. Mức độ nguy cơ phải được đánh giá theo từng sản phẩm.
Virus tiêu ung thư có phải là virus gây bệnh được đưa vào cơ thể?
Không nên hiểu như vậy.
Một virus gây bệnh tự nhiên có thể gây tổn thương cho người khỏe mạnh, trong khi virus tiêu ung thư được lựa chọn hoặc biến đổi nhằm phục vụ mục tiêu điều trị.
Các nhà nghiên cứu có thể loại bỏ hoặc làm suy yếu những gene cần thiết cho khả năng gây bệnh, đồng thời tăng những đặc tính giúp virus ưu tiên hoạt động trong tế bào ung thư.
Tuy nhiên, “được thiết kế để an toàn hơn” không có nghĩa là hoàn toàn không có nguy cơ. Vì vậy, virus tiêu ung thư vẫn phải trải qua quá trình đánh giá an toàn và được sử dụng trong những điều kiện phù hợp.
Virus tiêu ung thư có tác dụng phụ không?
Có.
Tác dụng phụ phụ thuộc vào loại virus, vị trí điều trị và phương pháp sử dụng.
Nếu virus được tiêm trực tiếp vào tổn thương, người bệnh có thể gặp đau, đỏ, sưng hoặc phản ứng viêm tại vị trí tiêm. Một số người có thể sốt, mệt mỏi, rét run hoặc có các triệu chứng toàn thân liên quan đến đáp ứng miễn dịch.
Ngoài tác dụng trực tiếp của virus, các phản ứng miễn dịch được kích hoạt cũng có thể góp phần tạo ra tác dụng phụ.
Đối với mỗi sản phẩm, bác sĩ sẽ theo dõi những biến chứng đặc hiệu và hướng dẫn người bệnh cách nhận biết các dấu hiệu bất thường.
Vì sao virus tiêu ung thư không tiêu diệt tất cả tế bào ung thư?
Đây là một trong những hạn chế quan trọng.
Để virus tiêu ung thư hoạt động, tế bào ung thư phải có những điều kiện phù hợp cho virus xâm nhập và nhân lên. Không phải tất cả tế bào trong một khối u đều giống nhau.
Một khối u có thể chứa nhiều nhóm tế bào với đặc điểm sinh học khác nhau. Một số tế bào có thể rất nhạy với virus, trong khi những tế bào khác ít nhạy hoặc hoàn toàn không phù hợp.
Ngoài ra, hệ miễn dịch có thể loại bỏ virus trước khi virus tiếp cận được đủ số lượng tế bào ung thư.
Khối u cũng có thể có những vùng thiếu oxy, mô xơ hoặc cấu trúc bất thường khiến virus khó lan truyền.
Do đó, virus tiêu ung thư thường không được kỳ vọng sẽ đơn độc “dọn sạch” toàn bộ khối u trong mọi trường hợp.
Vì sao virus tiêu ung thư có thể thất bại?
Có nhiều cơ chế.
Virus có thể không đến được khối u với lượng đủ lớn. Khối u có thể không biểu hiện những đặc điểm cần thiết để virus nhân lên. Hệ miễn dịch có thể loại bỏ virus quá nhanh. Tế bào ung thư có thể thay đổi đặc điểm để trở nên ít nhạy với virus.
Ngoài ra, môi trường vi mô của khối u có thể ức chế mạnh hoạt động của hệ miễn dịch.
Đây là lý do các nhà khoa học đang nghiên cứu những virus mới, cách đưa virus đến khối u hiệu quả hơn và các phương pháp phối hợp với thuốc miễn dịch.
Virus tiêu ung thư có phải một loại “thuốc đích” không?
Không hoàn toàn.
Có thể nói virus tiêu ung thư có tính chọn lọc đối với tế bào ung thư, nhưng cơ chế này khác với thuốc nhắm trúng đích.
Thuốc đích thường nhận diện một protein hoặc phân tử cụ thể và ức chế chức năng của nó. Virus tiêu ung thư dựa vào những khác biệt sinh học của tế bào ung thư để xâm nhập, nhân lên và phá hủy tế bào.
Vì vậy, đây là một dạng liệu pháp sinh học có tính chọn lọc, chứ không nên đồng nhất với thuốc đích.
Virus tiêu ung thư có phải là một phương pháp điều trị “tự nhiên”?
Không nên dùng từ “tự nhiên” để đánh giá phương pháp này.
Việc sử dụng virus trong điều trị ung thư là kết quả của nghiên cứu sinh học phân tử, miễn dịch học, di truyền học và công nghệ gene.
Nhiều virus điều trị được biến đổi trong phòng thí nghiệm rất phức tạp. Mục tiêu của quá trình biến đổi là tạo ra một sản phẩm có khả năng điều trị tốt hơn và an toàn hơn, chứ không phải giữ nguyên đặc tính của virus tự nhiên.
Do đó, đây là một liệu pháp công nghệ cao, không phải một phương pháp “dùng virus tự nhiên để chữa ung thư”.
Có thể tự tìm virus để điều trị ung thư không?
Tuyệt đối không.
Việc tự ý sử dụng virus, các chế phẩm virus hoặc những sản phẩm được quảng cáo là “virus tiêu ung thư” trên mạng có thể rất nguy hiểm.
Virus được sử dụng trong điều trị ung thư phải là sản phẩm được phát triển, kiểm soát chất lượng và đánh giá an toàn trong những điều kiện rất nghiêm ngặt.
Một loại virus có khả năng xâm nhập tế bào không đồng nghĩa nó có khả năng chọn lọc tế bào ung thư. Việc đưa virus không được kiểm soát vào cơ thể có thể gây nhiễm trùng hoặc những biến chứng nghiêm trọng mà không đem lại lợi ích chống ung thư.
Vì vậy, người bệnh cần đặc biệt cảnh giác với những quảng cáo kiểu “virus tự nhiên tiêu diệt tế bào ung thư”, “virus chữa khỏi mọi loại ung thư” hoặc “không cần hóa trị”.
Virus tiêu ung thư có thay thế hóa trị, thuốc đích hoặc miễn dịch không?
Hiện tại không nên hiểu như vậy.
Ở một số bệnh cảnh, virus tiêu ung thư có thể được sử dụng hoặc nghiên cứu kết hợp với những phương pháp khác. Mục tiêu là tận dụng cơ chế khác nhau của từng phương pháp.
Hóa trị có thể làm giảm nhanh số lượng tế bào ung thư, thuốc đích có thể ức chế một bất thường phân tử, thuốc miễn dịch có thể giải phóng các cơ chế ức chế tế bào T, trong khi virus tiêu ung thư có thể vừa phá hủy tế bào ung thư vừa kích thích đáp ứng miễn dịch.
Trong tương lai, những phối hợp như vậy có thể trở thành một phần quan trọng của điều trị cá thể hóa.
Tuy nhiên, phương pháp nào được sử dụng và phối hợp ra sao phải dựa trên bằng chứng lâm sàng của từng loại ung thư và từng thuốc, chứ không phải cứ càng nhiều phương pháp kết hợp thì càng tốt.
Virus tiêu ung thư có phải tương lai của điều trị ung thư?
Đây là một lĩnh vực rất triển vọng nhưng vẫn cần được đánh giá một cách thận trọng.
Ưu điểm lớn nhất của virus tiêu ung thư là khả năng kết hợp tác dụng tiêu tế bào trực tiếp với kích hoạt miễn dịch. Nếu giải quyết được những khó khăn về đưa virus đến khối u, tính chọn lọc và khả năng vượt qua môi trường ức chế miễn dịch, phương pháp này có thể mở rộng đáng kể vai trò trong điều trị ung thư.
Đặc biệt, sự phát triển của công nghệ chỉnh sửa gene, sinh học tổng hợp, giải trình tự và miễn dịch học đang cho phép các nhà khoa học thiết kế virus ngày càng tinh vi hơn.
Tuy nhiên, giữa một công nghệ đầy triển vọng và một phương pháp điều trị tiêu chuẩn vẫn có một khoảng cách rất lớn. Cần có các thử nghiệm lâm sàng đủ lớn để xác định chính xác người bệnh nào có lợi ích, mức độ lợi ích là bao nhiêu, nguy cơ nào có thể xảy ra và nên phối hợp với phương pháp nào.
Điều bác cần nhớ
Virus tiêu ung thư là một dạng liệu pháp sinh học trong đó virus được lựa chọn hoặc biến đổi để ưu tiên xâm nhập, nhân lên và phá hủy tế bào ung thư, đồng thời kích thích hệ miễn dịch nhận diện khối u.
Điểm đặc biệt của phương pháp này là virus có thể tạo ra hai tầng tác dụng. Tầng thứ nhất là tác dụng trực tiếp: virus nhân lên trong tế bào ung thư và gây phá hủy tế bào. Tầng thứ hai là tác dụng miễn dịch: khi tế bào ung thư bị phá hủy, các kháng nguyên được giải phóng và hệ miễn dịch có thể được kích hoạt để tiếp tục nhận diện những tế bào ung thư khác.
Có thể ghi nhớ bằng một chuỗi đơn giản:
Virus tiếp cận tế bào ung thư → xâm nhập → nhân lên → phá hủy tế bào → giải phóng kháng nguyên → kích hoạt miễn dịch → tế bào miễn dịch tiếp tục tấn công khối u.
Một số liệu pháp virus tiêu ung thư đã được đưa vào điều trị trong những bệnh cảnh cụ thể, chẳng hạn T-VEC trong một số trường hợp u hắc tố. Tuy nhiên, phần lớn các hướng phát triển khác vẫn đang được nghiên cứu.
Virus tiêu ung thư không phải virus gây bệnh thông thường được đưa vào cơ thể, cũng không phải một loại hóa trị, thuốc đích hay vaccine theo nghĩa thông thường. Đây là một nền tảng điều trị riêng, có thể kết hợp đặc tính của liệu pháp sinh học và miễn dịch.
Điều quan trọng nhất là không nên hiểu cụm từ “virus tiêu diệt ung thư” theo nghĩa đen rằng virus có thể tự động tìm và tiêu diệt mọi tế bào ung thư. Hiệu quả phụ thuộc vào khả năng virus tiếp cận khối u, xâm nhập và nhân lên trong tế bào phù hợp, đặc điểm của khối u, hệ miễn dịch của người bệnh và chiến lược điều trị phối hợp.
Cũng không nên tự ý tìm kiếm hoặc sử dụng các loại virus được quảng cáo trên mạng với mục đích chữa ung thư. Virus tiêu ung thư là một liệu pháp công nghệ cao, phải được sản xuất, kiểm soát và sử dụng trong những điều kiện y khoa nghiêm ngặt.
Nếu vaccine điều trị ung thư có thể hình dung là “dạy hệ miễn dịch nhận diện mục tiêu”, CAR-T là “lập trình lại tế bào T để nhận diện mục tiêu”, thì virus tiêu ung thư có thể được hình dung là “dùng một tác nhân sinh học để phá vỡ tế bào ung thư và đồng thời báo động cho hệ miễn dịch về sự hiện diện của khối u”.
Đó cũng là điểm chung của nhiều hướng điều trị ung thư hiện đại: thay vì chỉ tìm cách tiêu diệt khối u bằng thuốc độc, y học đang ngày càng tìm cách khai thác, kích hoạt và điều khiển chính hệ miễn dịch của cơ thể để chống lại ung thư.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Điều trị cá thể hóa trong ung thư
Tài liệu tham khảo
National Cancer Institute. Oncolytic Virus Therapy.
U.S. Food and Drug Administration. Imlygic (talimogene laherparepvec).
Russell SJ, Peng KW, Bell JC. Oncolytic virotherapy. Nature Biotechnology.
Lawler SE, Speranza M-C, Cho C-F, Chiocca EA. Oncolytic viruses in cancer treatment: a review. JAMA Oncology.
Twumasi-Boateng K, Pettigrew JL, Kwok YYE, Bell JC, Nelson BH. Oncolytic viruses as engineering platforms for cancer immunotherapy. Nature Reviews Cancer.
Kaufman HL, Kohlhapp FJ, Zloza A. Oncolytic viruses: a new class of immunotherapy drugs. Nature Reviews Drug Discovery.
Người biên soạn: BS Phan Hữu Kiệm
Lưu ý: Bài viết nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe cho cộng đồng và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Liệu pháp virus tiêu ung thư hiện có chỉ định rất cụ thể; nhiều công nghệ vẫn đang trong quá trình nghiên cứu và chỉ nên được sử dụng trong phạm vi được phê duyệt hoặc trong các thử nghiệm lâm sàng phù hợp.