Hiểu về xạ hình – Xạ hình tuyến giáp là gì?
Khi đi khám vì cường giáp, nhân tuyến giáp hoặc một bất thường trên siêu âm tuyến giáp, bác có thể được bác sĩ chỉ định một xét nghiệm có tên khá lạ: xạ hình tuyến giáp (thyroid scintigraphy). Nhiều người khi nghe đến chữ “xạ” thường lo lắng rằng đây là một xét nghiệm nguy hiểm hoặc cho rằng nó giống với PET/CT.
Thực ra, xạ hình tuyến giáp là một kỹ thuật của y học hạt nhân, trong đó người bệnh được sử dụng một lượng rất nhỏ dược chất phóng xạ để quan sát vị trí và hoạt động chức năng của mô tuyến giáp. Khác với siêu âm, chủ yếu cho bác sĩ biết tuyến giáp có hình dạng và cấu trúc như thế nào, xạ hình giúp trả lời một câu hỏi khác: vùng mô tuyến giáp này có đang hoạt động hay không và hoạt động như thế nào?
Đây là điểm rất quan trọng, bởi có những trường hợp siêu âm cho thấy một nhân tuyến giáp nhưng chỉ nhìn hình thái chưa đủ để biết nhân đó có hoạt động chức năng hay không. Xạ hình có thể bổ sung thông tin này.
1. Xạ hình tuyến giáp là gì?
Xạ hình tuyến giáp là phương pháp sử dụng một dược chất phóng xạ có khả năng được mô tuyến giáp hấp thu hoặc giữ lại, sau đó dùng một thiết bị chuyên dụng gọi là gamma camera để ghi nhận sự phân bố của dược chất trong tuyến giáp.
Hai chất thường được sử dụng trong xạ hình tuyến giáp là iodine-123 (I-123) và technetium-99m pertechnetate (99mTc-pertechnetate). I-123 có đặc tính tương tự iod mà tuyến giáp sử dụng để tổng hợp hormon tuyến giáp, còn 99mTc-pertechnetate được tuyến giáp bắt giữ nhưng không được sử dụng để tổng hợp hormon theo cùng cách như iod.
Sau khi dược chất được đưa vào cơ thể, gamma camera ghi nhận tia gamma phát ra từ dược chất và tạo thành hình ảnh.
Có thể hình dung rất đơn giản:
Siêu âm hỏi: “Tuyến giáp trông như thế nào?”
Xạ hình hỏi: “Tuyến giáp và từng vùng trong tuyến giáp đang hoạt động như thế nào?”
Hai phương pháp vì thế không thay thế hoàn toàn cho nhau mà cung cấp những loại thông tin khác nhau.
2. Xạ hình tuyến giáp cho biết điều gì?
Xạ hình có thể cung cấp hai nhóm thông tin chính.
Thứ nhất là vị trí và sự phân bố của mô tuyến giáp. Bác sĩ có thể đánh giá tuyến giáp nằm ở vị trí bình thường hay có mô tuyến giáp ở vị trí bất thường, chẳng hạn mô tuyến giáp lạc chỗ.
Thứ hai, và cũng là điểm đặc biệt quan trọng, là chức năng của mô tuyến giáp. Vùng nào bắt dược chất nhiều hơn, vùng nào bắt ít hơn hoặc gần như không bắt có thể cho thấy sự khác biệt về hoạt động chức năng giữa các vùng của tuyến.
Do đó, trên một phim xạ hình tuyến giáp, bác có thể bắt gặp những thuật ngữ như:
hot nodule, warm nodule, cold nodule, increased uptake, decreased uptake hoặc nonfunctioning nodule.
Đây là những thuật ngữ mô tả hoạt động chức năng của mô tuyến giáp, chứ không phải những tên gọi trực tiếp của ung thư.
3. “Nhân nóng” và “nhân lạnh” trên xạ hình nghĩa là gì?
Đây là hai thuật ngữ mà người bệnh rất dễ gặp.
Nhân nóng (hot nodule) là vùng nhân bắt dược chất phóng xạ nhiều hơn mô tuyến giáp xung quanh, cho thấy vùng đó có hoạt động chức năng tương đối cao.
Một nhân nóng có thể là một nhân tuyến giáp tự chủ, tức là nó hoạt động tương đối độc lập với sự điều hòa bình thường của tuyến yên và hormon TSH. Những nhân như vậy có thể góp phần gây cường giáp.
Ngược lại, nhân lạnh (cold nodule) là vùng bắt dược chất ít hơn hoặc không bắt dược chất tương đối so với mô tuyến giáp xung quanh. Điều này cho thấy vùng đó có hoạt động chức năng thấp hơn.
Nhưng bác cần nhớ một điều rất quan trọng:
Nhân lạnh không có nghĩa là ung thư.
Phần lớn các nhân tuyến giáp giảm hoặc không bắt xạ không phải ung thư. Ngược lại, ung thư tuyến giáp cũng không phải lúc nào biểu hiện theo một cách duy nhất trên xạ hình.
Vì vậy, xạ hình không được sử dụng như một phép thử đơn giản kiểu “nhân nóng = lành tính, nhân lạnh = ung thư”.
4. Tại sao bác sĩ cần biết một nhân tuyến giáp có hoạt động hay không?
Hãy hình dung một người bệnh có TSH giảm và xét nghiệm hormon tuyến giáp cho thấy cường giáp. Siêu âm phát hiện một nhân tuyến giáp.
Lúc này, bác sĩ cần biết nhân đó có phải là vùng đang tự sản xuất hormon tuyến giáp hay không.
Nếu xạ hình cho thấy nhân bắt xạ mạnh và phần mô tuyến giáp còn lại bị giảm hoạt động tương đối, bác sĩ có thể nghĩ đến một nhân độc hoặc nhân tự chủ chức năng. Thông tin này có thể giúp giải thích tình trạng cường giáp và định hướng lựa chọn điều trị. Xạ hình và đo độ tập trung iod phóng xạ được sử dụng để đánh giá cường giáp và phân biệt một số nguyên nhân gây nhiễm độc giáp.
Trong trường hợp này, thông tin “nhân có hoạt động hay không” có giá trị lâm sàng rất lớn.
5. Xạ hình tuyến giáp có phải là xét nghiệm để phát hiện ung thư không?
Không phải là mục đích chính trong đa số trường hợp đánh giá nhân tuyến giáp.
Đây là điểm cần phân biệt rõ.
Khi bác sĩ đánh giá một nhân tuyến giáp có nghi ngờ ung thư hay không, siêu âm tuyến giáp thường đóng vai trò rất quan trọng trong đánh giá hình thái. Nếu có chỉ định, bác sĩ có thể thực hiện chọc hút kim nhỏ (FNA) để lấy tế bào làm xét nghiệm tế bào học.
Xạ hình lại cung cấp thông tin chủ yếu về chức năng của nhân.
Tuy nhiên, trong một số tình huống cụ thể, xạ hình và đặc biệt là xạ hình với iod phóng xạ có vai trò quan trọng trong bệnh nhân ung thư tuyến giáp biệt hóa, nhất là sau phẫu thuật khi cần đánh giá mô tuyến giáp còn chức năng, mô bệnh còn sót hoặc các ổ bệnh có khả năng bắt iod phóng xạ.
Do đó, cần phân biệt:
Xạ hình tuyến giáp để đánh giá chức năng nhân tuyến giáp và xạ hình iod phóng xạ trong theo dõi ung thư tuyến giáp biệt hóa là những tình huống có mục tiêu lâm sàng khác nhau.
6. “Nhân lạnh” có phải nguy cơ ung thư cao hơn không?
Nhân lạnh từng được xem là một dấu hiệu khiến bác sĩ phải chú ý, nhưng không thể dùng riêng đặc điểm này để chẩn đoán ung thư.
Một nhân giảm bắt xạ có thể gặp trong nhiều tình trạng lành tính. Đồng thời, một số ung thư tuyến giáp cũng có thể biểu hiện là vùng giảm bắt iod hoặc giảm bắt dược chất.
Vì vậy, nếu bác được ghi nhận “nhân lạnh”, điều quan trọng không phải là hoảng sợ vì từ “lạnh”, mà là xem siêu âm của nhân đó có những đặc điểm gì, kích thước ra sao, có hạch bất thường hay không, kết quả TSH và các xét nghiệm khác như thế nào, và trong trường hợp cần thiết có chỉ định chọc hút tế bào hay không.
Nói cách khác:
Xạ hình cho biết chức năng.
Siêu âm cho biết hình thái.
Tế bào học giúp đánh giá bản chất tế bào.
Bác sĩ sẽ kết hợp các thông tin này để đưa ra quyết định.
7. Xạ hình tuyến giáp được thực hiện như thế nào?
Quy trình tương đối đơn giản.
Người bệnh được sử dụng dược chất phóng xạ phù hợp, có thể uống I-123 hoặc được tiêm 99mTc-pertechnetate tùy quy trình và mục tiêu của cơ sở y học hạt nhân. Sau một khoảng thời gian để dược chất phân bố và được tuyến giáp hấp thu, người bệnh nằm hoặc ngồi ở tư thế phù hợp để gamma camera ghi hình vùng tuyến giáp.
Thiết bị sẽ ghi nhận sự phân bố của dược chất và tạo hình ảnh.
Thời gian chờ và thời điểm ghi hình phụ thuộc vào loại dược chất được sử dụng. Với I-123, có thể cần chờ lâu hơn trước khi ghi hình; với 99mTc-pertechnetate, quy trình thường có thể thực hiện trong thời gian ngắn hơn.
Người bệnh không cảm thấy dược chất “chạy” trong cơ thể và quá trình chụp không gây đau.
8. Trước khi xạ hình tuyến giáp có cần chuẩn bị gì không?
Có thể cần chuẩn bị, tùy loại xét nghiệm và mục tiêu của bác sĩ.
Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến chức năng tuyến giáp hoặc quá trình bắt iod, trong khi iod từ thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc các nguồn chứa iod cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả của một số xét nghiệm.
Vì vậy, người bệnh cần thông báo cho bác sĩ hoặc nhân viên y học hạt nhân về các thuốc đang sử dụng, thuốc tuyến giáp, thực phẩm bổ sung, thuốc hoặc chất có chứa iod và các lần chụp có sử dụng thuốc cản quang iod gần đây.
Không nên tự ý ngừng thuốc chỉ để chuẩn bị cho xạ hình. Nếu cần tạm ngừng một thuốc, bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể.
Đặc biệt, nếu người bệnh đang mang thai hoặc có khả năng mang thai, cần thông báo trước khi thực hiện xét nghiệm. Việc sử dụng các dược chất phóng xạ có chứa iod cần được cân nhắc đặc biệt trong thai kỳ.
9. Xạ hình tuyến giáp có nguy hiểm không?
Xạ hình tuyến giáp sử dụng một lượng nhỏ dược chất phóng xạ để tạo hình ảnh. Với các dược chất chẩn đoán như I-123 hoặc 99mTc-pertechnetate, lượng phóng xạ được kiểm soát theo mục tiêu chẩn đoán.
American Thyroid Association cho biết I-123 thường được sử dụng để chẩn đoán các bệnh lý tuyến giáp và không gây tổn thương tế bào tuyến giáp theo cách I-131 dùng trong điều trị.
Tuy nhiên, “dùng lượng phóng xạ nhỏ” không có nghĩa là xét nghiệm phù hợp cho mọi người trong mọi hoàn cảnh. Người bệnh mang thai hoặc có những tình huống đặc biệt cần được đánh giá riêng.
Điểm quan trọng là xạ hình chẩn đoán và điều trị iod phóng xạ I-131 là hai việc khác nhau. I-131 có thể được sử dụng với mục đích điều trị cường giáp hoặc một số trường hợp ung thư tuyến giáp, trong khi I-123 thường được sử dụng cho mục đích chẩn đoán.
10. Xạ hình tuyến giáp khác siêu âm tuyến giáp như thế nào?
Hai phương pháp này nhìn tuyến giáp theo hai cách khác nhau.
Siêu âm sử dụng sóng âm để tạo hình ảnh cấu trúc. Bác sĩ có thể đánh giá kích thước tuyến giáp, số lượng nhân, kích thước nhân, thành phần đặc hay nang, bờ, vôi hóa, đặc điểm tưới máu và các hạch vùng cổ.
Xạ hình sử dụng dược chất phóng xạ để đánh giá sự phân bố và hoạt động chức năng của mô tuyến giáp.
Vì vậy, một nhân có thể được siêu âm mô tả rất rõ nhưng vẫn cần xạ hình nếu bác sĩ cần biết nhân đó có hoạt động chức năng hay không, đặc biệt trong bối cảnh TSH thấp hoặc cường giáp.
Ngược lại, nếu câu hỏi chính là “nhân này có đặc điểm hình thái đáng nghi ngờ ung thư không?”, siêu âm và đánh giá nguy cơ trên siêu âm thường có vai trò quan trọng hơn xạ hình.
11. Xạ hình tuyến giáp có thay thế chọc hút tế bào không?
Không.
Đây là một hiểu lầm cần tránh.
Xạ hình cho biết hoạt động chức năng của mô tuyến giáp, trong khi chọc hút kim nhỏ cung cấp tế bào để đánh giá bằng tế bào học.
Nếu một nhân có đặc điểm siêu âm đáng nghi ngờ và đáp ứng tiêu chí chọc hút, việc nhân đó “lạnh” hay “nóng” trên xạ hình không tự động thay thế được quá trình đánh giá tế bào học khi FNA được chỉ định.
Ngược lại, trong một số trường hợp nhân có chức năng tự chủ rõ ràng, bác sĩ có thể có cách tiếp cận khác tùy vào tình trạng hormon, kích thước nhân, triệu chứng và nguy cơ của người bệnh.
Vì vậy, xạ hình, siêu âm và FNA trả lời những câu hỏi khác nhau.
12. Xạ hình có thể cho biết tuyến giáp nằm ở vị trí bất thường không?
Có.
Một trong những ứng dụng của xạ hình tuyến giáp là phát hiện mô tuyến giáp lạc chỗ (ectopic thyroid tissue). Đây là những mô tuyến giáp nằm ở vị trí bất thường do quá trình phát triển và di chuyển của tuyến giáp trong thời kỳ phôi thai.
Trong một số trường hợp, xạ hình có thể giúp xác định mô tuyến giáp có nằm ở vị trí bình thường hay không và đánh giá hoạt động của mô đó. Đây là một trong những ưu điểm mà hướng dẫn EANM/SNMMI đề cập khi mô tả vai trò của xạ hình tuyến giáp.
13. Xạ hình iod phóng xạ có vai trò gì trong ung thư tuyến giáp?
Đây là phần đặc biệt quan trọng đối với người bệnh ung thư tuyến giáp.
Một số ung thư tuyến giáp biệt hóa, đặc biệt là ung thư tuyến giáp thể nhú và thể nang, vẫn giữ được khả năng hấp thu iod ở mức độ nhất định. Khả năng này có liên quan đến biểu hiện của sodium-iodide symporter (NIS) trong tế bào tuyến giáp và tế bào ung thư tuyến giáp biệt hóa.
Sau phẫu thuật, trong những trường hợp có chỉ định sử dụng iod phóng xạ, hình ảnh với iod phóng xạ có thể giúp phát hiện mô tuyến giáp còn lại hoặc các ổ bệnh có khả năng bắt iod, bao gồm một số vị trí di căn.
Tuy nhiên, không phải mọi ung thư tuyến giáp đều bắt iod tốt.
Khi tế bào ung thư mất dần những đặc điểm của tế bào tuyến giáp biệt hóa, khả năng bắt iod có thể giảm. Khi đó, các phương pháp hình ảnh khác, chẳng hạn CT, MRI hoặc PET/CT, có thể trở nên quan trọng hơn tùy trường hợp.
Vì vậy, “xạ hình iod âm tính” không đồng nghĩa với “không còn ung thư”, mà cần được hiểu trong bối cảnh loại ung thư, Tg, anti-Tg, tình trạng sau điều trị và các phương pháp hình ảnh khác.
14. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử một bác được phát hiện một nhân tuyến giáp kích thước 2 cm trên siêu âm.
Kết quả xét nghiệm cho thấy TSH giảm.
Nếu chỉ nhìn siêu âm, bác sĩ biết có một nhân nhưng chưa biết nhân đó có hoạt động mạnh hay không. Trong bối cảnh TSH thấp, bác sĩ có thể cân nhắc xạ hình để xác định chức năng của nhân.
Nếu xạ hình cho thấy nhân bắt dược chất mạnh hơn phần mô tuyến giáp còn lại, bác sĩ có thể nghĩ đến một nhân có chức năng tự chủ. Khi đó, thông tin về chức năng của nhân có thể giúp giải thích tình trạng cường giáp và định hướng xử trí.
Ngược lại, nếu nhân giảm bắt xạ, bác sĩ sẽ tiếp tục đánh giá dựa trên đặc điểm siêu âm, nguy cơ lâm sàng và các xét nghiệm cần thiết. Không thể chỉ từ chữ “nhân lạnh” mà kết luận đó là ung thư.
Ví dụ này cho thấy xạ hình không phải là một “máy phát hiện ung thư”, mà là một công cụ giúp bác sĩ trả lời câu hỏi về chức năng tuyến giáp.
15. Người bệnh nên hiểu kết quả xạ hình tuyến giáp như thế nào?
Nếu trên báo cáo xuất hiện những từ như “tăng bắt xạ”, “giảm bắt xạ”, “nhân nóng”, “nhân lạnh”, “nhân không chức năng”, bác không nên lập tức chuyển những thuật ngữ đó thành kết luận “ung thư” hoặc “không ung thư”.
Cách đọc đúng hơn là:
Tăng bắt xạ cho biết vùng đó có hoạt động bắt dược chất tăng.
Giảm hoặc không bắt xạ cho biết vùng đó có hoạt động chức năng thấp hơn hoặc không thể hiện sự tập trung dược chất đáng kể.
Nhân nóng thường gợi ý một vùng có chức năng tuyến giáp tương đối cao.
Nhân lạnh mô tả một vùng có chức năng thấp hơn mô tuyến giáp xung quanh, nhưng không đồng nghĩa với ung thư.
Ý nghĩa cuối cùng phải được xác định dựa trên lý do bác sĩ chỉ định xạ hình, TSH và hormon tuyến giáp, siêu âm, triệu chứng, tiền sử bệnh và các xét nghiệm khác nếu cần.
Khi nào người bệnh nên trao đổi với bác sĩ?
Nếu bác được chỉ định xạ hình tuyến giáp, nên hỏi bác sĩ mục tiêu của xét nghiệm là gì. Có phải để tìm nguyên nhân cường giáp, đánh giá một nhân tuyến giáp, xác định mô tuyến giáp lạc chỗ, hay để đánh giá ung thư tuyến giáp sau điều trị?
Bác cũng nên thông báo nếu đang dùng thuốc tuyến giáp, thuốc có chứa iod, thực phẩm bổ sung chứa iod, mới sử dụng thuốc cản quang chứa iod hoặc có khả năng mang thai.
Nếu đã có kết quả, nên mang theo báo cáo xạ hình cùng với kết quả TSH, FT4/FT3, siêu âm tuyến giáp và các xét nghiệm trước đó. Khi có đầy đủ thông tin, bác sĩ sẽ dễ dàng giải thích ý nghĩa của hình ảnh hơn là chỉ nhìn riêng một dòng kết luận.
Kết luận
Xạ hình tuyến giáp là một kỹ thuật y học hạt nhân giúp đánh giá sự phân bố và hoạt động chức năng của mô tuyến giáp. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong đánh giá cường giáp, xác định chức năng của các nhân tuyến giáp, phát hiện mô tuyến giáp ở vị trí bất thường và trong những tình huống chọn lọc liên quan đến ung thư tuyến giáp biệt hóa.
Điều quan trọng nhất là xạ hình không đơn giản là một xét nghiệm “tìm ung thư”. Một nhân nóng không có nghĩa tuyệt đối là lành tính, một nhân lạnh không có nghĩa là ung thư, và một vùng bắt iod không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với còn ung thư.
Trong ung thư tuyến giáp, đặc biệt là ung thư tuyến giáp biệt hóa, khả năng bắt iod của mô bệnh lại có thể trở thành một đặc điểm sinh học quan trọng, giúp bác sĩ lựa chọn và theo dõi phương pháp điều trị iod phóng xạ ở những người bệnh phù hợp.
Điều quan trọng không phải là nhớ “nhân nóng” hay “nhân lạnh” nghĩa là gì một cách máy móc, mà là hiểu xạ hình đang trả lời câu hỏi nào và vì sao bác sĩ cần đặt kết quả đó bên cạnh siêu âm, xét nghiệm hormon và toàn bộ bệnh cảnh của người bệnh.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về xạ hình – Xạ hình khác PET/CT như thế nào?
Tài liệu tham khảo
Giovanella L, Avram AM, Iakovou I, et al. EANM practice guideline/SNMMI procedure standard for RAIU and thyroid scintigraphy. European Journal of Nuclear Medicine and Molecular Imaging. 2019;46:2514-2525.
Society of Nuclear Medicine and Molecular Imaging. EANM/SNMMI Radio Iodine Uptake (RAIU) and Scintigraphy Guideline. 2019.
Society of Nuclear Medicine and Molecular Imaging. SNMMI Procedure Standard for Scintigraphy for Differentiated Thyroid Cancer. 2020.
Gulec SA, Ahuja S, Avram AM, et al. A Joint Statement from the American Thyroid Association, the European Association of Nuclear Medicine, the European Thyroid Association, and the Society of Nuclear Medicine and Molecular Imaging on Current Diagnostic and Theranostic Approaches in the Management of Thyroid Cancer. Thyroid. 2021;31(7).
Ringel MD, Sosa JA, et al. 2025 American Thyroid Association Management Guidelines for Adult Patients with Differentiated Thyroid Cancer. Thyroid. 2025;35:841-985.
American Thyroid Association. Radioactive Iodine. American Thyroid Association.
American College of Radiology, Society of Nuclear Medicine, Society for Pediatric Radiology. ACR–SNM–SPR Practice Guideline for the Performance of Thyroid Scintigraphy and Uptake Measurements.