Vì sao chúng ta chảy nước mũi?
Có những buổi sáng bác vừa thức dậy đã thấy mũi chảy nước. Có khi chỉ cần bước ra ngoài trời lạnh là phải lấy khăn giấy. Có lúc nước mũi trong veo, chảy liên tục kèm hắt hơi. Khi bị cảm, mũi có thể nghẹt rồi chảy nước. Khi dị ứng, chỉ cần gặp bụi hoặc một tác nhân quen thuộc là nước mũi lại xuất hiện.
Vì thế, chảy nước mũi là một trong những phản ứng quen thuộc nhất của cơ thể. Nhưng chúng ta thường chỉ nghĩ đơn giản rằng “mũi bị viêm” hoặc “bị cảm”.
Thực ra, nước mũi là một phần của hệ thống bảo vệ đường hô hấp. Cơ thể chủ động tạo ra dịch ở niêm mạc mũi để giữ ẩm, giữ lại các hạt nhỏ, hỗ trợ loại bỏ chất kích thích và tạo điều kiện cho hệ thống làm sạch đường thở hoạt động.
Vấn đề chỉ xuất hiện khi lượng dịch tăng quá mức, kéo dài, thay đổi tính chất hoặc đi kèm những triệu chứng khác.
Nói cách khác, giống như hắt hơi, chảy nước mũi không phải là một căn bệnh. Đó là một tín hiệu cho biết niêm mạc mũi đang phản ứng với một điều gì đó.
1. Mũi luôn có một lượng dịch, ngay cả khi bác không nhận ra
Có thể bác sẽ bất ngờ khi biết rằng mũi không bao giờ thực sự “khô”.
Niêm mạc mũi liên tục tạo ra một lượng dịch nhất định. Dịch này giúp giữ ẩm bề mặt niêm mạc, làm cho lớp niêm mạc không bị khô và hỗ trợ hoạt động của hệ thống lông chuyển.
Bác có thể không nhìn thấy lượng dịch này vì nó thường được vận chuyển từ phía trước ra sau và xuống họng, sau đó được nuốt một cách tự nhiên.
Chúng ta chỉ bắt đầu cảm nhận rõ “nước mũi” khi lượng dịch được tạo ra nhiều hơn bình thường, dịch loãng hơn, hoặc tốc độ tiết vượt quá khả năng vận chuyển và hấp thu của niêm mạc.
Vì vậy, có nước mũi không có nghĩa là cơ thể đang bất thường. Một lượng dịch nhất định là cần thiết cho hoạt động bình thường của mũi.
2. Nước mũi thực chất là gì?
Nước mũi không đơn giản chỉ là nước.
Dịch mũi là một hỗn hợp gồm nước, chất nhầy, protein, muối, lipid và nhiều thành phần khác được tạo ra bởi các tế bào và tuyến trong niêm mạc mũi.
Trong đó, chất nhầy có vai trò đặc biệt quan trọng.
Chất nhầy giúp giữ lại bụi, các hạt nhỏ và một phần tác nhân từ môi trường. Sau đó, hệ thống lông chuyển trên bề mặt niêm mạc giúp vận chuyển lớp chất nhầy này về phía sau họng để được loại bỏ hoặc nuốt xuống.
Đây là một hệ thống làm sạch liên tục mà chúng ta gần như không cảm nhận được.
Có thể hình dung mũi giống như một bộ lọc sinh học luôn hoạt động: không khí đi vào, niêm mạc làm ẩm và lọc bớt các hạt, chất nhầy giữ lại những thứ cần loại bỏ, còn hệ thống lông chuyển vận chuyển chúng đi.
3. Vì sao cơ thể phải tạo ra nước mũi?
Có ít nhất ba mục đích quan trọng.
Thứ nhất, dịch mũi giúp giữ ẩm cho niêm mạc. Không khí đi qua mũi, đặc biệt là không khí lạnh hoặc khô, có thể làm mất nước ở bề mặt đường hô hấp. Dịch mũi giúp duy trì môi trường thích hợp cho các tế bào niêm mạc hoạt động.
Thứ hai, dịch nhầy giúp giữ lại các hạt nhỏ trong không khí.
Thứ ba, dịch mũi góp phần vào hệ thống bảo vệ miễn dịch tại chỗ. Niêm mạc đường hô hấp chứa nhiều thành phần giúp nhận diện và chống lại các tác nhân từ môi trường.
Vì vậy, nước mũi không phải là thứ cơ thể tạo ra một cách vô ích. Nó là một phần của hàng rào bảo vệ đầu tiên ở đường hô hấp.
4. Vì sao khi bị kích thích, mũi lại chảy nhiều nước?
Khi niêm mạc mũi bị kích thích, hệ thần kinh và hệ miễn dịch có thể cùng tham gia vào phản ứng.
Các dây thần kinh cảm giác trong mũi nhận biết những thay đổi từ môi trường như bụi, khói, hóa chất, nhiệt độ hoặc các tác nhân khác. Tín hiệu thần kinh có thể kích thích các tuyến và mạch máu trong niêm mạc.
Kết quả là lượng dịch tiết tăng lên.
Đây là một trong những lý do bác có thể thấy nước mũi chảy ngay sau khi hít phải khói, mùi hóa chất mạnh hoặc không khí lạnh.
Cơ thể đang cố gắng pha loãng, giữ lại và loại bỏ tác nhân kích thích.
Phản ứng này có liên quan chặt chẽ với hắt hơi. Hắt hơi tạo ra luồng khí mạnh để tống chất kích thích ra ngoài, trong khi dịch mũi giúp giữ và vận chuyển chúng.
5. Vì sao trời lạnh chúng ta dễ chảy nước mũi?
Đây là hiện tượng rất phổ biến.
Khi hít không khí lạnh, niêm mạc mũi phải làm ấm và làm ẩm không khí trước khi không khí đi sâu xuống đường hô hấp.
Sự thay đổi nhiệt độ có thể kích thích các cơ chế thần kinh và mạch máu tại niêm mạc mũi. Ở một số người, phản ứng này làm tăng tiết dịch.
Vì vậy, bác có thể thấy nước mũi chảy khi đi ngoài trời lạnh, đặc biệt nếu vừa từ một môi trường ấm áp bước ra ngoài.
Đây có thể là một phản ứng sinh lý, không nhất thiết có nghĩa là bác đang bị cảm lạnh.
Điều này cũng giải thích vì sao có người rất dễ chảy nước mũi khi chạy bộ ngoài trời lạnh dù hoàn toàn khỏe mạnh.
6. Vì sao dị ứng khiến nước mũi chảy trong veo?
Đây là một biểu hiện khá điển hình của viêm mũi dị ứng.
Khi người có cơ địa dị ứng tiếp xúc với dị nguyên, hệ miễn dịch có thể phản ứng mạnh với chất vốn không gây vấn đề cho phần lớn người khác.
Các chất trung gian như histamine được giải phóng, làm tăng tiết dịch và gây những thay đổi ở niêm mạc mũi.
Bác có thể xuất hiện:
Hắt hơi từng tràng → ngứa mũi → chảy nước mũi trong → nghẹt mũi.
Các triệu chứng thường có tính chất lặp lại khi tiếp xúc với tác nhân nhất định.
Ví dụ, một người có thể bị rất nhiều triệu chứng khi quét nhà hoặc tiếp xúc với bụi, nhưng lại gần như bình thường khi ở môi trường khác.
Trong trường hợp này, nước mũi là một phần của phản ứng viêm dị ứng, chứ không phải do cơ thể “thải độc”.
7. Vì sao khi bị cảm, nước mũi cũng chảy?
Nhiễm virus đường hô hấp trên có thể làm niêm mạc mũi bị viêm.
Phản ứng viêm khiến mạch máu và các tuyến trong niêm mạc thay đổi hoạt động, dẫn đến tăng tiết dịch.
Ban đầu, nước mũi thường có thể khá loãng và trong. Sau đó, khi phản ứng viêm thay đổi và có nhiều tế bào miễn dịch, protein và mảnh vụn tế bào hơn, dịch có thể trở nên đặc hơn.
Điều này không có nghĩa rằng dịch mũi càng đặc hoặc càng đổi màu thì chắc chắn là nhiễm vi khuẩn.
Màu sắc của dịch mũi chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố của phản ứng viêm và không thể dùng riêng nó để quyết định có cần dùng kháng sinh hay không.
8. Vì sao nước mũi có thể chuyển từ trong sang vàng hoặc xanh?
Khi viêm niêm mạc kéo dài, thành phần của dịch mũi có thể thay đổi.
Trong dịch có thể xuất hiện nhiều tế bào miễn dịch, protein và các thành phần của phản ứng viêm. Những thay đổi này có thể làm dịch trở nên đặc hơn và có màu vàng hoặc xanh.
Đây là một trong những lý do rất nhiều người lo lắng khi thấy nước mũi đổi màu.
Nhưng nước mũi vàng hoặc xanh không tự nó chứng minh rằng bác bị nhiễm khuẩn cần dùng kháng sinh.
Bác sĩ cần xem xét toàn bộ tình trạng: triệu chứng kéo dài bao lâu, có sốt hay không, có đau vùng mặt, đau tai, khó thở, tình trạng toàn thân xấu đi hay không và diễn biến theo thời gian như thế nào.
Một màu sắc đơn lẻ hiếm khi đủ để trả lời toàn bộ câu hỏi.
9. Vì sao nghẹt mũi và chảy nước mũi thường đi cùng nhau?
Hai hiện tượng này có thể xuất hiện cùng nhau vì chúng đều liên quan đến những thay đổi ở niêm mạc mũi.
Khi niêm mạc bị viêm hoặc kích thích, mạch máu có thể giãn, mô niêm mạc phù nề và lượng dịch tiết tăng lên.
Khi đó, bác vừa có thể cảm thấy mũi bị tắc, vừa thấy nước mũi chảy ra.
Đây là một tình huống khá nghịch lý: bên trong mũi vừa có quá nhiều dịch, vừa khó thông khí.
Vì vậy, “chảy nước mũi” và “nghẹt mũi” không phải hai bệnh riêng biệt. Chúng thường là hai biểu hiện của cùng một quá trình ở niêm mạc mũi.
10. Vì sao có lúc nước mũi chảy xuống họng?
Không phải toàn bộ dịch mũi đều chảy ra phía trước.
Một phần dịch được hệ thống lông chuyển vận chuyển về phía sau, xuống vùng họng. Đây là hiện tượng bình thường và thường diễn ra mà chúng ta không nhận thấy.
Khi dịch tiết tăng nhiều hoặc trở nên đặc hơn, bác có thể cảm nhận rõ chất dịch chảy xuống họng.
Hiện tượng này thường được gọi là chảy dịch mũi sau.
Nó có thể tạo cảm giác vướng họng, phải khịt mũi hoặc hắng giọng nhiều lần, thậm chí góp phần gây ho ở một số người.
Vì vậy, đôi khi bác cảm thấy “họng có đờm” nhưng nguồn gốc thực sự lại nằm ở vùng mũi và xoang.
11. Vì sao nước mắt và nước mũi có thể xuất hiện cùng lúc?
Mũi và mắt có mối liên hệ giải phẫu khá gần.
Nước mắt được tạo ra để bảo vệ bề mặt mắt và một phần dịch lệ được dẫn qua hệ thống lệ đạo vào khoang mũi.
Đó là lý do khi khóc, bác thường thấy mũi chảy nước.
Ngược lại, khi niêm mạc mũi bị kích thích mạnh, chẳng hạn trong một tràng hắt hơi, bác cũng có thể chảy nước mắt.
Vì vậy, mắt và mũi không phải hai hệ thống hoàn toàn tách biệt. Chúng có những đường liên hệ cả về giải phẫu lẫn thần kinh.
12. Vì sao ăn đồ cay có thể làm mũi chảy nước?
Có lẽ bác từng trải qua tình huống này: vừa ăn một món rất cay, mũi đã bắt đầu chảy nước.
Đây là một ví dụ thú vị về cách hệ thần kinh cảm giác phản ứng với các chất kích thích.
Các thành phần cay, đặc biệt capsaicin trong ớt, có thể kích thích các thụ thể cảm giác liên quan đến cảm giác nóng và kích ứng.
Phản ứng thần kinh này có thể làm tăng tiết dịch ở niêm mạc mũi.
Hiện tượng này được gọi là viêm mũi do ăn uống và thường là phản ứng lành tính.
Nó không có nghĩa rằng bác bị dị ứng với tất cả các loại thức ăn.
13. Chảy nước mũi có phải lúc nào cũng là bệnh?
Không.
Nếu nước mũi xuất hiện trong thời gian ngắn khi trời lạnh, khi gặp bụi, khói hoặc một chất kích thích rồi nhanh chóng hết, đó có thể là phản ứng sinh lý.
Nếu chảy nước mũi trong kèm hắt hơi và ngứa mũi theo từng đợt, đặc biệt khi tiếp xúc với một tác nhân nhất định, cần nghĩ đến viêm mũi dị ứng.
Nếu chảy nước mũi xuất hiện cùng đau họng, ho, mệt mỏi hoặc sốt, nhiễm trùng đường hô hấp trên là một khả năng thường gặp.
Như vậy, cùng là chảy nước mũi nhưng ý nghĩa có thể hoàn toàn khác nhau tùy hoàn cảnh.
14. Khi nào chảy nước mũi trở thành vấn đề cần tìm nguyên nhân?
Chảy nước mũi đáng được chú ý hơn khi kéo dài hoặc tái diễn thường xuyên mà không rõ nguyên nhân.
Nếu bác thường xuyên phải dùng khăn giấy, phải khịt mũi hoặc hắng giọng, ngủ không ngon vì nghẹt mũi hoặc triệu chứng ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt, đó là lúc nên tìm nguyên nhân thay vì chỉ cố chịu đựng.
Một số trường hợp có thể liên quan đến viêm mũi dị ứng, viêm mũi không do dị ứng, viêm xoang hoặc những vấn đề khác của đường hô hấp trên.
Đặc điểm của dịch cũng rất quan trọng. Dịch trong, dịch đặc, dịch có máu hoặc dịch chỉ xuất hiện ở một bên mũi trong thời gian dài có thể mang những ý nghĩa khác nhau.
15. Chảy nước mũi một bên có gì đáng chú ý?
Phần lớn các trường hợp sổ mũi do cảm lạnh hoặc dị ứng thường ảnh hưởng đến cả hai bên mũi.
Nếu bác bị chảy dịch chỉ một bên mũi kéo dài, đặc biệt khi triệu chứng dai dẳng, tái diễn hoặc kèm nghẹt một bên, đau, chảy máu hoặc giảm khứu giác, bác sĩ có thể cần kiểm tra kỹ hơn vùng mũi và xoang.
Điều này không có nghĩa chảy nước mũi một bên đồng nghĩa với bệnh nghiêm trọng.
Có thể có những nguyên nhân khá đơn giản, chẳng hạn bất thường cấu trúc hoặc bệnh lý tại chỗ.
Nhưng vì triệu chứng khu trú một bên có thể cung cấp thêm thông tin, nó đáng được đánh giá nếu kéo dài.
16. Khi nước mũi có máu thì sao?
Một chút máu trong dịch mũi có thể xuất hiện khi niêm mạc bị khô, bị kích thích hoặc bị tổn thương do xì mũi mạnh, ngoáy mũi hoặc viêm.
Niêm mạc mũi có nhiều mạch máu nhỏ nên khá dễ chảy máu.
Tuy nhiên, nếu chảy máu mũi tái diễn, lượng máu nhiều, khó cầm, hoặc xuất hiện cùng nghẹt mũi kéo dài, đau, khối bất thường, giảm khứu giác hoặc các triệu chứng khác, bác nên đi khám để xác định nguyên nhân.
Một triệu chứng riêng lẻ không đủ để kết luận bệnh gì, nhưng triệu chứng kéo dài, tái diễn hoặc có nhiều dấu hiệu bất thường đi kèm thì không nên bỏ qua.
17. Chảy nước mũi trong người bệnh ung thư có gì đặc biệt?
Ở người bệnh ung thư, chảy nước mũi cũng có thể xuất phát từ những nguyên nhân rất thông thường như dị ứng, nhiễm virus hoặc kích thích môi trường.
Không nên mặc định rằng chảy nước mũi là dấu hiệu ung thư tiến triển.
Tuy nhiên, người bệnh ung thư có thể có những yếu tố đặc biệt tùy loại ung thư và phương pháp điều trị. Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến niêm mạc hoặc gây các triệu chứng hô hấp. Điều trị cũng có thể làm thay đổi nguy cơ nhiễm trùng.
Vì vậy, khi người bệnh đang điều trị ung thư xuất hiện triệu chứng mới, điều quan trọng là đặt nó trong bối cảnh toàn bộ quá trình điều trị.
Chẳng hạn, nếu chỉ chảy nước mũi nhẹ trong một vài ngày và không có triệu chứng khác, nguyên nhân thông thường vẫn có thể phù hợp.
Nhưng nếu chảy nước mũi đi kèm sốt, ho mới xuất hiện hoặc tăng lên, khó thở, đau ngực, tình trạng toàn thân xấu đi hoặc các triệu chứng bất thường khác, bác nên thông báo cho bác sĩ điều trị.
Đặc biệt, nếu bác đang trong giai đoạn có nguy cơ nhiễm trùng cao hoặc đang dùng những phương pháp điều trị ảnh hưởng đến miễn dịch, không nên tự đánh giá triệu chứng chỉ dựa trên mức độ chảy nước mũi.
18. Vì sao chúng ta không nên quá chú ý đến màu nước mũi?
Con người thường có xu hướng tìm một dấu hiệu đơn giản để trả lời một câu hỏi phức tạp.
“Trong là virus.”
“Vàng là vi khuẩn.”
“Xanh là phải uống kháng sinh.”
Những cách suy luận như vậy quá đơn giản.
Màu sắc của dịch mũi có thể thay đổi theo thành phần tế bào, protein, dịch tiết và quá trình viêm. Nó có thể cung cấp một phần thông tin nhưng không thể thay thế việc đánh giá toàn bộ bệnh cảnh.
Đây cũng là một nguyên tắc quan trọng khi đọc các triệu chứng khác:
Một đặc điểm riêng lẻ hiếm khi đủ để chẩn đoán một căn bệnh.
Cần nhìn cả thời gian, diễn biến, triệu chứng đi kèm và hoàn cảnh xuất hiện.
19. Cơ thể đang nói gì qua nước mũi?
Nếu nhìn từ góc độ của “Cơ thể lên tiếng”, nước mũi có thể được xem như một trong những phản ứng đầu tiên của đường hô hấp.
Khi niêm mạc gặp một chất kích thích, cơ thể có thể tăng tiết dịch để làm ẩm, pha loãng và hỗ trợ loại bỏ tác nhân.
Khi dị nguyên xuất hiện, hệ miễn dịch có thể kích hoạt phản ứng viêm.
Khi virus xâm nhập, niêm mạc thay đổi hoạt động như một phần của đáp ứng bảo vệ.
Khi trời lạnh, hệ thống điều hòa không khí của mũi có thể phản ứng bằng cách tăng tiết dịch ở một số người.
Như vậy, nước mũi không đơn giản là “thứ cần phải loại bỏ”. Trong nhiều trường hợp, nó là sản phẩm của chính cơ chế bảo vệ đang hoạt động.
Vấn đề cần quan tâm là tại sao cơ thể phải tăng tiết dịch và liệu phản ứng đó có kéo dài bất thường hay không.
20. Điều quan trọng nhất cần nhớ
Nước mũi là một phần bình thường của hoạt động bảo vệ đường hô hấp. Mũi tạo ra dịch để giữ ẩm, lọc các hạt nhỏ và hỗ trợ hệ thống làm sạch niêm mạc.
Chảy nước mũi có thể xảy ra do rất nhiều nguyên nhân: không khí lạnh, bụi, khói, chất kích thích, dị ứng, nhiễm virus và nhiều tình trạng khác.
Nước mũi trong không phải lúc nào cũng là dị ứng, nước mũi vàng hoặc xanh cũng không tự động có nghĩa là nhiễm khuẩn.
Điều quan trọng hơn màu sắc là toàn bộ bệnh cảnh: triệu chứng kéo dài bao lâu, xuất hiện trong hoàn cảnh nào, có tái diễn không và có triệu chứng gì đi kèm.
Ở người bệnh ung thư, chảy nước mũi đơn thuần không phải dấu hiệu đặc hiệu của ung thư hay bệnh tiến triển. Tuy nhiên, những triệu chứng mới hoặc thay đổi rõ rệt cần được đặt trong bối cảnh điều trị và tình trạng sức khỏe chung.
21. Khi nào bác nên đi khám?
Bác nên đi khám nếu chảy nước mũi kéo dài hoặc tái diễn thường xuyên và ảnh hưởng đến sinh hoạt, giấc ngủ hoặc công việc.
Bác cũng nên được đánh giá nếu chảy nước mũi đi kèm nghẹt mũi kéo dài, giảm khứu giác, đau vùng mặt, đau tai, sốt kéo dài, ho kéo dài hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.
Nếu dịch mũi có máu tái diễn, chảy máu nhiều hoặc khó cầm, bác cũng nên đi khám.
Đặc biệt, nếu triệu chứng chỉ xuất hiện kéo dài ở một bên mũi hoặc kèm một khối bất thường, nghẹt một bên kéo dài, đau hoặc chảy máu, bác nên được bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng đánh giá.
Nếu bác đang điều trị ung thư và xuất hiện sốt, khó thở, đau ngực, ho mới xuất hiện hoặc tăng lên, rét run hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh, bác nên liên hệ với cơ sở điều trị thay vì chỉ theo dõi triệu chứng tại nhà.
Mời bác đọc bài tiếp theo: Vì sao chúng ta nôn?
Tài liệu tham khảo
- Hall JE. Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Elsevier. 2021.
- Barrett KE, Barman SM, Brooks HL, Yuan JX-J. Ganong's Review of Medical Physiology. McGraw-Hill. 2019.
- Kandel ER, Koester JD, Mack SH, Siegelbaum SA. Principles of Neural Science. McGraw-Hill. 2021.
- Fokkens WJ, Lund VJ, Hopkins C, et al. European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020. Rhinology. 2020.
- Bousquet J, Khaltaev N, Cruz AA, et al. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma. Allergy. 2008.
- Pawankar R, Canonica GW, Holgate ST, Lockey RF. WAO White Book on Allergy. World Allergy Organization. 2013.
- Morice AH, Millqvist E, Bieksiene K, et al. ERS guidelines on the diagnosis and treatment of chronic cough in adults and children. European Respiratory Journal. 2020.
- Meltzer EO, Blaiss MS, Derebery MJ, et al. Burden of allergic rhinitis: results from the Pediatric Allergies in America survey. Journal of Allergy and Clinical Immunology. 2009.