Vì sao chúng ta hắt hơi?
Có những lúc bác đang ngồi làm việc, đang ăn cơm, đang nói chuyện hoặc thậm chí vừa chuẩn bị chìm vào giấc ngủ thì bỗng nhiên “Hắt xì!”. Có khi chỉ một cái, có khi liên tiếp vài cái. Sau đó bác có thể thấy nước mắt chảy ra, nước mũi nhiều hơn, mũi hơi khó chịu và tự hỏi: “Tại sao cơ thể lại tự nhiên hắt hơi như vậy?”
Hắt hơi là một phản ứng rất quen thuộc đến mức chúng ta thường không để ý. Nhưng thực ra đây là một trong những cơ chế bảo vệ khá tinh vi của cơ thể. Khi niêm mạc mũi nhận thấy có thứ gì đó kích thích, cơ thể có thể nhanh chóng tạo ra một luồng khí mạnh để đẩy những chất kích thích ra ngoài.
Nói cách khác, hắt hơi không đơn giản là một âm thanh hay một phản xạ vô nghĩa. Đó là một cách cơ thể cố gắng làm sạch đường hô hấp trên.
Nhưng cũng giống như nhiều phản ứng khác, hắt hơi không phải lúc nào cũng có cùng một nguyên nhân. Một cái hắt hơi có thể chỉ là phản ứng với bụi hoặc mùi kích thích, nhưng hắt hơi kéo dài lại có thể liên quan đến viêm mũi dị ứng, nhiễm virus hoặc một vấn đề khác ở đường hô hấp.
1. Hắt hơi là cách cơ thể nói rằng “có thứ gì đó đang kích thích mũi”
Mũi không chỉ có nhiệm vụ đưa không khí vào phổi. Đây còn là một trong những “cửa ngõ” đầu tiên bảo vệ đường hô hấp.
Mỗi ngày, cùng với không khí, rất nhiều thứ đi vào mũi: bụi, phấn hoa, các hạt nhỏ trong môi trường, khói thuốc, mùi hóa chất, vi sinh vật và nhiều chất khác. Phần lớn chúng được giữ lại hoặc loại bỏ nhờ lông mũi, chất nhầy và hoạt động của hệ thống lông chuyển.
Tuy nhiên, khi một kích thích đủ mạnh hoặc niêm mạc mũi trở nên nhạy cảm, cơ thể có thể khởi động phản xạ hắt hơi.
Vì vậy, nếu bác hắt hơi một hoặc vài lần khi vừa bước vào nơi nhiều bụi, ngửi thấy mùi hắc hoặc tiếp xúc với phấn hoa, điều đó có thể đơn giản là niêm mạc mũi đang phản ứng với một tác nhân kích thích.
2. Vì sao cơ thể lại phải hắt hơi?
Mục tiêu quan trọng của hắt hơi là đẩy các chất kích thích ra khỏi mũi và đường hô hấp trên.
Khi một vật chất nhỏ hoặc một chất kích thích tác động lên niêm mạc mũi, các đầu tận cùng thần kinh cảm giác có thể phát hiện sự thay đổi này. Tín hiệu được truyền về hệ thần kinh trung ương, sau đó một chương trình phản xạ được khởi động.
Cơ thể phối hợp nhiều nhóm cơ trong thời gian rất ngắn. Chúng ta hít vào, sau đó có sự thay đổi nhanh chóng ở thanh môn và hoạt động mạnh của các cơ hô hấp. Cuối cùng, luồng khí được đẩy mạnh ra ngoài qua mũi và miệng.
Luồng khí này giúp cuốn theo các chất nhầy và những hạt kích thích ở vùng mũi, góp phần làm sạch đường thở.
Có thể hình dung đơn giản rằng:
Mũi phát hiện kích thích → gửi tín hiệu cảnh báo → não và thân não khởi động phản xạ → các cơ phối hợp → tạo luồng khí mạnh → đẩy tác nhân kích thích ra ngoài.
Đây là một phản xạ diễn ra nhanh đến mức nhiều khi bác gần như không kịp suy nghĩ trước khi hắt hơi.
3. Điều gì khiến chúng ta hắt hơi?
Có rất nhiều tác nhân có thể kích thích phản xạ hắt hơi.
Một trong những nguyên nhân đơn giản nhất là bụi hoặc các hạt nhỏ. Khi những hạt này tiếp xúc với niêm mạc mũi, chúng có thể kích thích các thụ thể cảm giác.
Khói thuốc lá, khói từ việc đốt cháy, nước hoa hoặc một số hóa chất có mùi mạnh cũng có thể gây kích thích.
Không khí lạnh hoặc thay đổi nhiệt độ đột ngột cũng có thể khiến một số người hắt hơi. Đây là một trong những lý do có người dễ hắt hơi khi bước từ phòng điều hòa ra ngoài trời nóng hoặc ngược lại.
Ngoài ra, một số người có phản xạ hắt hơi khi tiếp xúc với ánh sáng mạnh, đặc biệt là khi đột ngột bước ra ngoài trời nắng. Hiện tượng này được gọi là phản xạ hắt hơi do ánh sáng. Đây là một đặc điểm phản xạ ở một số người và không nhất thiết là dấu hiệu của bệnh.
4. Vì sao dị ứng lại khiến chúng ta hắt hơi liên tục?
Đây là một tình huống rất phổ biến.
Ở người bị viêm mũi dị ứng, hệ miễn dịch phản ứng quá mức với những chất vốn thường không gây nguy hiểm cho phần lớn mọi người, chẳng hạn như phấn hoa, bụi nhà hoặc các thành phần của dị nguyên trong môi trường.
Khi tiếp xúc với dị nguyên, các tế bào miễn dịch và nhiều chất trung gian được hoạt hóa. Trong đó, histamine đóng vai trò quan trọng trong nhiều biểu hiện của phản ứng dị ứng.
Niêm mạc mũi có thể trở nên phù nề và nhạy cảm hơn, tăng tiết dịch và kích thích các dây thần kinh cảm giác.
Kết quả là bác có thể xuất hiện một nhóm triệu chứng khá điển hình: hắt hơi nhiều lần, ngứa mũi, chảy nước mũi trong và nghẹt mũi.
Đó là lý do có người chỉ cần bước vào một căn phòng nhiều bụi hoặc tiếp xúc với một tác nhân dị ứng là có thể hắt hơi liên tục.
Trong trường hợp này, vấn đề không phải là mũi “yếu” hay cơ thể “thải độc” mạnh hơn người khác. Đó là một phản ứng miễn dịch và thần kinh quá nhạy với một tác nhân cụ thể.
5. Vì sao khi bị cảm cúm chúng ta cũng hắt hơi?
Nhiễm virus đường hô hấp trên là một nguyên nhân rất thường gặp.
Khi virus gây nhiễm trùng niêm mạc mũi và đường hô hấp trên, cơ thể khởi động phản ứng viêm để chống lại tác nhân gây bệnh. Niêm mạc mũi có thể bị kích thích, tăng tiết dịch và trở nên nhạy cảm hơn.
Hắt hơi khi đó là một phần của phản ứng bảo vệ đường hô hấp.
Bác có thể đồng thời có các triệu chứng như nghẹt mũi, chảy nước mũi, đau họng, ho, mệt mỏi hoặc sốt tùy loại virus và mức độ bệnh.
Điều quan trọng là hắt hơi không cho biết chính xác bác đang nhiễm virus nào. Chỉ dựa vào hắt hơi không thể phân biệt cảm lạnh thông thường, cúm hay những nhiễm trùng hô hấp khác.
6. Vì sao hắt hơi thường đi kèm chảy nước mũi?
Hai hiện tượng này có liên quan rất chặt chẽ.
Niêm mạc mũi liên tục sản xuất một lượng dịch nhất định để giữ ẩm, giữ lại các hạt nhỏ và hỗ trợ hệ thống làm sạch đường hô hấp.
Khi bị kích thích hoặc viêm, hoạt động tiết dịch có thể tăng lên.
Vì vậy, khi hắt hơi do dị ứng hoặc nhiễm virus, bác có thể thấy nước mũi chảy nhiều hơn bình thường.
Hắt hơi tạo ra luồng khí mạnh để làm sạch đường thở, trong khi chất nhầy giúp giữ và vận chuyển các hạt kích thích ra khỏi niêm mạc. Hai cơ chế này bổ sung cho nhau.
7. Vì sao chúng ta thường hắt hơi liên tiếp vài cái?
Không phải lúc nào một lần hắt hơi cũng loại bỏ hoàn toàn kích thích.
Nếu niêm mạc vẫn còn bị kích thích, phản xạ có thể được khởi động thêm lần nữa.
Ngoài ra, ở một số người, các dây thần kinh cảm giác ở mũi có mức độ nhạy cảm cao hơn. Vì vậy, chỉ một kích thích tương đối nhỏ cũng có thể tạo ra nhiều lần hắt hơi liên tiếp.
Đặc biệt trong viêm mũi dị ứng, tình trạng niêm mạc mũi bị kích thích kéo dài có thể khiến người bệnh hắt hơi thành từng tràng.
Vì vậy, số lần hắt hơi không phải là một thước đo đơn giản cho mức độ nghiêm trọng của bệnh.
Hắt hơi năm lần liên tiếp không nhất thiết có nghĩa bệnh nặng hơn hắt hơi một lần.
8. Vì sao sau khi hắt hơi chúng ta có thể chảy nước mắt?
Hắt hơi không chỉ liên quan đến mũi.
Các đường thần kinh cảm giác ở vùng mặt, mũi và mắt có những mối liên hệ rất gần nhau. Khi phản xạ hắt hơi được kích hoạt, hoạt động của các cơ quanh mặt và những thay đổi trong vùng mũi có thể đồng thời ảnh hưởng đến tuyến lệ.
Vì vậy, một số người có thể chảy nước mắt hoặc đỏ mắt nhẹ sau khi hắt hơi.
Nếu tình trạng này chỉ xuất hiện trong lúc hắt hơi và nhanh chóng hết, thường không phải là điều đáng lo.
Ngược lại, nếu mắt đỏ, đau, ngứa hoặc chảy nước mắt kéo dài, cần nghĩ đến những nguyên nhân khác như viêm kết mạc hoặc dị ứng mắt.
9. Hắt hơi có phải lúc nào cũng có lợi?
Không.
Hắt hơi vốn là một phản xạ bảo vệ, nhưng một phản ứng bảo vệ nếu xảy ra quá nhiều cũng có thể gây khó chịu.
Hắt hơi liên tục có thể làm bác mệt, đau vùng cơ ngực hoặc bụng, đau đầu, mất ngủ và ảnh hưởng đến sinh hoạt. Ở một số người, hắt hơi mạnh còn có thể gây són tiểu hoặc chóng mặt.
Quan trọng hơn, hắt hơi tạo ra các giọt dịch đường hô hấp và có thể góp phần phát tán tác nhân gây nhiễm trùng nếu người hắt hơi đang mắc một bệnh lây truyền qua đường hô hấp.
Vì vậy, phản xạ này có lợi cho việc bảo vệ đường thở của chính chúng ta, nhưng cần thực hiện vệ sinh hô hấp để giảm nguy cơ lây cho người khác.
10. Vì sao nên che miệng và mũi khi hắt hơi?
Khi hắt hơi, các giọt dịch nhỏ từ đường hô hấp có thể được phát tán ra môi trường.
Nếu bác đang mắc một bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, những giọt dịch này có thể chứa tác nhân gây bệnh.
Vì vậy, khi hắt hơi, nên che mũi và miệng bằng khăn giấy hoặc dùng mặt trong khuỷu tay nếu không có khăn giấy. Nếu dùng khăn giấy, nên bỏ vào thùng rác sau khi sử dụng và vệ sinh tay.
Đây không phải là việc làm để ngăn cơ thể hắt hơi. Mục tiêu là giữ lại phần dịch tiết và giảm phát tán mầm bệnh ra môi trường.
11. Có nên cố nhịn hắt hơi?
Nếu có thể, bác không nên cố gắng chặn một cơn hắt hơi bằng cách bịt kín hoàn toàn mũi và miệng.
Hắt hơi tạo ra áp lực đáng kể trong đường hô hấp. Việc cố chặn phản xạ bằng cách đóng kín đường thoát khí có thể làm áp lực tăng lên đột ngột.
Các biến chứng nghiêm trọng do cố nhịn hắt hơi là hiếm, nhưng đã có những báo cáo y khoa về tổn thương vùng tai, đường hô hấp hoặc các cấu trúc khác sau khi cố gắng ngăn một cơn hắt hơi rất mạnh.
Cách an toàn hơn là che mũi miệng đúng cách nhưng vẫn để luồng khí có đường thoát, thay vì bịt kín hoàn toàn.
12. Hắt hơi có phải là dấu hiệu cơ thể đang “thải độc”?
Đây là một cách giải thích khá phổ biến nhưng không chính xác.
Hắt hơi có vai trò làm sạch một phần đường hô hấp khỏi các chất kích thích và dịch tiết. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mỗi lần hắt hơi là cơ thể đang “đào thải độc tố” theo nghĩa rộng.
Cơ thể có nhiều hệ thống chuyên biệt để chuyển hóa và loại bỏ các chất không cần thiết, đặc biệt là gan, thận, phổi và hệ tiêu hóa.
Hắt hơi chủ yếu là một phản xạ bảo vệ đường hô hấp, không phải một phương pháp “detox” của cơ thể.
13. Hắt hơi nhiều có phải lúc nào cũng là bị cảm?
Không.
Nếu bác hắt hơi nhiều nhưng đồng thời có ngứa mũi, chảy nước mũi trong, nghẹt mũi và triệu chứng xuất hiện lặp lại khi tiếp xúc với một tác nhân nhất định, viêm mũi dị ứng có thể là một khả năng.
Nếu hắt hơi xuất hiện cùng đau họng, ho, mệt mỏi hoặc sốt, nhiễm trùng đường hô hấp có thể phù hợp hơn.
Nếu hắt hơi kéo dài hoặc tái diễn, bác sĩ có thể cần xem xét thêm những nguyên nhân khác, chẳng hạn như viêm mũi mạn tính, kích thích môi trường, một số thuốc hoặc các bệnh lý khác của đường hô hấp trên.
Vì vậy, hắt hơi là một triệu chứng, không phải một chẩn đoán.
14. Khi nào hắt hơi là phản ứng bình thường?
Một vài lần hắt hơi khi gặp bụi, khói, mùi kích thích, không khí lạnh hoặc một tác nhân môi trường thường không đáng lo nếu sau đó bác hoàn toàn khỏe mạnh.
Tương tự, hắt hơi trong vài ngày cùng các triệu chứng nhẹ của một nhiễm trùng hô hấp trên có thể là một phần của quá trình cơ thể phản ứng với bệnh.
Điều quan trọng không phải chỉ là “bác hắt hơi bao nhiêu lần”, mà là hắt hơi xuất hiện trong hoàn cảnh nào, kéo dài bao lâu và có đi kèm những triệu chứng gì.
15. Khi nào hắt hơi có thể là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân?
Bác nên cân nhắc đi khám nếu hắt hơi kéo dài, tái diễn thường xuyên hoặc ảnh hưởng đáng kể đến giấc ngủ và sinh hoạt.
Đặc biệt, nếu hắt hơi đi kèm nghẹt mũi kéo dài, chảy nước mũi dai dẳng, ngứa mũi nhiều, giảm hoặc mất khứu giác, đau vùng mặt, đau tai hoặc các triệu chứng đường hô hấp kéo dài, bác sĩ có thể cần tìm nguyên nhân cụ thể thay vì chỉ xử lý triệu chứng.
Nếu có khó thở, đau ngực, tím tái, lơ mơ, sốt cao kéo dài hoặc tình trạng toàn thân xấu đi nhanh chóng, vấn đề cần được đánh giá không còn đơn giản là “hắt hơi nhiều”.
16. Hắt hơi trong người bệnh ung thư có gì đặc biệt?
Ở người bệnh ung thư, hắt hơi không phải là một dấu hiệu đặc hiệu của ung thư.
Một người đang điều trị ung thư vẫn có thể hắt hơi vì những nguyên nhân rất thông thường như dị ứng, nhiễm virus, kích thích môi trường hoặc viêm mũi.
Tuy nhiên, trong quá trình điều trị ung thư, hệ miễn dịch có thể bị ảnh hưởng tùy loại bệnh và phương pháp điều trị. Một số thuốc điều trị cũng có thể gây các tác dụng phụ liên quan đến đường hô hấp hoặc làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Do đó, điều quan trọng không phải là lo lắng vì một vài cái hắt hơi, mà là đặt triệu chứng vào đúng bối cảnh.
Nếu hắt hơi đi kèm sốt, ho mới xuất hiện hoặc nặng lên, khó thở, đau ngực, đờm bất thường hoặc tình trạng toàn thân thay đổi, bác nên thông báo cho bác sĩ điều trị, đặc biệt nếu đang trong giai đoạn có nguy cơ nhiễm trùng cao.
Một điểm rất quan trọng là hắt hơi đơn thuần không phải bằng chứng cho thấy ung thư đang tiến triển.
17. Cơ thể đang làm gì khi chúng ta hắt hơi?
Nếu nhìn toàn bộ quá trình, một cơn hắt hơi giống như một hệ thống báo động và làm sạch nhanh chóng.
Niêm mạc mũi phát hiện kích thích. Các đầu tận cùng thần kinh truyền tín hiệu về hệ thần kinh trung ương. Một mạng lưới thần kinh phối hợp hoạt động của các cơ hô hấp, thanh quản và cơ vùng mặt. Sau đó, một luồng khí mạnh được tạo ra để đẩy các chất kích thích ra ngoài.
Đây là một ví dụ rất rõ cho nguyên tắc của “Cơ thể lên tiếng”:
Cơ thể phát hiện một thay đổi → tạo ra phản ứng → phản ứng đó có mục đích bảo vệ → nhưng nếu phản ứng kéo dài hoặc xuất hiện không đúng hoàn cảnh, chúng ta cần tìm nguyên nhân.
Hắt hơi vì thế không phải điều gì đáng sợ. Nó cho thấy hệ thống bảo vệ đường hô hấp của bác đang hoạt động.
18. Điều quan trọng nhất cần nhớ
Hắt hơi là một phản xạ bảo vệ đường hô hấp, giúp cơ thể đẩy các chất kích thích và dịch tiết ra khỏi vùng mũi.
Bụi, khói, mùi kích thích, không khí lạnh, dị nguyên và nhiễm trùng đường hô hấp đều có thể gây hắt hơi. Vì vậy, một triệu chứng giống nhau có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.
Hắt hơi nhiều không đồng nghĩa với bệnh nặng. Ngược lại, việc không hắt hơi cũng không có nghĩa đường hô hấp hoàn toàn khỏe mạnh.
Nếu hắt hơi kéo dài hoặc tái diễn, hãy nhìn vào toàn bộ nhóm triệu chứng và hoàn cảnh xuất hiện, thay vì chỉ đếm số lần hắt hơi.
Và nếu bác đang điều trị ung thư, hãy nhớ rằng hắt hơi đơn thuần không phải dấu hiệu đặc hiệu của ung thư hay bệnh tiến triển. Điều đáng chú ý hơn là các triệu chứng đi kèm như sốt, khó thở, đau ngực, ho mới xuất hiện hoặc tình trạng toàn thân thay đổi.
19. Khi nào bác nên đi khám?
Bác nên trao đổi với bác sĩ nếu hắt hơi kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần và gây ảnh hưởng đến sinh hoạt, giấc ngủ hoặc chất lượng cuộc sống.
Bác cũng nên đi khám khi hắt hơi đi kèm nghẹt mũi kéo dài, chảy nước mũi dai dẳng, giảm khứu giác, đau vùng mặt, đau tai hoặc những triệu chứng đường hô hấp không cải thiện.
Nếu xuất hiện khó thở, đau ngực, tím tái, lơ mơ, sốt cao hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh, bác cần được đánh giá y tế sớm.
Đặc biệt, người bệnh ung thư đang điều trị hoặc có nguy cơ suy giảm miễn dịch cần chú ý hơn nếu hắt hơi xuất hiện cùng sốt, ho, khó thở hoặc những dấu hiệu nhiễm trùng khác.
Mời bác đọc tiếp bài: Vì sao chúng ta chảy nước mũi?
Tài liệu tham khảo
- Hall JE. Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Elsevier. 2021.
- Barrett KE, Barman SM, Brooks HL, Yuan JX-J. Ganong's Review of Medical Physiology. McGraw-Hill. 2019.
- Kandel ER, Koester JD, Mack SH, Siegelbaum SA. Principles of Neural Science. McGraw-Hill. 2021.
- Sachs D, et al. The sneeze reflex and its role in airway defense. Current Opinion in Physiology. 2021.
- Krier J, et al. Nasal airway defense and sensory mechanisms. American Journal of Rhinology & Allergy. 2020.
- Morice AH, Millqvist E, Bieksiene K, et al. ERS guidelines on the diagnosis and treatment of chronic cough in adults and children. European Respiratory Journal. 2020.
- Pawankar R, Holgate ST, Canonica GW, Lockey RF, Blaiss MS. WAO White Book on Allergy. World Allergy Organization. 2013.
- Fokkens WJ, et al. European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps. Rhinology. 2020.