Hiểu về giải phẫu bệnh – Well differentiated nghĩa là gì?
Khi đọc kết quả giải phẫu bệnh, bác có thể bắt gặp những cụm từ như “well differentiated”, “moderately differentiated” hoặc “poorly differentiated”. Đây là những thuật ngữ mô tả mức độ biệt hóa của tế bào ung thư, tức là mức độ mà các tế bào của khối u còn giữ được những đặc điểm hình thái và cấu trúc tương tự tế bào bình thường của mô mà chúng xuất phát.
Trong đó, “well differentiated” được dịch là biệt hóa tốt. Đây thường là thông tin tương đối thuận lợi khi so sánh với những khối u biệt hóa kém, nhưng bác cần hiểu đúng rằng well differentiated không có nghĩa là ung thư lành tính, không có khả năng di căn hoặc chắc chắn có tiên lượng tốt. Ý nghĩa thực sự của thuật ngữ này phụ thuộc vào loại ung thư, cơ quan xuất phát, hệ thống phân loại đang được sử dụng và các đặc điểm khác của khối u.
1. Well differentiated là gì?
Well differentiated nghĩa là biệt hóa tốt.
“Biệt hóa” trong giải phẫu bệnh dùng để mô tả mức độ tế bào ung thư vẫn còn giống tế bào bình thường của mô mà nó xuất phát.
Một tế bào bình thường thường có hình dạng, cấu trúc và cách sắp xếp tương đối đặc trưng cho mô của nó. Khi tế bào trở thành tế bào ung thư, những đặc điểm này có thể bị thay đổi ở mức độ khác nhau.
Nếu tế bào ung thư vẫn giữ được khá nhiều đặc điểm giống tế bào ban đầu, bác sĩ giải phẫu bệnh có thể mô tả là well differentiated.
Nếu sự giống nhau giảm dần, có thể gặp các mức moderately differentiated hoặc poorly differentiated.
Có thể hình dung đơn giản rằng:
Well differentiated → tế bào u còn giữ nhiều đặc điểm của mô gốc.
Poorly differentiated → tế bào u đã mất nhiều đặc điểm của mô gốc.
Tuy nhiên, đây chỉ là cách hình dung để dễ hiểu. Trong thực hành, bác sĩ giải phẫu bệnh không đánh giá biệt hóa chỉ bằng cảm giác “nhìn giống hay không giống”, mà dựa trên các tiêu chuẩn hình thái học và hệ thống phân loại cụ thể của từng loại ung thư.
2. “Well differentiated” có nghĩa là ung thư nhẹ không?
Không.
Đây là điều người bệnh rất dễ hiểu nhầm.
Nếu kết quả ghi:
“Well-differentiated adenocarcinoma”
thì điều đó có nghĩa là ung thư biểu mô tuyến có mức độ biệt hóa tốt, chứ không có nghĩa là khối u lành tính hoặc bệnh ở giai đoạn sớm.
Một khối u well differentiated vẫn có thể:
xâm lấn mô xung quanh;
xâm nhập mạch máu hoặc mạch bạch huyết;
xâm nhập thần kinh;
di căn hạch;
hoặc di căn xa.
Vì vậy, mức độ biệt hóa và giai đoạn bệnh là hai thông tin khác nhau.
Một người có thể có khối u biệt hóa tốt nhưng bệnh đã ở giai đoạn tiến xa. Ngược lại, một khối u biệt hóa kém có thể được phát hiện ở giai đoạn còn khu trú.
Do đó, không nên nhìn thấy chữ well differentiated rồi kết luận rằng “ung thư nhẹ” hoặc “không nguy hiểm”.
3. Vì sao tế bào ung thư vẫn có thể biệt hóa tốt?
Ung thư không phải lúc nào cũng làm tế bào biến đổi hoàn toàn khỏi nguồn gốc ban đầu.
Trong một số khối u, tế bào ung thư vẫn duy trì nhiều đặc điểm của tế bào trưởng thành mà chúng bắt nguồn từ. Chẳng hạn, một adenocarcinoma biệt hóa tốt có thể vẫn hình thành các cấu trúc tuyến tương đối rõ và tạo ra một số đặc điểm giống biểu mô tuyến bình thường.
Ngược lại, ở những khối u biệt hóa kém, tế bào có thể mất nhiều đặc điểm chuyên biệt, trở nên bất thường hơn về hình thái và khó nhận biết nguồn gốc hơn.
Đó là lý do độ biệt hóa vừa có giá trị mô tả, vừa có thể cung cấp thông tin về đặc tính sinh học của khối u.
4. Well differentiated được đánh giá như thế nào?
Bác sĩ giải phẫu bệnh đánh giá mức độ biệt hóa dựa chủ yếu vào hình thái học dưới kính hiển vi và tiêu chuẩn phân loại tương ứng với từng loại ung thư.
Các đặc điểm được xem xét có thể bao gồm hình dạng và kích thước tế bào, cấu trúc mô mà tế bào tạo thành, mức độ giống mô bình thường, sự bất thường của nhân tế bào, hoạt động phân bào và nhiều đặc điểm khác.
Ví dụ, với một số adenocarcinoma, mức độ hình thành cấu trúc tuyến có thể là một trong những yếu tố được xem xét. Trong những ung thư khác, tiêu chí đánh giá biệt hóa có thể hoàn toàn khác.
Vì vậy, không có một tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho tất cả các loại ung thư.
Đây cũng là lý do bác không nên lấy một định nghĩa trên mạng rồi tự áp dụng cho mọi phiếu giải phẫu bệnh.
5. Well differentiated có phải là grade thấp không?
Hai khái niệm này có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.
Differentiation mô tả mức độ tế bào u còn giống tế bào hoặc mô bình thường.
Grade là mức độ phân loại mô học của khối u theo một hệ thống cụ thể, thường nhằm phản ánh một số đặc điểm về hình thái và hành vi sinh học.
Ở nhiều loại ung thư, biệt hóa là một thành phần quan trọng trong đánh giá grade. Tuy nhiên, mối quan hệ này không giống nhau ở tất cả các bệnh.
Một số ung thư sử dụng hệ thống grade dựa trên nhiều yếu tố khác ngoài mức độ biệt hóa đơn thuần. Một số khối u lại có hệ thống phân loại đặc biệt, trong đó thuật ngữ “well differentiated” mang ý nghĩa riêng.
Do đó, nếu kết quả chỉ ghi “well differentiated”, không nên tự chuyển ngay thành “grade 1” nếu chưa biết hệ thống phân loại đang được áp dụng.
6. Well differentiated có ý nghĩa khác nhau tùy loại ung thư
Đây là một điểm rất quan trọng.
Trong adenocarcinoma, “well differentiated” thường mô tả việc khối u còn giữ được nhiều đặc điểm của biệt hóa tuyến.
Trong squamous cell carcinoma, mức độ biệt hóa có thể liên quan đến việc tế bào còn giữ những đặc điểm của biểu mô vảy đến mức nào.
Trong neuroendocrine tumor, thuật ngữ well differentiated lại có ý nghĩa đặc biệt và được sử dụng trong một hệ thống phân loại riêng, khác với cách hiểu đơn giản về carcinoma thông thường.
Ví dụ, well-differentiated neuroendocrine tumor (NET) và poorly differentiated neuroendocrine carcinoma (NEC) không phải chỉ là hai mức độ của cùng một bệnh. Đây có thể là hai nhóm u có đặc điểm sinh học và cách phân loại khác nhau.
Vì vậy, khi đọc chữ “well differentiated”, luôn cần xem nó đang được sử dụng trong loại ung thư nào.
7. Well differentiated có đồng nghĩa với phát triển chậm không?
Không thể khẳng định như vậy trong mọi trường hợp.
Một số khối u biệt hóa tốt có thể có hành vi tương đối ít tích cực hơn so với các khối u biệt hóa kém cùng nhóm bệnh. Tuy nhiên, tốc độ phát triển của ung thư không được quyết định chỉ bởi một từ “well differentiated”.
Bác sĩ còn phải xem xét nhiều yếu tố khác như:
kiểu mô học cụ thể;
grade;
chỉ số tăng sinh;
xâm lấn mạch máu và mạch bạch huyết;
xâm nhập thần kinh;
tình trạng hạch;
di căn xa;
đặc điểm phân tử;
và giai đoạn bệnh.
Trong một số loại u, các chỉ số tăng sinh như Ki-67 có thể đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, Ki-67 cũng phải được diễn giải theo loại u và hệ thống phân loại cụ thể, không nên dùng một ngưỡng chung cho tất cả ung thư.
8. Well differentiated có nghĩa là ít có khả năng di căn không?
Không thể kết luận như vậy chỉ từ mức độ biệt hóa.
Mức độ biệt hóa có thể liên quan đến đặc điểm sinh học của khối u, nhưng khả năng di căn cần được đánh giá dựa trên toàn bộ bệnh cảnh.
Ví dụ, nếu một khối u nguyên phát đã được xác định là well differentiated, nhưng CT hoặc PET/CT cho thấy nhiều tổn thương nghi ngờ ở gan và sinh thiết xác nhận đó là tổn thương di căn, thì bệnh vẫn là ung thư di căn.
Nói cách khác:
Well differentiated mô tả đặc điểm của tế bào u, không phải bản đồ phân bố của ung thư trong cơ thể.
Để biết ung thư đã lan đến đâu, bác sĩ cần đánh giá giai đoạn bệnh bằng các phương pháp phù hợp.
9. Well differentiated có ảnh hưởng đến lựa chọn điều trị không?
Có thể có, nhưng không phải lúc nào cũng là yếu tố quyết định duy nhất.
Kết quả mô bệnh học giúp bác sĩ xác định loại ung thư và những đặc điểm quan trọng của khối u. Từ đó, bác sĩ kết hợp với giai đoạn bệnh, tình trạng người bệnh, các xét nghiệm phân tử và những yếu tố khác để lựa chọn điều trị.
Ví dụ, với một số loại ung thư, việc xác định well differentiated hay poorly differentiated có thể cung cấp thông tin về tiên lượng hoặc giúp phân loại bệnh.
Tuy nhiên, quyết định điều trị thường dựa trên toàn bộ chẩn đoán, chứ không phải chỉ dựa vào một dòng “well differentiated”.
Đặc biệt ở ung thư giai đoạn tiến xa, những thông tin như đột biến gene có ý nghĩa điều trị, biểu hiện biomarker, mức độ lan rộng của bệnh và tình trạng toàn thân có thể đóng vai trò rất quan trọng.
10. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử kết quả giải phẫu bệnh ghi:
“Well differentiated adenocarcinoma.”
Bác có thể hiểu bước đầu rằng đây là ung thư biểu mô tuyến có mức độ biệt hóa tốt, tức là tế bào u vẫn giữ được nhiều đặc điểm của tế bào tuyến.
Nhưng bác sĩ chưa thể dựa vào dòng này để nói rằng bệnh đang ở giai đoạn nào hoặc có cần điều trị gì.
Tiếp theo cần xem khối u nằm ở đâu, kích thước bao nhiêu, có xâm lấn các cấu trúc xung quanh không, có hạch hay di căn xa không, diện cắt như thế nào nếu đã phẫu thuật và trong những trường hợp phù hợp có cần xét nghiệm sinh học phân tử hay không.
Nếu CT cho thấy bệnh chỉ khu trú tại cơ quan ban đầu và không có hạch hoặc di căn, tình huống này hoàn toàn khác với trường hợp kết quả mô học giống nhau nhưng PET/CT hoặc các xét nghiệm khác cho thấy bệnh đã di căn.
Như vậy, “well differentiated” chỉ trả lời một câu hỏi về đặc điểm của tế bào u, chứ không trả lời toàn bộ câu hỏi về mức độ bệnh.
11. Nếu kết quả ghi “well differentiated”, người bệnh nên hiểu thế nào?
Khi thấy thuật ngữ này trên phiếu giải phẫu bệnh, bác có thể hiểu đơn giản:
Khối u vẫn giữ được khá nhiều đặc điểm của mô mà nó xuất phát.
Đây là một thông tin về đặc điểm mô học, không phải một kết luận rằng bệnh nhẹ hay nặng.
Bác nên xem tiếp các phần khác của báo cáo để biết:
loại ung thư cụ thể;
kích thước khối u;
độ biệt hóa hoặc grade nếu có;
xâm nhập mạch máu và mạch bạch huyết;
xâm nhập thần kinh;
diện cắt;
tình trạng hạch;
và những thông tin khác phù hợp với từng loại ung thư.
Nếu là bệnh cần xét nghiệm hóa mô miễn dịch hoặc sinh học phân tử, các kết quả này cũng cần được đọc cùng nhau.
12. Có phải “well differentiated” luôn tốt hơn “poorly differentiated” không?
Nếu chỉ xét riêng đặc điểm biệt hóa, well differentiated thường được xem là có đặc điểm mô học thuận lợi hơn so với poorly differentiated trong nhiều loại carcinoma.
Tuy nhiên, không nên biến điều này thành quy tắc tuyệt đối cho tiên lượng của từng người bệnh.
Ví dụ, một khối u well differentiated nhưng đã di căn xa vẫn có thể là bệnh nghiêm trọng hơn một khối u poorly differentiated được phát hiện rất sớm và còn khu trú.
Do đó, khi đánh giá tiên lượng, bác sĩ thường phải đặt mức độ biệt hóa bên cạnh giai đoạn bệnh và nhiều yếu tố khác.
Có thể hình dung:
Biệt hóa → khối u trông và hoạt động giống mô gốc đến mức nào.
Giai đoạn → ung thư đã lan rộng đến đâu.
Hai câu hỏi này khác nhau nhưng cùng cần thiết để hiểu toàn bộ bệnh.
13. Vì sao người bệnh không nên chỉ nhìn vào chữ “well differentiated”?
Bởi vì một phiếu giải phẫu bệnh thường chứa rất nhiều thông tin liên quan với nhau.
Một báo cáo có thể đồng thời cho biết:
loại mô học;
mức độ biệt hóa;
kích thước;
xâm lấn tại chỗ;
xâm nhập mạch máu hoặc bạch huyết;
xâm nhập thần kinh;
tình trạng hạch;
diện cắt;
và các dấu ấn hóa mô miễn dịch hoặc xét nghiệm phân tử nếu cần.
Nếu chỉ nhìn thấy “well differentiated” rồi bỏ qua những phần còn lại, bác có thể hiểu sai hoàn toàn mức độ bệnh.
Đặc biệt, trong ung thư, một kết quả không nên được đọc như một danh sách những từ tốt hoặc xấu. Mỗi thuật ngữ đang trả lời một câu hỏi khác nhau.
14. Khi nào người bệnh nên trao đổi thêm với bác sĩ?
Bác nên hỏi bác sĩ nếu không rõ “well differentiated” đang được sử dụng trong hệ thống phân loại nào và nó có ý nghĩa gì đối với loại ung thư của mình.
Đặc biệt, nếu kết quả có nhiều thuật ngữ đi kèm như grade, Ki-67, lymphovascular invasion, perineural invasion, margin, lymph node, TNM hoặc các marker hóa mô miễn dịch, bác nên xem toàn bộ kết quả thay vì chỉ tập trung vào mức độ biệt hóa.
Nếu bác đã có một bản giải phẫu bệnh cụ thể, cách hữu ích nhất thường là đọc toàn bộ phần chẩn đoán và mô tả bệnh học trong cùng một báo cáo, bởi ý nghĩa của “well differentiated” có thể thay đổi đáng kể tùy loại ung thư và những thông tin đi kèm.
Kết luận
Well differentiated nghĩa là biệt hóa tốt, tức các tế bào ung thư vẫn giữ được tương đối nhiều đặc điểm hình thái và cấu trúc của mô mà chúng xuất phát. Đây là một thuật ngữ mô bệnh học quan trọng, nhưng không đồng nghĩa với ung thư nhẹ, không đồng nghĩa với bệnh ở giai đoạn sớm và cũng không có nghĩa là khối u không thể di căn.
Ý nghĩa của well differentiated phải được đặt trong bối cảnh của loại ung thư cụ thể, grade, giai đoạn bệnh, đặc điểm xâm lấn, tình trạng hạch, di căn và các đặc điểm sinh học khác. Đặc biệt, cách sử dụng thuật ngữ này có thể khác nhau giữa các nhóm u, vì vậy không nên áp dụng một cách hiểu máy móc cho tất cả các bệnh ung thư.
Điều quan trọng không phải là nhớ rằng “well differentiated = tốt”, mà là hiểu rằng đây là một thông tin giúp bác sĩ mô tả khối u còn giống mô bình thường đến mức nào. Muốn biết bệnh đang ở mức độ nào và cần điều trị ra sao, cần đặt thông tin đó vào toàn bộ bức tranh của người bệnh.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về giải phẫu bệnh – Moderately differentiated nghĩa là gì?
Tài liệu tham khảo
WHO Classification of Tumours Editorial Board. WHO Classification of Tumours: Digestive System Tumours. 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2019.
WHO Classification of Tumours Editorial Board. WHO Classification of Tumours: Thoracic Tumours. 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2021.
WHO Classification of Tumours Editorial Board. WHO Classification of Tumours: Breast Tumours. 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2019.
WHO Classification of Tumours Editorial Board. WHO Classification of Tumours: Female Genital Tumours. 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2020.
College of American Pathologists. Cancer Protocols and Guidelines for Reporting Cancer Pathology. Northfield, IL: College of American Pathologists.
National Cancer Institute. NCI Dictionary of Cancer Terms: Differentiation. Bethesda, MD: National Cancer Institute.
Amin MB, Edge SB, Greene FL, et al., eds. AJCC Cancer Staging Manual. 8th Edition. New York: Springer; 2017.