Phòng say nắng
Mùa hè, đặc biệt vào những ngày nắng nóng, nhiều người có thể cảm thấy mệt, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn hoặc choáng váng sau khi ở ngoài trời.
Nhiều người gọi chung tình trạng này là “say nắng”.
Tuy nhiên, trong y khoa, những triệu chứng do cơ thể bị nóng quá mức có nhiều mức độ khác nhau. Có trường hợp chỉ cần nghỉ ngơi và bù nước phù hợp, nhưng cũng có trường hợp là sốc nhiệt – một cấp cứu có thể đe dọa tính mạng.
Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là biết cách “tránh say nắng”, mà còn phải nhận ra:
Khi nào chỉ là mệt do nóng?
Khi nào là kiệt sức do nóng?
Khi nào cần cấp cứu ngay?
1. “Say nắng” thực chất là gì?
“Say nắng” là cách gọi phổ biến trong đời sống cho tình trạng cơ thể bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ cao và ánh nắng.
Trong y khoa, các bệnh lý liên quan đến nhiệt có thể bao gồm:
Chuột rút do nóng.
Phù do nóng.
Kiệt sức do nóng.
Sốc nhiệt.
Trong đó, sốc nhiệt là mức độ nghiêm trọng nhất.
Vì vậy, khi một người nói:
“Tôi bị say nắng.”
thì chưa thể biết tình trạng thực sự nghiêm trọng đến mức nào.
Cần dựa vào triệu chứng, mức độ ảnh hưởng toàn thân, khả năng tỉnh táo và hoàn cảnh tiếp xúc với nhiệt để đánh giá.
2. Vì sao nắng nóng có thể làm cơ thể bị bệnh?
Cơ thể luôn phải duy trì nhiệt độ bên trong trong một khoảng tương đối ổn định.
Khi môi trường nóng lên, cơ thể tăng cường thải nhiệt bằng nhiều cơ chế, đặc biệt là:
Tăng lưu lượng máu đến da.
Tiết mồ hôi.
Làm mồ hôi bay hơi để lấy nhiệt khỏi cơ thể.
Nhưng khả năng này có giới hạn.
Nếu bác:
Ở ngoài trời quá lâu.
Làm việc nặng dưới nắng.
Tập luyện cường độ cao trong thời tiết nóng.
Không uống đủ nước.
Mặc quần áo quá kín.
Ở nơi nóng và bí.
Tiếp xúc với nhiệt độ cao trong thời gian dài.
thì lượng nhiệt hấp thu có thể vượt quá khả năng thải nhiệt.
Khi đó, cơ thể bắt đầu xuất hiện các triệu chứng liên quan đến nhiệt.
3. Không phải cứ đứng ngoài nắng là bị say nắng
Nắng nóng là một yếu tố quan trọng, nhưng nguy cơ không chỉ phụ thuộc vào ánh nắng trực tiếp.
Một người có thể bị ảnh hưởng bởi nhiệt khi:
Làm việc trong nhà xưởng nóng.
Ở trong phòng kín, bí và nóng.
Vận động mạnh trong thời tiết nóng.
Ngồi trong xe đóng kín cửa.
Ở nơi có nhiệt độ cao và độ ẩm lớn.
Vì vậy, “tránh nắng” chưa đủ để phòng bệnh do nhiệt.
Cần tránh để cơ thể bị quá nóng nói chung.
4. Dấu hiệu nhẹ do nóng có thể là gì?
Ở mức độ nhẹ, bác có thể thấy:
Khát nước.
Khô miệng.
Mệt.
Đau đầu nhẹ.
Chóng mặt.
Vã mồ hôi.
Cảm giác nóng bức.
Yếu sức.
Khó chịu.
Nếu xuất hiện những dấu hiệu này sau khi ở ngoài trời nóng, bác nên dừng hoạt động và tìm nơi mát càng sớm càng tốt.
Không nên cố tiếp tục làm việc hoặc tập luyện với suy nghĩ:
“Cố thêm một chút rồi nghỉ.”
Đây chính là lúc cơ thể đang phát tín hiệu cảnh báo.
5. Kiệt sức do nóng là gì?
Kiệt sức do nóng là tình trạng cơ thể mất nước và mất nhiệt không hiệu quả sau khi tiếp xúc với môi trường nóng.
Các triệu chứng có thể bao gồm:
Ra nhiều mồ hôi.
Da lạnh hoặc ẩm.
Mệt nhiều.
Yếu.
Chóng mặt.
Đau đầu.
Buồn nôn.
Nôn.
Chuột rút.
Khát nhiều.
Có thể tụt huyết áp hoặc choáng khi đứng.
Đây là tình trạng cần được xử trí sớm vì có thể tiến triển thành sốc nhiệt nếu tiếp tục tiếp xúc với nóng.
6. Sốc nhiệt khác với kiệt sức do nóng như thế nào?
Đây là phần quan trọng nhất của bài viết.
Sốc nhiệt là cấp cứu y khoa.
Điểm đáng lo nhất là rối loạn chức năng não hoặc thay đổi ý thức.
Người bị sốc nhiệt có thể:
Lú lẫn.
Nói không rõ.
Có hành vi bất thường.
Không nhận biết được xung quanh.
Co giật.
Mất ý thức.
Cơ thể thường rất nóng và nhiệt độ trung tâm có thể tăng cao.
Tuy nhiên, không nên chờ đo được một con số nhiệt độ cụ thể mới gọi cấp cứu nếu người bệnh đang có biểu hiện rối loạn ý thức sau khi tiếp xúc với nhiệt.
Đây là tình huống cần xử trí khẩn cấp.
7. Người bị sốc nhiệt có nhất thiết phải “không còn mồ hôi” không?
Không.
Đây là một hiểu lầm khá phổ biến.
Nhiều người nghĩ:
“Sốc nhiệt thì da phải khô hoàn toàn.”
Nhưng người bị sốc nhiệt vẫn có thể còn ra mồ hôi, đặc biệt trong một số trường hợp liên quan đến vận động gắng sức.
Vì vậy, không nên dựa vào việc:
“Có mồ hôi hay không”
để loại trừ sốc nhiệt.
Điều quan trọng hơn là:
nhiệt độ cơ thể tăng cao + tình trạng thần kinh thay đổi + bối cảnh tiếp xúc với nhiệt.
8. Ai dễ bị say nắng và bệnh do nhiệt hơn?
Một số người có nguy cơ cao hơn, bao gồm:
Trẻ nhỏ
Trẻ phụ thuộc nhiều vào người lớn trong việc uống nước và tránh nóng.
Người cao tuổi
Khả năng điều hòa thân nhiệt và cảm nhận khát có thể giảm.
Người mắc bệnh mạn tính
Đặc biệt:
Bệnh tim mạch.
Bệnh phổi.
Bệnh thận.
Đái tháo đường.
Một số bệnh thần kinh.
Người sử dụng một số loại thuốc
Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến:
Huyết áp.
Lượng nước trong cơ thể.
Khả năng tiết mồ hôi.
Khả năng điều hòa thân nhiệt.
Không nên tự ý ngừng thuốc vì sợ nóng. Nếu bác đang dùng nhiều thuốc và lo ngại nguy cơ mất nước hoặc bệnh do nhiệt, nên trao đổi với bác sĩ điều trị.
Người làm việc ngoài trời
Ví dụ:
Công nhân xây dựng.
Nông dân.
Nhân viên giao hàng.
Người làm việc trên công trường.
Người tập luyện thể thao ngoài trời.
Người vận động cường độ cao
Đặc biệt khi cơ thể chưa quen với nhiệt độ cao.
Người uống rượu bia
Rượu bia có thể ảnh hưởng đến khả năng điều chỉnh lượng nước và hành vi phòng tránh nóng.
9. Thời điểm nào trong ngày nên hạn chế ra ngoài?
Khi thời tiết nắng nóng, nên hạn chế các hoạt động ngoài trời vào thời điểm nhiệt độ và bức xạ nhiệt cao.
Nếu cần:
Đi bộ.
Chạy bộ.
Làm việc ngoài trời.
Tập thể thao.
có thể lựa chọn thời điểm mát hơn trong ngày khi điều kiện cho phép.
Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào đồng hồ.
Nhiệt độ thực tế, độ ẩm, cường độ nắng và mức độ vận động đều ảnh hưởng đến nguy cơ.
10. Làm việc ngoài trời thế nào để giảm nguy cơ?
Nếu công việc bắt buộc phải thực hiện dưới trời nóng, bác nên:
Nghỉ định kỳ ở nơi mát.
Uống nước phù hợp.
Mặc quần áo nhẹ, thoáng.
Sử dụng mũ hoặc biện pháp che nắng phù hợp.
Hạn chế làm việc liên tục dưới nắng.
Tăng thời gian nghỉ nếu thời tiết đặc biệt nóng.
Không cố làm việc khi đã xuất hiện triệu chứng cảnh báo.
Một nguyên tắc rất quan trọng:
Càng nóng, càng cần chủ động nghỉ trước khi kiệt sức.
Đừng chờ đến lúc chóng mặt hoặc choáng mới nghỉ.
11. Người mới bắt đầu tập luyện trong thời tiết nóng cần đặc biệt chú ý
Cơ thể có khả năng thích nghi dần với nhiệt độ cao.
Nhưng quá trình này cần thời gian.
Nếu một người thường xuyên tập trong phòng điều hòa nhưng đột ngột chạy ngoài trời vào một ngày rất nóng, nguy cơ bị ảnh hưởng bởi nhiệt có thể cao hơn.
Vì vậy, khi bắt đầu vận động trong môi trường nóng:
Tăng thời gian và cường độ từ từ.
Nghỉ thường xuyên.
Uống nước phù hợp.
Theo dõi phản ứng của cơ thể.
Không nên cố gắng đạt thành tích như trong điều kiện thời tiết mát.
12. Uống nước trước khi ra nắng có đủ để phòng say nắng không?
Không.
Uống nước là một phần của phòng bệnh nhưng không thể thay thế việc tránh nhiệt quá mức.
Ví dụ, một người có thể uống đủ nước nhưng vẫn bị sốc nhiệt nếu:
Chạy đường dài trong thời tiết rất nóng.
Làm việc nặng ngoài trời trong nhiều giờ.
Ở trong môi trường cực nóng.
Không có thời gian nghỉ để cơ thể thải nhiệt.
Do đó, cần kết hợp:
nước + nghỉ ngơi + tránh nhiệt quá mức + quần áo phù hợp + điều chỉnh hoạt động.
13. Có nên uống nước đá để chống say nắng?
Nước mát có thể giúp cơ thể cảm thấy dễ chịu và góp phần làm mát.
Nhưng không có nghĩa là:
“Càng lạnh càng tốt.”
Bác có thể uống nước ở nhiệt độ phù hợp với cơ thể.
Điều quan trọng hơn là đủ nước và tránh tiếp xúc với nhiệt quá mức.
Nếu một người đã có dấu hiệu bệnh do nhiệt, việc làm mát cơ thể cần được thực hiện chủ động và phù hợp, chứ không chỉ đơn giản là cho uống nước lạnh.
14. Có nên uống nước điện giải khi đi nắng?
Không phải ai đi nắng cũng cần nước điện giải.
Nếu chỉ đi bộ hoặc hoạt động nhẹ trong thời gian ngắn, nước uống thông thường thường có thể phù hợp.
Nước điện giải có thể có vai trò trong một số tình huống mất nước và mất điện giải đáng kể.
Nhưng bác không nên xem các loại nước thể thao hoặc nước điện giải có đường là đồ uống bắt buộc mỗi ngày.
Nếu bác mắc:
Bệnh thận.
Suy tim.
Tăng huyết áp.
Đái tháo đường.
thì càng cần chú ý thành phần của sản phẩm và lượng dịch đưa vào.
15. Nếu thấy chóng mặt khi đang ở ngoài trời thì nên làm gì?
Nếu đang ở ngoài trời nóng và bắt đầu:
Chóng mặt.
Đau đầu.
Buồn nôn.
Yếu.
Khát nhiều.
Chuột rút.
Mệt bất thường.
hãy:
1. Dừng hoạt động.
2. Đi vào nơi mát hoặc có điều hòa.
3. Nới lỏng quần áo.
4. Làm mát cơ thể.
5. Uống nước từng ngụm nếu vẫn tỉnh táo và không nôn.
6. Theo dõi tình trạng.
Không nên tiếp tục vận động chỉ vì nghĩ:
“Nghỉ một chút là hết.”
Nếu triệu chứng không cải thiện hoặc nặng lên, cần đi khám.
16. Nếu người bị nóng bắt đầu lú lẫn thì phải làm gì?
Đây là tình huống hoàn toàn khác.
Nếu một người vừa tiếp xúc với nhiệt độ cao mà xuất hiện:
Lú lẫn.
Nói không rõ.
Co giật.
Mất ý thức.
Hành vi bất thường rõ rệt.
hãy nghĩ đến sốc nhiệt.
Đây là cấp cứu.
Cần:
Gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế khẩn cấp.
Trong khi chờ hỗ trợ:
Đưa người bệnh ra khỏi nơi nóng.
Cởi bớt quần áo không cần thiết.
Chủ động làm mát cơ thể càng sớm càng tốt.
Không để người bệnh tự đi lại.
Nếu người bệnh lú lẫn hoặc mất ý thức, không nên cố ép uống nước vì có nguy cơ sặc.
17. Làm mát cơ thể càng sớm càng tốt
Trong sốc nhiệt, mục tiêu quan trọng là hạ nhiệt cơ thể càng sớm càng tốt.
Có thể sử dụng những biện pháp làm mát phù hợp với điều kiện thực tế, chẳng hạn:
Đưa người bệnh vào nơi mát.
Cởi bớt quần áo.
Làm ướt da.
Dùng quạt để tăng bay hơi.
Chườm hoặc áp dụng phương pháp làm mát phù hợp.
Nếu có điều kiện và được hướng dẫn, sử dụng phương pháp làm mát hiệu quả hơn.
Không nên trì hoãn việc gọi cấp cứu để thử nhiều biện pháp tại nhà.
Sốc nhiệt không phải tình trạng chỉ cần nằm nghỉ rồi theo dõi.
18. Có nên cho người bị say nắng uống thuốc hạ sốt?
Không nên tự xem bệnh do nhiệt giống như sốt do nhiễm trùng.
Nếu nhiệt độ cơ thể tăng do quá nóng, vấn đề chính là cơ thể đang bị tích nhiệt.
Thuốc hạ sốt không giải quyết được nguyên nhân của tình trạng này.
Đặc biệt trong trường hợp nghi ngờ sốc nhiệt, điều quan trọng là:
làm mát cơ thể và xử trí cấp cứu, chứ không chờ thuốc hạ sốt phát huy tác dụng.
19. Say nắng có liên quan đến bệnh tim mạch không?
Có thể.
Khi cơ thể nóng, mạch máu ngoại vi giãn ra và tim phải làm việc nhiều hơn để đưa máu đến da nhằm thải nhiệt.
Mất nước cũng có thể làm thay đổi thể tích tuần hoàn.
Ở người có bệnh tim mạch, khả năng thích nghi có thể kém hơn.
Vì vậy, những người mắc:
Bệnh mạch vành.
Suy tim.
Rối loạn nhịp.
Tăng huyết áp.
Bệnh mạch máu.
cần thận trọng hơn khi thời tiết rất nóng.
Nếu xuất hiện đau ngực, khó thở hoặc ngất, không nên quy tất cả cho “say nắng”.
20. Người cao tuổi phòng say nắng như thế nào?
Người cao tuổi là một trong những nhóm cần được quan tâm đặc biệt.
Gia đình có thể:
Kiểm tra nhiệt độ trong phòng.
Đảm bảo phòng thoáng và mát.
Nhắc uống nước phù hợp.
Hạn chế ra ngoài vào thời điểm nóng.
Kiểm tra tình trạng ăn uống.
Quan sát các dấu hiệu chóng mặt, yếu, lú lẫn.
Đảm bảo người cao tuổi không ở một mình trong điều kiện nắng nóng khắc nghiệt nếu họ có nguy cơ cao.
Một điểm rất quan trọng:
Người cao tuổi có thể không cảm thấy khát dù cơ thể đang thiếu nước.
Vì vậy, không nên chỉ chờ bác nói “bác khát”.
21. Trẻ nhỏ cũng cần được bảo vệ chủ động
Trẻ có thể không nhận biết hoặc không diễn đạt chính xác rằng mình đang quá nóng.
Khi trẻ:
Chơi ngoài trời lâu.
Chạy nhảy nhiều.
Ở trong xe đóng kín.
Mặc quần áo quá dày.
Không được uống nước phù hợp.
nguy cơ bị ảnh hưởng bởi nhiệt có thể tăng.
Đặc biệt, không bao giờ để trẻ một mình trong ô tô hoặc không gian kín nóng, kể cả trong thời gian tưởng như rất ngắn.
22. Người bệnh ung thư cần chú ý gì khi trời nắng nóng?
Người bệnh ung thư có thể có nguy cơ mất nước hoặc kiệt sức cao hơn nếu đang:
Ăn uống kém.
Nôn.
Tiêu chảy.
Sốt.
Có bệnh thận.
Có bệnh tim.
Đang điều trị gây ảnh hưởng đến tình trạng toàn thân.
Một số phương pháp điều trị cũng có thể khiến người bệnh dễ gặp tác dụng phụ hơn trong những điều kiện thời tiết bất lợi.
Nếu bác đang điều trị ung thư, đặc biệt trong giai đoạn sức khỏe yếu, không nên cố chịu nóng hoặc vận động ngoài trời trong thời gian dài.
Nếu xuất hiện:
Chóng mặt nhiều.
Không uống được.
Nôn liên tục.
Tiêu chảy nhiều.
Tiểu rất ít.
Lú lẫn.
Sốt.
Khó thở.
cần liên hệ với cơ sở điều trị hoặc đi khám tùy mức độ.
23. Những sai lầm thường gặp khi phòng say nắng
Sai lầm 1: Chỉ cần đội mũ là đủ
Mũ giúp che nắng nhưng không loại bỏ nguy cơ cơ thể bị quá nóng.
Sai lầm 2: Uống thật nhiều nước là không bị say nắng
Không đúng.
Nước rất quan trọng nhưng không thể thay thế việc tránh nhiệt và nghỉ ngơi.
Sai lầm 3: Không ra nắng thì không thể bị sốc nhiệt
Không đúng.
Một môi trường trong nhà quá nóng, bí hoặc không thông thoáng cũng có thể gây bệnh do nhiệt.
Sai lầm 4: Không còn mồ hôi mới là sốc nhiệt
Không đúng.
Người bị sốc nhiệt vẫn có thể còn tiết mồ hôi.
Sai lầm 5: Cho uống thuốc hạ sốt là được
Không phù hợp với cơ chế của bệnh do nhiệt.
Sai lầm 6: Người trẻ khỏe thì không thể bị sốc nhiệt
Không đúng.
Vận động gắng sức trong điều kiện nóng có thể gây sốc nhiệt ngay cả ở người trẻ khỏe mạnh.
Sai lầm 7: Chóng mặt một chút thì cố làm tiếp
Đây là điều nên tránh.
Chóng mặt, đau đầu, buồn nôn hoặc yếu khi đang ở môi trường nóng là tín hiệu cơ thể cần được nghỉ và làm mát.
24. Một checklist đơn giản trước khi ra ngoài trời nóng
Trước khi ra ngoài vào ngày nắng nóng, bác có thể tự hỏi:
Tôi có cần ra ngoài vào thời điểm này không?
Tôi đã uống nước phù hợp chưa?
Tôi có đang bị bệnh hoặc mất nước không?
Tôi có mang theo nước nếu phải ở ngoài lâu không?
Tôi có thể nghỉ ở nơi mát ở đâu?
Tôi có đang dùng thuốc hoặc mắc bệnh khiến mình dễ bị ảnh hưởng bởi nhiệt không?
Nếu câu trả lời cho một trong những câu hỏi trên khiến bác lo lắng, nên điều chỉnh kế hoạch trước khi ra ngoài.
25. Cách đơn giản nhất để phòng say nắng
Không cần nhớ quá nhiều.
Bác chỉ cần nhớ:
Tránh nóng quá mức.
Uống nước phù hợp.
Nghỉ thường xuyên.
Mặc quần áo thoáng.
Không cố vận động khi cơ thể đã có dấu hiệu cảnh báo.
Đặc biệt chú ý đến trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền.
Và quan trọng nhất:
Nếu người đang ở ngoài trời nóng bắt đầu lú lẫn, co giật hoặc mất ý thức, hãy nghĩ đến sốc nhiệt và xử trí như một cấp cứu.
Điều cần nhớ
“Say nắng” là cách gọi thông thường; mức độ ảnh hưởng bởi nhiệt có thể từ nhẹ đến rất nặng.
Kiệt sức do nóng cần được xử trí sớm để tránh tiến triển.
Sốc nhiệt là cấp cứu, đặc biệt khi có lú lẫn, thay đổi ý thức, co giật hoặc mất ý thức.
Không cần chờ người bệnh “hết mồ hôi” mới nghĩ đến sốc nhiệt.
Phòng bệnh dựa vào tránh nóng, nghỉ ngơi, uống nước phù hợp và điều chỉnh hoạt động.
Người cao tuổi, trẻ nhỏ, người mắc bệnh tim mạch, bệnh phổi, bệnh thận và người đang điều trị ung thư cần được chú ý đặc biệt.
Khi nghi ngờ sốc nhiệt, làm mát cơ thể càng sớm càng tốt và gọi hỗ trợ y tế khẩn cấp.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Phòng cúm mùa
Tài liệu tham khảo
World Health Organization. Heat and health. World Health Organization. Cập nhật hiện hành.
World Health Organization. Climate change and health: heat and health. World Health Organization. Cập nhật hiện hành.
Centers for Disease Control and Prevention. Heat and Health. Centers for Disease Control and Prevention. Cập nhật hiện hành.
Centers for Disease Control and Prevention. About Heat and Your Health. Centers for Disease Control and Prevention. Cập nhật hiện hành.
National Institute on Aging. Hot Weather Safety for Older Adults. National Institute on Aging. Cập nhật hiện hành.
World Health Organization. WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. World Health Organization. 2020.