Hiểu về X-quang – Xẹp phổi trên phim X-quang
Khi đọc kết quả X-quang ngực, người bệnh có thể bắt gặp những cụm từ như “xẹp phổi”, “xẹp phân thùy”, “xẹp thùy phổi”, “xẹp phổi dưới” hoặc “hình ảnh giảm thể tích phổi”. Với người bệnh ung thư, đặc biệt là ung thư phổi, từ “xẹp phổi” thường gây lo lắng vì nhiều người nghĩ ngay đến việc khối u đã phát triển hoặc bệnh đã trở nên nặng hơn.
Thực tế, xẹp phổi (atelectasis) là tình trạng một phần phổi không được thông khí đầy đủ và bị giảm thể tích, có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau. Tắc nghẽn phế quản bởi nút nhầy, khối u, dị vật; chèn ép từ bên ngoài; tràn dịch màng phổi; sau gây mê hoặc phẫu thuật; thở nông kéo dài đều có thể liên quan đến xẹp phổi.
Vì vậy, giống như “nốt mờ” hay “tràn dịch màng phổi”, xẹp phổi trên X-quang là một phát hiện hình ảnh, không phải là chẩn đoán về nguyên nhân. Muốn hiểu xẹp phổi có ý nghĩa gì trong từng trường hợp, bác sĩ cần xác định phần phổi nào bị xẹp, mức độ ra sao và vì sao xảy ra tình trạng đó.
1. Xẹp phổi là gì?
Phổi được cấu tạo bởi hàng triệu phế nang, là những túi khí nhỏ nơi diễn ra quá trình trao đổi oxy và carbon dioxide. Để trao đổi khí hiệu quả, các phế nang cần được thông khí và duy trì trạng thái mở.
Xẹp phổi xảy ra khi một phần nhu mô phổi mất khí và giảm thể tích. Có thể chỉ một vùng rất nhỏ bị xẹp, cũng có thể cả một phân thùy, một thùy hoặc thậm chí một bên phổi bị ảnh hưởng.
Một cách đơn giản để hình dung là phổi giống như một hệ thống gồm rất nhiều khoang chứa không khí. Khi một vùng không còn được thông khí bình thường, lượng khí trong vùng đó giảm đi, nhu mô co lại và thể tích của vùng phổi giảm xuống.
Xẹp phổi không phải lúc nào cũng gây triệu chứng. Nếu vùng xẹp nhỏ hoặc hình thành từ từ, người bệnh có thể hoàn toàn không nhận thấy. Ngược lại, nếu vùng xẹp rộng hoặc xuất hiện nhanh, người bệnh có thể khó thở và giảm oxy máu.
2. Vì sao xẹp phổi có thể nhìn thấy trên X-quang?
Khi một vùng phổi mất không khí, vùng đó trở nên “đặc” hơn so với phổi bình thường chứa nhiều khí. Vì vậy, trên X-quang, vùng xẹp thường có thể biểu hiện bằng đám mờ hoặc tăng đậm độ.
Tuy nhiên, chỉ nhìn thấy một vùng mờ chưa đủ để kết luận đó là xẹp phổi. Điều bác sĩ quan tâm là liệu vùng mờ đó có đi kèm những dấu hiệu cho thấy thể tích phổi đã giảm hay không.
Đây là điểm quan trọng để phân biệt xẹp phổi với một số tình trạng khác như viêm phổi hoặc phù phổi. Trong xẹp phổi, ngoài sự tăng đậm độ, bác sĩ thường tìm kiếm những dấu hiệu của mất thể tích phổi (volume loss).
3. Dấu hiệu mất thể tích trên X-quang có ý nghĩa gì?
Mất thể tích là một trong những đặc điểm quan trọng nhất khi bác sĩ đánh giá xẹp phổi.
Khi một vùng phổi bị xẹp, các cấu trúc xung quanh có thể bị kéo hoặc di chuyển về phía vùng mất thể tích. Tùy vị trí xẹp, bác sĩ có thể quan sát thấy sự thay đổi vị trí của khe liên thùy, rốn phổi, trung thất hoặc cơ hoành.
Ví dụ, khi một thùy phổi bị xẹp, khe liên thùy có thể dịch chuyển về phía vùng xẹp. Nếu xẹp phổi nhiều, trung thất có thể bị kéo về phía bên xẹp. Cơ hoành bên tổn thương cũng có thể thay đổi vị trí.
Những dấu hiệu này giúp bác sĩ nhận ra rằng vùng mờ không đơn thuần là một đám tổn thương chiếm chỗ, mà có thể đi kèm với giảm thể tích của phần phổi đó.
4. Xẹp phổi có phải là viêm phổi không?
Không.
Xẹp phổi và viêm phổi có thể cùng tạo hình ảnh mờ trên X-quang nhưng là hai vấn đề khác nhau.
Viêm phổi là tình trạng nhiễm trùng hoặc viêm nhu mô phổi, trong khi xẹp phổi là tình trạng một vùng phổi mất khí và giảm thể tích.
Hai tình trạng này đôi khi có thể đi cùng nhau. Đặc biệt khi đường thở bị tắc kéo dài, dịch tiết có thể ứ lại phía sau vị trí tắc nghẽn và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Vì vậy, nếu X-quang ghi “xẹp phổi”, không nên tự hiểu đó là “viêm phổi”. Ngược lại, nếu một vùng phổi mờ được chẩn đoán là viêm phổi, bác sĩ cũng cần xem xét liệu có kèm xẹp phổi hay không.
5. Những nguyên nhân nào có thể gây xẹp phổi?
Có nhiều cơ chế khác nhau dẫn đến xẹp phổi.
Một nguyên nhân quan trọng là tắc nghẽn đường thở. Khi một phế quản bị tắc, không khí không thể tiếp tục đi vào vùng phổi phía sau vị trí tắc. Theo thời gian, lượng khí trong các phế nang phía sau giảm xuống và vùng phổi đó có thể xẹp. Tắc nghẽn có thể do nút nhầy, dị vật hoặc khối u.
Xẹp phổi cũng có thể xảy ra do chèn ép từ bên ngoài, chẳng hạn khối u, hạch lớn, tràn dịch màng phổi hoặc một số tình trạng khác làm phổi không thể nở bình thường.
Ngoài ra, sau gây mê và phẫu thuật, đặc biệt là phẫu thuật vùng ngực hoặc bụng, người bệnh thường thở nông hơn do tác dụng của thuốc, đau sau mổ hoặc giảm khả năng ho. Đây là một bối cảnh khá thường gặp của xẹp phổi.
Những người nằm lâu, ít vận động hoặc có tình trạng khiến họ không thể hít sâu và ho hiệu quả cũng có nguy cơ cao hơn.
6. Vì sao khối u có thể gây xẹp phổi?
Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong ung thư phổi.
Nếu khối u nằm trong phế quản hoặc chèn ép phế quản từ bên ngoài, nó có thể làm hẹp hoặc tắc đường thở. Khi không khí không thể đi qua vị trí tắc, phần phổi phía sau có thể mất khí và xẹp xuống.
Trong trường hợp này, hình ảnh xẹp phổi có thể là một dấu hiệu gợi ý rằng đường thở đang bị cản trở.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi trường hợp xẹp phổi ở người bệnh ung thư đều do khối u. Nút nhầy, viêm nhiễm, dịch màng phổi hoặc những nguyên nhân khác vẫn có thể gây xẹp.
Vì vậy, bác sĩ cần xác định nguyên nhân thay vì chỉ nhìn thấy xẹp phổi rồi kết luận khối u đã tiến triển.
7. Xẹp phổi ở người bệnh ung thư có phải là bệnh tiến triển không?
Không nhất thiết.
Ở người bệnh ung thư, xẹp phổi có thể liên quan đến khối u, nhưng cũng có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân khác.
Ví dụ, một người bệnh ung thư sau phẫu thuật có thể bị xẹp phổi do đau và thở nông. Một người đang nằm viện lâu ngày có thể xuất hiện xẹp phổi do giảm thông khí. Người có nhiều đờm hoặc nút nhầy trong phế quản cũng có thể bị xẹp phổi.
Do đó, nếu phim X-quang lần này ghi “xẹp phổi” trong khi phim trước không có, bác sĩ sẽ cần xem xét xẹp phổi mới xuất hiện trong hoàn cảnh nào.
Nếu người bệnh đồng thời có một khối u trung tâm, hạch hoặc dấu hiệu tắc nghẽn phế quản, khả năng khối u liên quan đến xẹp phổi sẽ được quan tâm hơn.
Nhưng kết luận cuối cùng vẫn cần dựa trên toàn bộ dữ liệu.
8. Xẹp phổi có thể xảy ra ở một thùy hoặc một phân thùy không?
Có.
Xẹp phổi không nhất thiết phải liên quan đến toàn bộ một bên phổi. Nó có thể khu trú ở một phân thùy (segment), một thùy (lobe) hoặc nhiều vùng khác nhau.
Ví dụ, nếu một phế quản phân thùy bị tắc, chỉ vùng nhu mô do phế quản đó dẫn khí có thể bị xẹp.
Nếu một phế quản thùy bị tắc, cả thùy phổi có thể bị ảnh hưởng.
Mức độ xẹp vì vậy phụ thuộc khá nhiều vào vị trí và mức độ tắc nghẽn hoặc chèn ép đường thở.
Đây cũng là lý do báo cáo X-quang hoặc CT có thể ghi cụ thể như “xẹp phân thùy đáy”, “xẹp thùy dưới” hoặc “xẹp thùy phổi” thay vì chỉ ghi chung chung là “xẹp phổi”.
9. Xẹp phổi có gây khó thở không?
Có thể, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
Nếu vùng phổi bị xẹp nhỏ, phần phổi còn lại có thể bù trừ và người bệnh gần như không có triệu chứng.
Nếu vùng xẹp lớn hoặc xuất hiện nhanh, khả năng trao đổi khí có thể bị ảnh hưởng và người bệnh có thể khó thở, giảm oxy máu hoặc cảm thấy nặng ngực.
Tuy nhiên, mức độ khó thở không chỉ phụ thuộc vào diện tích xẹp. Người đã có bệnh phổi nền, suy tim hoặc các bệnh lý khác có thể biểu hiện nhiều hơn so với người có chức năng phổi bình thường.
Vì vậy, bác sĩ không đánh giá mức độ nghiêm trọng của xẹp phổi chỉ bằng một dòng trên phim.
10. Xẹp phổi có thể tự hết không?
Trong một số trường hợp, có thể.
Nếu nguyên nhân gây xẹp được giải quyết và đường thở được thông thoáng trở lại, vùng phổi có thể tái nở.
Ví dụ, nếu xẹp liên quan đến nút nhầy và nút nhầy được loại bỏ, vùng phổi phía sau có thể dần tái thông khí. Xẹp phổi sau phẫu thuật cũng có thể cải thiện khi người bệnh có thể hít sâu, ho hiệu quả và vận động trở lại.
Tuy nhiên, khả năng hồi phục phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ và thời gian tồn tại của xẹp phổi.
Nếu đường thở bị tắc kéo dài, đặc biệt do một nguyên nhân chưa được xử lý, vùng phổi xẹp có thể khó tái nở hoàn toàn.
11. Vì sao bác sĩ có thể yêu cầu chụp CT khi X-quang phát hiện xẹp phổi?
X-quang có thể cho thấy dấu hiệu xẹp phổi, nhưng CT cung cấp nhiều thông tin giải phẫu chi tiết hơn.
CT có thể giúp bác sĩ xác định vùng phổi nào bị xẹp, mức độ xẹp, vị trí đường thở liên quan và tìm nguyên nhân gây tắc nghẽn hoặc chèn ép.
Đặc biệt ở người bệnh ung thư, CT có thể giúp đánh giá đồng thời khối u, phế quản, hạch trung thất, màng phổi và những tổn thương khác trong lồng ngực.
Nếu nguyên nhân nghi ngờ là tắc nghẽn đường thở mà CT chưa đủ để xác định, bác sĩ có thể cân nhắc nội soi phế quản trong những trường hợp phù hợp. Merck Manual cũng lưu ý rằng CT hoặc nội soi phế quản có thể cần thiết khi nguyên nhân xẹp phổi chưa rõ hoặc nghi ngờ có khối u.
12. Xẹp phổi trên X-quang có thể bị nhầm với tổn thương khác không?
Có.
Một vùng phổi mờ trên X-quang có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau. Nếu chỉ tập trung vào “màu trắng” của vùng tổn thương mà không đánh giá thể tích phổi và các cấu trúc xung quanh, việc phân biệt có thể khó khăn.
Viêm phổi, phù phổi, xuất huyết, khối u và xẹp phổi đều có thể tạo ra những vùng tăng đậm độ trên X-quang trong những hoàn cảnh khác nhau.
Vì vậy, bác sĩ không chỉ nhìn xem “có vùng trắng hay không”, mà còn quan sát cấu trúc nào bị dịch chuyển, thể tích phổi thay đổi như thế nào và tổn thương phân bố theo kiểu nào.
Đây cũng là lý do cùng một vùng mờ nhưng khi chụp CT có thể cho thấy nguyên nhân hoàn toàn khác với suy nghĩ ban đầu dựa trên X-quang.
13. Nếu báo cáo ghi “xẹp phổi” thì có cần điều trị ngay không?
Không thể trả lời chỉ dựa trên từ “xẹp phổi”.
Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng.
Nếu xẹp phổi nhẹ và liên quan đến thở nông sau phẫu thuật, bác sĩ có thể tập trung vào việc giúp người bệnh hít sâu, ho hiệu quả, vận động sớm và xử lý các yếu tố gây hạn chế hô hấp.
Nếu có nút nhầy hoặc tắc nghẽn đường thở, cần xử lý tình trạng tắc nghẽn.
Nếu nghi ngờ khối u gây tắc phế quản, cần đánh giá nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp với bệnh cảnh ung thư.
Nếu xẹp phổi đi kèm nhiễm trùng, việc điều trị nhiễm trùng cũng rất quan trọng.
Như vậy, không có một phương pháp điều trị duy nhất cho mọi trường hợp xẹp phổi.
14. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử một bác đang điều trị ung thư phổi và phim X-quang kiểm tra ghi:
“Xẹp thùy dưới phổi phải.”
Nếu chỉ đọc đúng một dòng này, bác có thể nghĩ rằng khối u đang lớn lên và làm phổi xẹp.
Nhưng bác sĩ sẽ cần đặt câu hỏi tiếp theo: trước đây có xẹp hay chưa? Người bệnh có mới phẫu thuật không? Có nhiều đờm không? Có viêm phổi không? Trên CT có khối u chèn ép hoặc tắc phế quản không? Có hạch hoặc tổn thương khác gây chèn ép không?
Giả sử CT cho thấy phế quản bị nút nhầy làm tắc và không thấy bằng chứng khối u tiến triển. Khi đó, nguyên nhân xẹp phổi hoàn toàn khác với trường hợp CT cho thấy khối u phát triển trong lòng phế quản gây tắc nghẽn.
Như vậy, cùng một kết quả X-quang là “xẹp phổi”, nhưng ý nghĩa lâm sàng có thể rất khác nhau.
15. Khi nào người bệnh nên trao đổi với bác sĩ sớm?
Nếu xẹp phổi xuất hiện kèm khó thở tăng lên, giảm oxy máu, đau ngực, sốt, ho nhiều hoặc tình trạng hô hấp xấu đi, người bệnh nên thông báo cho bác sĩ.
Đối với người bệnh ung thư, đặc biệt khi trước đó không có xẹp phổi nhưng lần chụp mới xuất hiện bất thường này, bác nên hỏi bác sĩ xem có cần chụp CT hoặc đánh giá đường thở để tìm nguyên nhân hay không.
Nếu báo cáo ghi “xẹp phổi mới xuất hiện”, “xẹp thùy”, “xẹp phổi kèm tổn thương dạng khối” hoặc có dấu hiệu gợi ý tắc nghẽn phế quản, việc đánh giá nguyên nhân càng có ý nghĩa.
Không nên tự kết luận đây là dấu hiệu ung thư tiến triển, nhưng cũng không nên bỏ qua một thay đổi mới trên phim.
Điều bác cần nhớ
Xẹp phổi là tình trạng một phần phổi mất khí và giảm thể tích, không phải bản thân nó là một loại ung thư.
Trên X-quang, bác sĩ có thể nhận biết xẹp phổi thông qua vùng tăng đậm độ kết hợp với các dấu hiệu mất thể tích phổi. Tùy vị trí và mức độ, xẹp có thể liên quan đến một phân thùy, một thùy hoặc một vùng rộng hơn của phổi.
Có rất nhiều nguyên nhân gây xẹp phổi. Tắc nghẽn do nút nhầy, dị vật hoặc khối u; chèn ép từ bên ngoài; tràn dịch màng phổi; sau phẫu thuật và gây mê; thở nông kéo dài đều có thể là những nguyên nhân quan trọng.
Ở người bệnh ung thư, xẹp phổi có thể liên quan đến khối u gây tắc nghẽn đường thở, nhưng không phải mọi trường hợp xẹp phổi đều có nghĩa là ung thư đang tiến triển. Để xác định nguyên nhân, bác sĩ có thể cần kết hợp X-quang với phim cũ, CT ngực, khám lâm sàng và trong một số trường hợp là nội soi phế quản.
Điều quan trọng không phải là chỉ nhìn thấy chữ “xẹp phổi” rồi nghĩ ngay đến một nguyên nhân cụ thể, mà là hiểu rằng đây là một dấu hiệu cho thấy một vùng phổi đang không được thông khí và đã giảm thể tích, từ đó bác sĩ cần tìm nguyên nhân phía sau.
Một hình ảnh X-quang cho biết phổi đang thay đổi như thế nào; còn nguyên nhân của sự thay đổi đó cần được xác định bằng cách kết hợp nhiều thông tin.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Hiểu về CT – Chụp CT là gì?
Tài liệu tham khảo
National Cancer Institute. Atelectasis. NCI Dictionary of Cancer Terms.
Merck Manual Professional Edition. Atelectasis. 2025.
American College of Radiology. ACR–SPR–STR Practice Parameter for the Performance of Chest Radiography.
American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria®.
National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology.
European Society for Medical Oncology. ESMO Clinical Practice Guidelines.
World Health Organization. WHO Classification of Tumours Series.