Nắng nóng và sức khỏe tim mạch
Những ngày nắng nóng, nhiều bác thường nghĩ trước hết đến say nắng, mất nước hoặc kiệt sức do nóng. Nhưng nhiệt độ cao cũng tạo ra một gánh nặng đáng kể cho hệ tim mạch.
Khi trời nóng, cơ thể phải liên tục điều chỉnh để giữ nhiệt độ bên trong ở mức phù hợp. Mạch máu dưới da giãn ra để tăng thải nhiệt, tim phải tăng hoạt động để đưa máu đến da, đồng thời cơ thể mất nước và muối qua mồ hôi.
Ở người khỏe mạnh, những cơ chế này thường được cơ thể điều chỉnh khá tốt. Nhưng ở người cao tuổi hoặc người mắc tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim, rối loạn nhịp tim hay đang sử dụng một số loại thuốc, khả năng thích nghi có thể kém hơn.
Vì vậy, nắng nóng không chỉ là vấn đề khó chịu. Trong những điều kiện nhất định, nó có thể làm tăng nguy cơ tụt huyết áp, mất nước, rối loạn điện giải, ngất, làm nặng bệnh tim mạch và các biến cố nghiêm trọng hơn.
Điều quan trọng là hiểu được cơ thể phản ứng với nhiệt như thế nào để biết khi nào cần chủ động phòng tránh.
1. Vì sao nắng nóng lại ảnh hưởng đến tim?
Cơ thể con người luôn cố gắng duy trì nhiệt độ bên trong tương đối ổn định.
Khi nhiệt độ môi trường tăng, cơ thể cần đưa nhiệt từ bên trong ra ngoài. Một trong những cơ chế quan trọng là giãn các mạch máu ở da.
Khi mạch máu dưới da giãn ra:
Máu được đưa đến gần bề mặt da nhiều hơn.
Nhiệt có thể được tỏa ra môi trường.
Tim phải tăng lượng máu bơm đến hệ tuần hoàn ngoại vi.
Đồng thời, cơ thể tiết mồ hôi để làm mát.
Mồ hôi bay hơi khỏi da giúp lấy nhiệt ra khỏi cơ thể. Nhưng quá trình này cũng làm mất nước và một lượng chất điện giải.
Vì vậy, trong thời tiết nóng, hệ tim mạch phải đối mặt với đồng thời nhiều thay đổi:
Nhiệt độ tăng → mạch máu giãn → tim phải tăng hoạt động → ra mồ hôi → mất nước → thể tích tuần hoàn giảm.
Nếu khả năng bù trừ không đủ, huyết áp và tưới máu các cơ quan có thể bị ảnh hưởng.
2. Vì sao trời nóng làm tim đập nhanh hơn?
Đây là một phản ứng sinh lý khá thường gặp.
Khi mạch máu ngoại vi giãn ra, sức cản mạch máu có xu hướng giảm. Cùng lúc đó, cơ thể mất nước khiến lượng máu lưu thông giảm.
Để duy trì lượng máu đến các cơ quan, cơ thể có thể đáp ứng bằng cách tăng nhịp tim và tăng hoạt động tuần hoàn.
Vì vậy, vào ngày nóng hoặc khi vận động trong môi trường nóng, bác có thể nhận thấy tim đập nhanh hơn bình thường.
Điều này chưa chắc là dấu hiệu bệnh lý.
Tuy nhiên, nếu tim đập rất nhanh, kéo dài hoặc đi kèm đau ngực, khó thở, chóng mặt, ngất, hồi hộp dữ dội, cần được đánh giá y tế.
3. Mất nước ảnh hưởng đến tim mạch như thế nào?
Khi cơ thể mất nước qua mồ hôi, lượng nước trong hệ tuần hoàn giảm.
Nếu mất nước nhiều, thể tích máu lưu thông có thể giảm, khiến tim phải hoạt động nhiều hơn để duy trì tưới máu.
Bác có thể xuất hiện:
Khát.
Khô miệng.
Mệt mỏi.
Đau đầu.
Chóng mặt.
Tiểu ít.
Nước tiểu sẫm màu.
Tim đập nhanh.
Nếu tiếp tục mất nước, tình trạng có thể tiến triển thành kiệt sức do nóng hoặc nặng hơn là sốc nhiệt.
Đặc biệt, người cao tuổi đôi khi cảm giác khát không rõ như người trẻ. Vì vậy, không nên chỉ chờ đến khi rất khát mới chú ý đến việc bổ sung nước.
4. Vì sao nắng nóng có thể gây tụt huyết áp?
Có hai yếu tố quan trọng cùng xảy ra.
Thứ nhất, mạch máu dưới da giãn ra để cơ thể thải nhiệt.
Thứ hai, cơ thể mất nước và làm giảm thể tích tuần hoàn.
Khi hai yếu tố này kết hợp, huyết áp có thể giảm ở một số người.
Bác có thể cảm thấy:
Chóng mặt.
Hoa mắt.
Mệt lả.
Đứng không vững.
Muốn ngất hoặc ngất.
Tình trạng này đặc biệt dễ xảy ra khi bác đứng dậy đột ngột sau khi nằm hoặc ngồi lâu, vừa ở ngoài trời nóng về hoặc vừa vận động mạnh.
Nếu chóng mặt xảy ra thường xuyên, không nên mặc định rằng nguyên nhân chỉ là “do trời nóng”. Cần xem xét cả thuốc đang sử dụng, thiếu máu, rối loạn nhịp tim, bệnh tim hoặc những nguyên nhân khác.
5. Người tăng huyết áp có cần lo nắng nóng không?
Có, nhưng không có nghĩa người tăng huyết áp phải tránh hoàn toàn thời tiết nóng.
Điều quan trọng là hiểu rằng huyết áp có thể thay đổi khi nhiệt độ môi trường thay đổi.
Giãn mạch do nóng có thể làm huyết áp giảm ở một số thời điểm. Mất nước cũng có thể làm huyết áp giảm thêm.
Ngược lại, những thay đổi của hệ thần kinh, hoạt động thể lực, căng thẳng hoặc các yếu tố khác có thể khiến huyết áp biến động theo hướng khác.
Vì vậy, bác không nên tự ý:
Ngừng thuốc huyết áp.
Giảm liều thuốc.
Tăng liều thuốc.
Uống thêm thuốc chỉ vì thấy huyết áp thay đổi trong ngày nóng.
Nếu huyết áp thường xuyên thấp hơn nhiều so với mức thông thường hoặc xuất hiện chóng mặt, ngất, mệt nhiều, bác nên trao đổi với bác sĩ để xem có cần điều chỉnh điều trị hay không.
6. Người bệnh suy tim có dễ bị ảnh hưởng bởi nắng nóng hơn không?
Có thể.
Người suy tim có khả năng dự trữ của hệ tim mạch hạn chế hơn. Khi trời nóng, cơ thể cần tăng tuần hoàn đến da để thải nhiệt.
Điều này có thể tạo thêm gánh nặng cho tim.
Mất nước cũng là vấn đề đặc biệt phức tạp ở người suy tim.
Một số người bệnh suy tim được bác sĩ yêu cầu hạn chế lượng dịch đưa vào vì tình trạng ứ dịch. Trong khi đó, trời nóng và ra mồ hôi lại làm cơ thể mất nước.
Vì vậy, người suy tim không nên tự áp dụng một nguyên tắc đơn giản như:
“Trời nóng thì phải uống thật nhiều nước.”
Lượng dịch phù hợp phụ thuộc vào tình trạng suy tim, mức độ ứ dịch, chức năng thận, thuốc đang dùng và hướng dẫn riêng của bác sĩ.
Nếu xuất hiện:
Khó thở tăng.
Phù chân tăng.
Tăng cân nhanh bất thường.
Mệt nhiều.
Đau ngực.
Khó thở khi nằm.
cần liên hệ với cơ sở y tế để được đánh giá.
7. Thuốc tim mạch có làm cơ thể khó thích nghi với nắng nóng không?
Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến khả năng điều hòa nhiệt, huyết áp hoặc cân bằng dịch của cơ thể.
Ví dụ, một số nhóm thuốc có thể:
Làm tăng bài tiết nước tiểu.
Làm huyết áp giảm.
Ảnh hưởng đến nhịp tim.
Ảnh hưởng đến khả năng tiết mồ hôi hoặc đáp ứng của cơ thể với nhiệt.
Điều này không có nghĩa là thuốc “nguy hiểm khi trời nóng” hoặc bác phải ngừng thuốc.
Ngược lại, tự ý ngừng thuốc tim mạch có thể nguy hiểm.
Nếu bác đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc hạ áp, thuốc tim mạch hoặc nhiều loại thuốc cùng lúc và thường xuyên chóng mặt, mệt lả hoặc huyết áp thấp trong những ngày nóng, nên trao đổi với bác sĩ điều trị.
Bác sĩ có thể đánh giá lại tình trạng dịch, huyết áp, chức năng thận và thuốc đang sử dụng để quyết định có cần điều chỉnh hay không.
8. Nắng nóng có làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim không?
Nhiệt độ cực nóng có thể tạo thêm gánh nặng cho hệ tim mạch và đã được nghiên cứu về mối liên quan với các biến cố tim mạch.
Nguy cơ đặc biệt đáng chú ý ở người đã có:
Bệnh mạch vành.
Tăng huyết áp.
Đái tháo đường.
Béo phì.
Bệnh thận.
Tuổi cao.
Tiền sử bệnh tim mạch.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng:
Không phải cứ trời nóng là sẽ bị nhồi máu cơ tim.
Nắng nóng chỉ là một trong nhiều yếu tố có thể làm tăng gánh nặng lên hệ tim mạch.
Nếu một người có đau hoặc tức ngực khi trời nóng, đặc biệt khi đi bộ hoặc gắng sức, không nên tự kết luận là “do mất nước”.
Đau ngực mới xuất hiện hoặc khác với thường ngày cần được đánh giá.
9. Nắng nóng có thể làm nặng bệnh mạch vành như thế nào?
Ở người có bệnh mạch vành, tim đã có nguồn cung cấp máu hạn chế do động mạch vành bị hẹp.
Khi trời nóng, tim phải tăng hoạt động để đáp ứng nhu cầu điều hòa nhiệt.
Nếu đồng thời mất nước, nhịp tim tăng và cơ thể chịu thêm stress, sự cân bằng giữa nhu cầu oxy của cơ tim và lượng máu cung cấp cho cơ tim có thể trở nên bất lợi.
Bác có thể xuất hiện:
Đau hoặc tức ngực.
Khó thở.
Mệt bất thường.
Vã mồ hôi.
Chóng mặt.
Nếu đau ngực xuất hiện khi gắng sức, kéo dài hoặc đi kèm khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn, choáng váng, cần xem đó là dấu hiệu cần đánh giá cấp cứu chứ không chỉ là phản ứng thông thường với thời tiết nóng.
10. Nắng nóng có làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim không?
Nhiệt độ cao, mất nước và thay đổi điện giải có thể ảnh hưởng đến hoạt động điện của tim.
Khi mất nhiều mồ hôi, cơ thể có thể mất một lượng natri và các chất điện giải khác.
Ở một số người, đặc biệt người có bệnh tim hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng đến điện giải, sự thay đổi này có thể góp phần gây:
Hồi hộp.
Tim đập nhanh.
Cảm giác tim bỏ nhịp.
Rối loạn nhịp.
Tuy nhiên, không phải mọi cảm giác tim đập nhanh trong ngày nóng đều là rối loạn nhịp.
Nếu tình trạng hồi hộp kéo dài, tái diễn hoặc đi kèm ngất, đau ngực, khó thở, cần được đánh giá.
11. Có nên uống nước điện giải khi trời nóng?
Không phải ai cũng cần.
Nếu bác chỉ sinh hoạt bình thường và ăn uống đầy đủ, nước và chế độ ăn thông thường thường đã cung cấp đủ lượng nước và điện giải cần thiết.
Đồ uống điện giải có thể có vai trò trong một số tình huống mất nhiều nước và muối, chẳng hạn:
Lao động nặng kéo dài trong môi trường nóng.
Vận động kéo dài.
Một số tình trạng mất nước đáng kể.
Nhưng người bệnh tim, suy tim, bệnh thận hoặc những người được yêu cầu kiểm soát natri và dịch cần thận trọng.
Không nên tự uống lượng lớn các loại nước điện giải chứa nhiều natri chỉ vì thời tiết nóng.
12. Uống nước thế nào khi trời nóng?
Không có một con số duy nhất phù hợp cho tất cả mọi người.
Nhu cầu nước phụ thuộc vào:
Nhiệt độ môi trường.
Mức độ vận động.
Lượng mồ hôi.
Tuổi.
Cân nặng.
Chế độ ăn.
Chức năng tim.
Chức năng thận.
Thuốc đang sử dụng.
Với người khỏe mạnh, có thể chủ động uống nước trong ngày và tăng lượng nước khi vận động hoặc ra nhiều mồ hôi.
Không nên cố uống một lượng nước rất lớn trong thời gian ngắn.
Ở người suy tim, suy thận hoặc một số bệnh lý đặc biệt, lượng dịch cần được cá thể hóa theo hướng dẫn của bác sĩ.
13. Vì sao người cao tuổi dễ gặp vấn đề tim mạch khi trời nóng?
Có nhiều lý do.
Theo tuổi, khả năng điều hòa nhiệt của cơ thể có thể giảm. Cảm giác khát cũng có thể không rõ như trước.
Ngoài ra, người cao tuổi thường có nhiều bệnh nền và sử dụng nhiều loại thuốc.
Ví dụ:
Tăng huyết áp.
Bệnh mạch vành.
Suy tim.
Rối loạn nhịp.
Bệnh thận.
Đái tháo đường.
Vì vậy, cùng một mức nhiệt, người cao tuổi có thể chịu tác động nhiều hơn một người trẻ khỏe mạnh.
Người cao tuổi sống một mình cũng là một nhóm cần đặc biệt chú ý vì có thể không có người nhận ra sớm các dấu hiệu mất nước hoặc kiệt sức do nóng.
14. Người đang điều trị ung thư có cần chú ý nắng nóng không?
Có.
Người bệnh ung thư có thể có nhiều yếu tố khiến việc thích nghi với nắng nóng khó khăn hơn, tùy loại ung thư, thể trạng và phương pháp điều trị.
Một số người có thể:
Ăn uống kém.
Dễ mất nước do nôn hoặc tiêu chảy.
Mệt mỏi.
Thiếu máu.
Có bệnh tim phổi kèm theo.
Đang dùng thuốc có ảnh hưởng đến huyết áp hoặc cân bằng dịch.
Có tổn thương hoặc bệnh lý ảnh hưởng đến khả năng gắng sức.
Người đang hóa trị hoặc điều trị ung thư không có nghĩa là phải tránh hoàn toàn hoạt động ngoài trời.
Nhưng vào những ngày nóng, nên ưu tiên:
Tránh nắng gắt.
Uống nước phù hợp.
Nghỉ thường xuyên.
Tránh vận động quá sức.
Theo dõi các triệu chứng bất thường.
Nếu bác đang điều trị ung thư và xuất hiện chóng mặt, ngất, khó thở, đau ngực hoặc mệt lả bất thường, không nên tự quy cho “do hóa trị” hay “do trời nóng” mà cần đánh giá nguyên nhân.
15. Có nên tập thể dục ngoài trời vào ngày nắng nóng?
Có thể, nếu nhiệt độ và điều kiện môi trường phù hợp.
Nhưng khi trời quá nóng, bác nên thay đổi cách tập thay vì cố duy trì bài tập như ngày bình thường.
Có thể:
Tập vào thời điểm mát hơn.
Giảm cường độ.
Rút ngắn thời gian.
Nghỉ giữa các đợt vận động.
Chuyển sang tập trong nhà.
Tránh vận động dưới ánh nắng trực tiếp kéo dài.
Đặc biệt, không nên cố gắng “tập cho quen nóng” bằng cách bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo của cơ thể.
Nếu thấy chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, yếu nhiều, chuột rút hoặc cảm giác bất thường, nên dừng vận động và chuyển đến nơi mát.
16. Vì sao không nên cố gắng làm việc ngoài trời giữa trưa?
Khi nhiệt độ môi trường cao và ánh nắng mạnh, cơ thể phải tăng hoạt động để thải nhiệt.
Nếu đồng thời lao động thể lực, lượng nhiệt sinh ra từ cơ bắp cũng tăng.
Khi đó, cơ thể phải xử lý cả:
Nhiệt từ môi trường + nhiệt do hoạt động cơ thể tạo ra.
Nếu mất nước và không có thời gian nghỉ, nguy cơ kiệt sức do nóng và sốc nhiệt tăng lên.
Vì vậy, người lao động ngoài trời nên:
Nghỉ định kỳ ở nơi mát.
Uống nước phù hợp.
Mặc quần áo thoáng.
Hạn chế làm việc liên tục dưới nắng gắt.
Theo dõi các dấu hiệu bất thường.
17. Nắng nóng có thể gây ngất như thế nào?
Một số người có thể bị ngất khi đứng lâu hoặc thay đổi tư thế trong môi trường nóng.
Cơ chế có thể liên quan đến:
Giãn mạch ngoại vi.
Mất nước.
Huyết áp giảm.
Máu tạm thời phân bố nhiều hơn ở vùng ngoại vi.
Giảm tưới máu não trong thời gian ngắn.
Bác có thể cảm thấy:
Hoa mắt.
Choáng váng.
Ù tai.
Vã mồ hôi.
Yếu chân.
Sau đó ngất.
Nếu đã từng ngất trong ngày nóng, đặc biệt nếu ngất khi đang gắng sức hoặc có bệnh tim, không nên chỉ coi đó là “say nắng”. Cần đánh giá nguyên nhân vì ngất cũng có thể liên quan đến rối loạn nhịp tim hoặc các bệnh tim mạch khác.
18. Làm gì khi thấy chóng mặt hoặc mệt lả vì nóng?
Nếu bác bắt đầu cảm thấy:
Chóng mặt.
Yếu.
Đau đầu.
Buồn nôn.
Tim đập nhanh.
Vã mồ hôi.
hãy:
Dừng hoạt động.
Đi vào nơi mát hoặc có điều hòa.
Nới lỏng quần áo.
Làm mát cơ thể.
Uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh táo và có thể uống.
Nếu triệu chứng không cải thiện hoặc trở nên nặng, cần được đánh giá y tế.
Đặc biệt, nếu người bệnh lú lẫn, co giật, mất ý thức hoặc có dấu hiệu thân nhiệt tăng rất cao, cần nghĩ đến sốc nhiệt. Đây là tình trạng cấp cứu và không nên chỉ cho uống nước rồi chờ đợi.
19. Dấu hiệu nào cảnh báo nguy hiểm cho tim mạch?
Trong ngày nóng, không nên bỏ qua những dấu hiệu sau:
Đau hoặc tức ngực.
Khó thở rõ.
Tim đập rất nhanh hoặc loạn nhịp kéo dài.
Ngất.
Choáng nhiều.
Lú lẫn.
Yếu liệt bất thường.
Vã mồ hôi lạnh.
Mệt lả không cải thiện khi nghỉ.
Tím môi.
Co giật hoặc mất ý thức.
Đặc biệt, đau ngực kèm khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn hoặc choáng cần được đánh giá cấp cứu vì có thể là biểu hiện của một biến cố tim mạch nghiêm trọng.
Không nên chờ xem triệu chứng có tự hết hay không.
20. Làm thế nào để bảo vệ tim mạch trong những ngày nắng nóng?
Bác có thể áp dụng một số nguyên tắc khá đơn giản.
Tránh nóng quá lâu
Hạn chế ở ngoài trời trong thời gian nắng nóng gay gắt.
Uống nước phù hợp
Uống đều trong ngày, đặc biệt khi ra nhiều mồ hôi.
Nếu bác có suy tim, suy thận hoặc được yêu cầu hạn chế dịch, cần tuân theo hướng dẫn riêng của bác sĩ.
Chọn thời điểm vận động phù hợp
Nếu trời quá nóng, chuyển sang tập trong nhà hoặc chọn thời điểm mát hơn.
Nghỉ thường xuyên
Nếu phải làm việc ngoài trời, cần có thời gian nghỉ ở nơi mát.
Không tự ý thay đổi thuốc
Đặc biệt là thuốc huyết áp, thuốc tim mạch và thuốc lợi tiểu.
Theo dõi bệnh nền
Nếu bác có tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim hoặc rối loạn nhịp, nên chú ý hơn đến những thay đổi bất thường trong ngày nóng.
Tránh rượu bia quá mức
Rượu có thể làm ảnh hưởng đến tình trạng dịch và khả năng điều hòa nhiệt của cơ thể, đồng thời có thể làm tăng nguy cơ mất nước trong một số hoàn cảnh.
Một cách đơn giản để nhớ
Trong những ngày nắng nóng, bác chỉ cần nhớ:
MÁT – NƯỚC – NGHỈ – ĐỪNG CỐ – THEO DÕI
MÁT: tránh ở lâu trong môi trường quá nóng.
NƯỚC: uống phù hợp với nhu cầu và bệnh nền.
NGHỈ: nghỉ định kỳ khi vận động hoặc làm việc ngoài trời.
ĐỪNG CỐ: dừng hoạt động nếu chóng mặt, yếu, buồn nôn hoặc khó chịu.
THEO DÕI: đặc biệt nếu bác có bệnh tim mạch hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng đến huyết áp, dịch và điện giải.
Điều bác cần nhớ
1. Nắng nóng khiến cơ thể phải tăng hoạt động tuần hoàn để thải nhiệt, đồng thời làm tăng nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải.
2. Người cao tuổi và người mắc bệnh tim mạch, bệnh thận hoặc các bệnh mạn tính có thể dễ bị ảnh hưởng hơn.
3. Không tự ý ngừng hoặc điều chỉnh thuốc huyết áp, thuốc tim mạch hay thuốc lợi tiểu chỉ vì thời tiết nóng.
4. Người suy tim cần đặc biệt chú ý vì vừa phải tránh mất nước, vừa có thể phải kiểm soát lượng dịch đưa vào.
5. Khi trời quá nóng, nên giảm cường độ vận động, chọn thời điểm mát hơn hoặc chuyển sang tập trong nhà.
6. Đau ngực, khó thở, ngất, lú lẫn, tím tái hoặc mệt lả không cải thiện là những dấu hiệu cần được đánh giá y tế, không nên chỉ quy cho thời tiết.
7. Bảo vệ sức khỏe trong ngày nóng không phải là tránh hoàn toàn hoạt động, mà là biết cách giảm gánh nặng nhiệt và lắng nghe các tín hiệu bất thường của cơ thể.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Mùa mưa và bệnh truyền nhiễm
Tài liệu tham khảo
World Health Organization. Heat and health. World Health Organization.
World Health Organization. Heat and health – guidance on warning-system development. World Health Organization.
Centers for Disease Control and Prevention. Heat and Older Adults. CDC.
Centers for Disease Control and Prevention. Heat and People with Chronic Conditions. CDC.
Centers for Disease Control and Prevention. About Heat and Your Health. CDC.
U.S. Environmental Protection Agency. Climate Change and Extreme Heat: What You Can Do. U.S. EPA.
American Heart Association. Heat and Cardiovascular Health. American Heart Association.
National Institute on Aging. Hot Weather Safety for Older Adults. National Institute on Aging.
National Heart, Lung, and Blood Institute. Heart Failure. National Institutes of Health.
World Health Organization. Climate change and health. World Health Organization.