Phòng cúm mùa
Mỗi khi bước vào mùa có nhiều bệnh hô hấp, nhiều người dễ gọi chung các triệu chứng như sốt, ho, đau họng, sổ mũi, đau đầu, đau mỏi người là “cảm cúm”.
Nhưng cúm mùa là một bệnh nhiễm trùng đường hô hấp do virus cúm gây ra và có thể khác với cảm lạnh thông thường.
Phần lớn người khỏe mạnh có thể hồi phục sau cúm mà không gặp biến chứng nghiêm trọng. Tuy nhiên, cúm có thể gây bệnh nặng hơn ở một số người, đặc biệt là người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch.
Vì vậy, phòng cúm không chỉ là chuyện “mặc ấm để không bị cúm”.
Những biện pháp quan trọng hơn bao gồm:
tiêm vaccine phù hợp – hạn chế lây nhiễm – vệ sinh tay – thông khí – nghỉ ngơi khi mắc bệnh – và nhận biết sớm dấu hiệu nặng.
1. Cúm mùa là gì?
Cúm mùa là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp do virus cúm (influenza virus) gây ra.
Virus cúm có thể gây bệnh ở:
Mũi.
Họng.
Đường hô hấp.
Phổi.
Cúm có thể xuất hiện quanh năm ở một số khu vực nhưng thường có những thời điểm lưu hành mạnh hơn tùy từng vùng và từng mùa.
Điều quan trọng là:
Cúm không phải chỉ là một dạng cảm lạnh nặng hơn.
Cúm có thể gây tình trạng toàn thân rõ rệt hơn và ở một số người có thể dẫn đến biến chứng.
2. Cúm mùa lây như thế nào?
Virus cúm chủ yếu lây qua các giọt và hạt nhỏ trong đường hô hấp khi người bệnh:
Ho.
Hắt hơi.
Nói chuyện.
Thở.
Nguy cơ lây có thể tăng khi ở:
Phòng kín.
Nơi đông người.
Không gian thông khí kém.
Tiếp xúc gần với người bệnh.
Virus cũng có thể lây qua bàn tay hoặc bề mặt nhiễm virus khi một người chạm vào rồi đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng.
Vì vậy, phòng cúm không chỉ là:
“Đừng đứng gần người bị cúm.”
Mà còn cần chú ý đến không khí, bàn tay và thói quen sinh hoạt.
3. Người mắc cúm có thể lây cho người khác trong bao lâu?
Người mắc cúm có thể lây virus cho người khác ngay cả khi chưa có đầy đủ triệu chứng.
Khả năng lây thường cao trong những ngày đầu của bệnh.
Một số người, đặc biệt trẻ nhỏ hoặc người có hệ miễn dịch suy yếu, có thể tiếp tục mang và phát tán virus trong thời gian lâu hơn.
Vì vậy, khi đang có triệu chứng cúm, bác nên hạn chế tiếp xúc gần với người khác, đặc biệt là người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh nền.
4. Cúm có triệu chứng gì?
Cúm thường khởi phát tương đối nhanh.
Các triệu chứng có thể gồm:
Sốt.
Ớn lạnh.
Đau đầu.
Đau mỏi cơ.
Mệt nhiều.
Ho.
Đau họng.
Nghẹt hoặc chảy nước mũi.
Không phải ai mắc cúm cũng có tất cả các triệu chứng trên.
Một số người có thể không sốt rõ ràng nhưng vẫn mắc cúm.
Ở người cao tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch, biểu hiện đôi khi không điển hình.
5. Cúm khác cảm lạnh như thế nào?
Cảm lạnh và cúm có nhiều triệu chứng giống nhau nên không phải lúc nào cũng phân biệt được chỉ bằng cảm giác.
Có thể hình dung tương đối:
Cảm lạnh
Thường nổi bật hơn với:
Hắt hơi.
Chảy nước mũi.
Nghẹt mũi.
Đau họng.
Ho.
Tình trạng toàn thân thường nhẹ hơn.
Cúm
Có xu hướng gây:
Sốt.
Đau mỏi cơ.
Đau đầu.
Mệt nhiều.
Ho.
và các triệu chứng có thể xuất hiện khá đột ngột.
Tuy nhiên, đây chỉ là những đặc điểm gợi ý.
Không nên tự chẩn đoán chắc chắn cúm chỉ dựa vào triệu chứng.
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm để hỗ trợ chẩn đoán.
6. Có phải cứ sốt, ho là bị cúm?
Không.
Rất nhiều bệnh có thể gây:
Sốt.
Ho.
Đau họng.
Mệt.
Chảy nước mũi.
Ngoài cúm còn có nhiều virus đường hô hấp khác và một số bệnh nhiễm trùng khác.
Vì vậy:
Sốt + ho ≠ chắc chắn là cúm.
Đây là lý do không nên tự mua thuốc điều trị cúm hoặc kháng sinh chỉ dựa trên một vài triệu chứng.
7. Vaccine cúm có tác dụng gì?
Tiêm vaccine cúm là một trong những biện pháp quan trọng để phòng cúm mùa.
Vaccine giúp hệ miễn dịch nhận diện những thành phần của virus cúm và tạo đáp ứng miễn dịch.
Mục tiêu của vaccine không phải là đảm bảo:
“Tiêm rồi sẽ không bao giờ bị cúm.”
Hiệu quả bảo vệ thay đổi theo:
Mùa cúm.
Chủng virus đang lưu hành.
Mức độ phù hợp giữa vaccine và virus lưu hành.
Tuổi.
Tình trạng sức khỏe.
Đáp ứng miễn dịch của từng người.
Ngay cả khi vẫn mắc cúm sau tiêm, vaccine có thể giúp giảm nguy cơ bệnh nặng và biến chứng.
Đây là một trong những lý do vaccine vẫn có giá trị ngay cả khi không thể ngăn chặn mọi trường hợp nhiễm virus.
8. Vì sao vaccine cúm phải tiêm nhắc lại?
Virus cúm có khả năng thay đổi theo thời gian.
Các chủng virus lưu hành cũng có thể thay đổi giữa các mùa.
Vì vậy, thành phần vaccine được cập nhật định kỳ để phù hợp hơn với những virus được dự đoán sẽ lưu hành.
Ngoài ra, khả năng bảo vệ sau tiêm cũng thay đổi theo thời gian.
Do đó, vaccine cúm thường được khuyến cáo tiêm định kỳ theo lịch phù hợp, thay vì chỉ tiêm một lần trong đời.
9. Ai nên đặc biệt quan tâm đến vaccine cúm?
Vaccine cúm có thể được khuyến cáo rộng rãi cho người trưởng thành và trẻ em tùy hướng dẫn của từng quốc gia.
Đặc biệt, cần quan tâm hơn đến những người có nguy cơ biến chứng cao như:
Người cao tuổi.
Trẻ nhỏ.
Phụ nữ mang thai.
Người mắc bệnh tim mạch.
Người mắc bệnh phổi mạn tính.
Người mắc đái tháo đường.
Người mắc bệnh thận.
Người suy giảm miễn dịch.
Một số người mắc bệnh mạn tính khác.
Nếu bác thuộc nhóm nguy cơ cao, việc trao đổi với bác sĩ về vaccine cúm là rất đáng cân nhắc.
10. Người đang điều trị ung thư có nên tiêm vaccine cúm không?
Đây là câu hỏi rất thực tế.
Người bệnh ung thư có thể có nguy cơ mắc nhiễm trùng nặng hơn tùy loại ung thư và phương pháp điều trị.
Vaccine cúm có thể có vai trò quan trọng trong phòng cúm, nhưng thời điểm tiêm và loại vaccine cần được lựa chọn phù hợp.
Đặc biệt, người đang:
Hóa trị.
Ghép tế bào gốc.
Sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.
Có tình trạng suy giảm miễn dịch.
nên trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi tiêm.
Không nên tự ý tiêm hoặc tự ý bỏ vaccine chỉ vì đang điều trị ung thư.
11. Vaccine cúm có phải là thuốc điều trị cúm không?
Không.
Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.
Vaccine cúm = phòng bệnh.
Thuốc kháng virus cúm = điều trị trong những trường hợp phù hợp.
Nếu đã mắc cúm, vaccine không thể làm virus biến mất ngay lập tức.
Ngược lại, việc đã từng mắc cúm cũng không có nghĩa là bác không cần quan tâm đến tiêm vaccine trong những mùa tiếp theo.
12. Có cần uống thuốc kháng virus khi bị cúm không?
Không phải người mắc cúm nào cũng cần thuốc kháng virus.
Một số thuốc kháng virus có thể được bác sĩ sử dụng trong những trường hợp phù hợp, đặc biệt ở người:
Có nguy cơ biến chứng cao.
Bệnh nặng.
Đang diễn tiến xấu.
Có bệnh nền đáng kể.
Nhập viện vì cúm.
Thuốc kháng virus thường có lợi nhất khi được sử dụng sớm sau khi khởi phát triệu chứng, nhưng ở một số người bệnh nặng hoặc nguy cơ cao, bác sĩ vẫn có thể cân nhắc điều trị ngay cả khi đã qua khoảng thời gian đầu.
Vì vậy, người thuộc nhóm nguy cơ cao không nên chờ bệnh nặng mới liên hệ với bác sĩ.
13. Có phải cúm thì phải uống kháng sinh?
Không.
Virus cúm không bị tiêu diệt bởi kháng sinh.
Kháng sinh chỉ có vai trò khi bác sĩ xác định hoặc nghi ngờ có nhiễm khuẩn cần điều trị.
Ví dụ, một người mắc cúm sau đó có thể xuất hiện biến chứng nhiễm khuẩn ở phổi. Khi đó, kháng sinh có thể được chỉ định tùy trường hợp.
Nhưng tự uống kháng sinh ngay khi bị cúm có thể:
Không giúp khỏi virus.
Gây tác dụng phụ.
Tăng nguy cơ kháng kháng sinh.
14. Khi bị cúm, nên chăm sóc tại nhà như thế nào?
Nếu bệnh nhẹ và không có yếu tố nguy cơ đặc biệt, người bệnh có thể:
Nghỉ ngơi.
Uống đủ nước phù hợp.
Ăn uống theo khả năng.
Giữ phòng thông thoáng.
Theo dõi nhiệt độ và triệu chứng.
Hạn chế tiếp xúc gần với người khác.
Đeo khẩu trang khi cần tiếp xúc.
Thuốc hạ sốt hoặc các thuốc giảm triệu chứng có thể được sử dụng khi phù hợp.
Tuy nhiên, bác không nên tự phối hợp quá nhiều thuốc cảm cúm vì một số sản phẩm có thể chứa cùng một hoạt chất.
Ví dụ, nếu nhiều loại thuốc cùng chứa paracetamol mà bác không nhận ra, tổng liều sử dụng có thể vượt mức an toàn.
15. Khi bị cúm, làm thế nào để không lây cho gia đình?
Nếu đang có triệu chứng hô hấp:
Hạn chế tiếp xúc gần
Đặc biệt với:
Người cao tuổi.
Trẻ nhỏ.
Phụ nữ mang thai.
Người suy giảm miễn dịch.
Người mắc bệnh mạn tính.
Che miệng khi ho, hắt hơi
Có thể dùng khăn giấy hoặc khuỷu tay thay vì bàn tay.
Rửa tay thường xuyên
Đặc biệt sau khi ho, hắt hơi hoặc xì mũi.
Đeo khẩu trang khi cần
Nhất là khi phải ở gần người khác.
Thông khí
Giữ không gian sống thông thoáng phù hợp.
Không cố đi làm hoặc đi học khi đang bệnh
Nghỉ ngơi vừa giúp bác hồi phục vừa giảm nguy cơ lây cho người khác.
16. Có cần khử khuẩn toàn bộ nhà khi có người mắc cúm?
Không nhất thiết phải biến ngôi nhà thành “phòng vô khuẩn”.
Quan trọng hơn là:
Rửa tay.
Vệ sinh những bề mặt thường xuyên chạm vào.
Không dùng chung đồ dùng cá nhân khi không cần thiết.
Giặt và vệ sinh đồ dùng phù hợp.
Giữ không khí thông thoáng.
Tập trung vào những biện pháp có hiệu quả thực tế thay vì sử dụng quá nhiều hóa chất khử khuẩn trong nhà.
17. Có thể tập thể dục khi đang bị cúm không?
Nếu bác chỉ có triệu chứng nhẹ, cơ thể vẫn cần được nghỉ ngơi.
Không nên cố tập luyện cường độ cao khi đang:
Sốt.
Đau mỏi nhiều.
Mệt rõ.
Chóng mặt.
Khó thở.
Đau ngực.
Khi đã hồi phục, có thể quay lại vận động từ từ.
Đặc biệt, không nên cố “đổ mồ hôi để giải cảm” bằng cách tập luyện hoặc xông nóng quá mức.
18. Xông hơi có chữa được cúm không?
Xông hơi hoặc hít hơi ấm có thể tạo cảm giác dễ chịu và giúp một số người cảm thấy đường mũi thông thoáng hơn trong thời gian ngắn.
Nhưng:
xông hơi không tiêu diệt virus cúm trong cơ thể.
Đặc biệt, xông quá nóng khi đang sốt hoặc mất nước có thể làm cơ thể khó chịu hơn.
Trẻ nhỏ cũng có nguy cơ bị bỏng khi tiếp xúc với nước nóng hoặc hơi nóng.
Vì vậy, không nên xem xông hơi là phương pháp điều trị cúm.
19. Khi nào cúm có thể trở nên nguy hiểm?
Cúm có thể gây biến chứng như:
Viêm phổi.
Làm nặng hen hoặc COPD.
Làm nặng bệnh tim mạch.
Mất nước.
Nhiễm trùng thứ phát.
Một số biến chứng khác tùy người bệnh.
Nguy cơ cao hơn ở một số nhóm như người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính và người suy giảm miễn dịch.
20. Dấu hiệu nào cần đi khám ngay?
Bác nên đi khám khi bệnh không cải thiện hoặc triệu chứng trở nên nặng hơn.
Đặc biệt cần được đánh giá sớm nếu có:
Khó thở.
Đau ngực.
Thở nhanh hoặc cảm giác thiếu không khí.
Lú lẫn.
Ngất.
Yếu nhiều.
Không uống được.
Tiểu rất ít.
Sốt hoặc ho cải thiện rồi lại nặng lên.
Ho ra máu.
Đau đầu dữ dội hoặc xuất hiện triệu chứng thần kinh bất thường.
Ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền, cần thận trọng hơn với những thay đổi tưởng như nhẹ.
21. Người cao tuổi cần phòng cúm như thế nào?
Người cao tuổi có nguy cơ biến chứng cao hơn khi mắc cúm.
Gia đình nên chú ý:
Tiêm vaccine theo khuyến cáo.
Hạn chế tiếp xúc với người đang có triệu chứng hô hấp.
Rửa tay thường xuyên.
Giữ nhà thông thoáng.
Duy trì dinh dưỡng và vận động phù hợp.
Kiểm soát tốt bệnh nền.
Theo dõi sớm khi có triệu chứng.
Một điểm quan trọng là người cao tuổi không phải lúc nào cũng sốt cao khi bị nhiễm trùng.
Vì vậy, nếu bác đột nhiên:
Mệt nhiều.
Ăn kém.
Khó thở.
Lú lẫn.
Yếu hơn bình thường.
thì vẫn cần được đánh giá dù không có sốt rõ ràng.
22. Trẻ nhỏ phòng cúm như thế nào?
Trẻ nhỏ có thể dễ lây bệnh trong môi trường:
Trường học.
Nhà trẻ.
Khu vui chơi.
Không gian đông người.
Gia đình có thể giúp trẻ bằng cách:
Tiêm vaccine theo lịch phù hợp.
Hướng dẫn trẻ rửa tay.
Dạy trẻ che miệng khi ho, hắt hơi.
Hạn chế cho trẻ tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh.
Không đưa trẻ đi học khi đang mắc bệnh và tình trạng chưa phù hợp.
Theo dõi các dấu hiệu khó thở, mất nước hoặc mệt bất thường.
Không nên tự ý cho trẻ dùng thuốc cảm cúm phối hợp hoặc kháng sinh.
23. Có phải ăn cam, uống vitamin C sẽ không bị cúm?
Vitamin C và các thực phẩm giàu vitamin là một phần của chế độ ăn lành mạnh.
Nhưng không nên hiểu rằng:
“Uống vitamin C là đủ để phòng cúm.”
Phòng cúm hiệu quả cần nhiều biện pháp kết hợp, trong đó vaccine là một biện pháp quan trọng khi phù hợp.
Một chế độ ăn đa dạng, ngủ đủ và vận động đều đặn giúp duy trì sức khỏe chung, nhưng không thể thay thế các biện pháp phòng nhiễm virus cụ thể.
24. Có cần tránh hoàn toàn người mắc cúm không?
Không phải lúc nào cũng có thể tránh hoàn toàn.
Điều quan trọng là giảm nguy cơ lây truyền.
Nếu trong gia đình có người mắc cúm:
Hạn chế tiếp xúc gần khi không cần thiết.
Người bệnh đeo khẩu trang khi ở gần người khác.
Rửa tay thường xuyên.
Không dùng chung đồ cá nhân nếu có thể.
Giữ phòng thông thoáng.
Đặc biệt bảo vệ người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch.
Nếu người chăm sóc thuộc nhóm nguy cơ cao, nên càng thận trọng hơn.
25. Phòng cúm mùa có thể nhớ bằng 6 chữ
Bác có thể nhớ một công thức rất đơn giản:
Tiêm – Tay – Khẩu trang – Thông khí – Nghỉ – Theo dõi.
Tiêm: tiêm vaccine phù hợp.
Tay: rửa tay thường xuyên.
Khẩu trang: sử dụng phù hợp khi có nguy cơ lây nhiễm.
Thông khí: tránh không gian kín, bí và đông người khi nguy cơ cao.
Nghỉ: nghỉ ngơi và hạn chế tiếp xúc khi đang mắc bệnh.
Theo dõi: nhận biết sớm dấu hiệu nặng, đặc biệt ở người nguy cơ cao.
Điều cần nhớ
Cúm mùa là bệnh do virus cúm gây ra, không phải mọi trường hợp ho sốt đều là cúm.
Vaccine cúm là một trong những biện pháp phòng bệnh quan trọng và thường cần tiêm định kỳ theo khuyến cáo.
Tiêm vaccine không đảm bảo tuyệt đối không mắc cúm, nhưng có thể giúp giảm nguy cơ bệnh nặng và biến chứng.
Kháng sinh không điều trị virus cúm và không nên tự dùng khi chưa có chỉ định.
Khi mắc cúm, hãy nghỉ ngơi, uống nước phù hợp, hạn chế tiếp xúc và thực hiện các biện pháp giảm lây nhiễm.
Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính, suy giảm miễn dịch và người đang điều trị ung thư cần được theo dõi cẩn thận hơn.
Khó thở, đau ngực, lú lẫn, mất nước, ho ra máu hoặc tình trạng bệnh nặng lên là những dấu hiệu cần được đánh giá y tế.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Ô nhiễm không khí ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe?
Tài liệu tham khảo
World Health Organization. Influenza (seasonal). World Health Organization. Cập nhật hiện hành.
World Health Organization. Vaccines and immunization: Influenza. World Health Organization. Cập nhật hiện hành.
Centers for Disease Control and Prevention. About Influenza. Centers for Disease Control and Prevention. Cập nhật hiện hành.
Centers for Disease Control and Prevention. Key Facts About Seasonal Flu Vaccine. Centers for Disease Control and Prevention. Cập nhật hiện hành.
Centers for Disease Control and Prevention. Signs and Symptoms of Flu. Centers for Disease Control and Prevention. Cập nhật hiện hành.
Centers for Disease Control and Prevention. Treatment of Flu. Centers for Disease Control and Prevention. Cập nhật hiện hành.
World Health Organization. Antimicrobial resistance. World Health Organization. Cập nhật hiện hành.